قازىرگى ۋاقىتتا قارتايۋ پروتسەسىنىڭ گەنەتيكالىق, جاسۋشالىق جانە گۋمورالدى تەتىكتەرى انىقتالىپ, ونىڭ نەگىزدەرى قالىپتاستىرىلدى. بۇل باعىتتا نەگىزىنەن شەتەلدىك عالىمدار كوپتەگەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەنى انىق, كەيبىر وتاندىق ماماندار عانا وسى سالاعا نازار اۋدارعان بولاتىن. الايدا, ادامنىڭ فيزيكالىق تۇرعىدا جانە اقىل-ەسى جاعىنان بەلسەندى بولىپ, ۇزاق جاساۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىن قارتايۋ جانە قارتايۋعا قارسى فاكتورلاردى انىقتاۋعا جانە تەرەڭ زەرتتەۋگە ارنالعان كەشەندى جۇمىستار الەم بو-يىنشا دا, ءبىزدىڭ ەلدە دە وتە سيرەك ەكەنىن اتاپ ايتقانىمىز ءجون. وسى تۇرعىدان العاندا, قازاقستاننىڭ ءبىر توپ عالىمدارى ازىرلەگەن «ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ عىلىمي دالەلدەنگەن ادىستەرى» تاقىرىبىنداعى جۇمىستار تسيكلى مەيلىنشە وزەكتى بولىپ تابىلادى جانە ونىڭ ىرگەلى جاڭالىقتارعا يە ەكەندىگىن باسا ايتقىمىز كەلەدى. بۇل ەڭبەك ەلباسىنىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىن, سونىمەن قاتار «سالاماتتى قازاقستان», «دەنساۋلىق» مەملەكەتتىك باعدارلامالارىن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ اتالعان سالاداعى قاۋلىلارىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. نەگىزگى مىندەت – ەگدە جاستاعى ادامدارعا قامقور بولۋ, مەديتسينالىق-الەۋمەتتىك قولداۋ رەتىندە ولاردىڭ قالىپتى فيزيكالىق, ەموتسيونالدىق, پسيحيكالىق دەنساۋلىعىن ساقتاپ, بەلسەندى ءارى ساپالى ۇزاق ءومىر سۇرۋىنە ىقپال ەتۋ.
ورىندالعان زەرتتەۋلەردىڭ عىلىمي جاڭالىعى اتالعان جۇمىستار تسيكلىنىڭ اۆتورلار ۇجىمى جاڭا تەوريانى, ياعني ساپالى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ پاراديگماسىن قالىپتاستىرعاندىعىمەن سيپاتتالادى. ول تەوريا قارتايۋ جانە قارتايۋعا قارسى پروتسەستەر بارىسىندا ادام اعزاسىنىڭ باس-تى نۇكتەلەرىنە جۇيەلى اسەر ەتۋ ءۇشىن مۇمكىندىك بەرەتىن بولادى. سونىڭ نەگىزىندە وسى عىلىمي زەرتتەۋدىڭ ادىستەمەسى نەگىزدەلەدى جانە ونى ەنگىزۋ كەرەك جانە ەڭ باستىسى, قارتايۋ پروتسەستەرىنە ءتيىمدى وزگەرىستەر ەنگىزۋگە بولاتىن باعدارلامانى جاساۋ قاجەت. سونداي-اق, بەلسەندى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزدەلگەن ادىستەرىن ازىرلەۋگە قول جەتكىزىلەتىن بولادى. تۇتاستاي العاندا, بارلىق جۇمىس اتالعان تەوريانى ىسكە اسىرۋعا بولاتىنىن كورسەتىپ وتىر.
عىلىمي ەڭبەكتىڭ اۆتورلارى ادام اعزاسىنا اسەر ەتۋدى ىسكە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەڭ باستى نۇكتە رەتىندە ەپيدەميولوگيالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن كەزدە انىقتالاتىن گەنومدىق جانە مەتاگەنومدىق اسپەكتىلەردى نەگىز رەتىندە تاڭداپ الدى. وسى ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسىندە تەك قانا قازاقستانعا ءتان مەتوباليزم سيندرومىنىڭ ناقتىلانعان جانە گەنەتيكالىق سيپاتتالعان ەپيدەميولوگيالىق «پورترەتى» الىندى. وندا مەتوباليزم سيندرومىنىڭ قازاقستاندىقتار اعزاسىنىڭ قارتايۋ پروتسەسىندە بايقالۋ تاۋەكەلدەرىن ازايتۋ ءۇشىن اسەر ەتۋدىڭ ىقتيمال باعىتتارى بەلگىلەندى.
قارتايۋ پروتسەسىندە مەتوباليزم سيندرومى بار قازاقستاندىق دەنى ساۋ ادامنىڭ ميكروبيوماسى العاش رەت تولىق قامتىلدى. زەرتتەۋ بارىسىندا الىنعان قازاقستاندىقتىڭ مەتاگەنومى اتالعان ەڭبەكتىڭ اۆتورلارىنا جاڭا ۇسىنىمدار ازىرلەۋگە, سونداي-اق, ديەتا مەن فۋنكتسيالىق تاعام ونىمدەرىن ۇسىنۋعا مۇمكىندىك جاسادى. اۆتورلار ء«نار» اتتى سينبيوتيكالىق جاڭا ءونىم ويلاپ شىعاردى. بۇل ءونىمنىڭ ىشەك ميكروبيوتىن باقىلاۋدا ۇستاۋعا جانە كوپتەگەن اسقازان دەرتتەرىنىڭ الدىن الۋعا ىقپال ەتەتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. ەمحانا مەن اۋرۋحانالاردا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر كەزىندە ء«ناردىڭ» تيىمدىلىگى انىق دالەلدەندى. سونىمەن قاتار قازاقستاندىق ءجۇزىمنىڭ پوليفەنولى كونتسەنتراتىنىڭ نەگىزىندە جاڭا ءبىر ءبيوونىم الىندى. سونداي-اق, ادام جاسىن ۇلعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەتىن تاعى باسقا دا ءدارى-دارمەكتەر ويلاپ تابىلدى.
اۆتورلاردىڭ زەرتتەۋ ناتيجەسىندە قول جەتكىزىلگەن تەوريالىق جانە ەكسپەريمەنتتىك مالىمەتتەر كلينيكالىق جاعدايلاردا ىسكە اسىرىلدى. ادەتتە ەگدە جاستاعى ادامدا د دارۋمەنىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى بولادى, سونداي كەزدە ونىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ ءۇشىن قانداي تاسىلدەر قولدانۋعا بولاتىنى انىقتالدى. مەتابوليزم سيندرومى بار ادامداردا بولاتىن رەۆماتيكالىق ەمەس ميوكارديت فەنومەن – ەتيولوگيا, پاتوگەنەز, تەراپيا, پروفيلاكتيكا جولدارى جان-جاقتى كورسەتىلدى. قاريالار ءۇشىن مەتابوليزم سيندرومى بويىنشا سكرينينگتىك باعدارلاما جاسالىپ, ماقۇلداندى, سول سەكىلدى ەگدە جاستاعىلاردى كەشەندى ەمدەۋدىڭ جاڭا باعدارلاماسى ازىرلەندى. بۇل پروتسەسكە ولاردىڭ ساناتوريدە تىنىعۋى دا قوسىلىپ وتىر.
تۇتاستاي العاندا, ساپالى ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ جاڭا پاراديگماسى نەگىزىندە اۆتورلار ۇجىمى جاساپ شىققان عىلىمي-كلينيكالىق باعدارلامانى, ەكسپەريمەنتتىك جانە كلينيكالىق زەرتتەۋلەردى ەمدەلۋشى جانداردىڭ ۇلكەن شوعىرى مويىنداعانىن ايتقانىمىز ابزال. بىرنەشە جىل بويعى زەرتتەۋلەرگە ارقاۋ بولعان اتقارىلعان جۇمىستار تسيكلىنىڭ ناتيجەسى وسى عىلىمي ەڭبەكتىڭ ەلىمىز بەن حالقىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدىلىعىن كورسەتىپ وتىر.
بۇل جۇمىستار تسيكلىن ورىنداعان وتاندىق عالىمدار. جەتەكشىسى – «قر پرەزيدەنتى ءىس باسقارماسىنىڭ مەديتسينالىق ورتالىعى» مم باسشىسى, بەلگىلى عالىم, قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ۆ.بەنبەرين, سونىمەن بىرگە اۆتورلار قۇرامىندا ەلىمىزگە تانىمال پروفەسسورلار, وسى سالادا ۇزاق جىلداردان بەرى قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقان مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورلارى ءا.ا.احەتوۆ, ا.گۋلياەۆ, ج.ءجۇمادىلوۆ, ا.كوشەعۇلوۆا, ت.نۇرعوجين, ە.سارسەبەكوۆ جانە گ.تانباەۆا بار. جالپى, جوعارى عىلىمي جاڭالىقتارىن جانە عىلىمي-پراكتيكالىق ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە كەلە, «ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدى قامتاماسىز ەتۋدىڭ عىلىمي دالەلدەنگەن ادىستەرى» اتتى عىلىمي جۇمىستار تسيكلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2017 جىلعى ءال-فارابي اتىنداعى عىلىم مەن تەحنيكا سالاسى بويىنشا مەملەكەتتىك سىيلىعىن يەلەنۋگە لايىقتى دەپ بىلەمىز.
روزا بەكتاەۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ باس گاستروەنتەرولوگى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
