− دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ ۇزدىك جەتىستىكتەرى قويىلعان پاۆيلوننان جاڭا قوندىرعىلارىڭىز ورىن العان ەكەن. سىزدەردىڭ جوبالارىڭىز قالاي اتالادى؟
– «قايقى جەلقالاق». ورىسشا: «ۆەتروكولەسو س كولەننىم يزگيبوم لوپاستەي». عىلىمي تىڭ جوبا دەپ تانىل-عان بۇل قوندىرعىنىڭ اۆتورى ەكى ادام: مەن جانە كىشى ۇلىم ەرجان شايكەنوۆ.
−بىلۋىمىزشە, جەلقوندىرعىلارىنىڭ قۇرىلىمى وتە كۇردەلى. ال سىزدەردىڭ جەلقالاقتى جەكە ءبولىپ الۋلارىڭىزدىڭ سىرى نەدە؟
− ءيا, جەلقوندىرعىلارىنىڭ قىزمەتى مەن قۇرىلىمى ءارتۇرلى مەحانيزمدەردى بىرىكتىرەتىن جەكە ءبىر ەلەكتر ستانساسىن قۇرايدى. ول نەگىزىنەن ءۇش بولىكتەن تۇرادى: ءبىرىنشى – تىرەك تۇعىرى, ىشىندە گەنەراتورى مەن ءارتۇرلى مەحانيزمدەر ورنالاسقان گوندولا جانە جەلقالاقتار ورناتىلعان ۇرشىقباسى بار. قوندىرعىنىڭ بارلىق سالماعىن كوتەرىپ, تۇراقتىلىقتى ءۇيىرىپ تۇرعان تۇعىرمەن, ونى ورناتىپ, ىسكە قوسۋ, بارلىق شىعىننىڭ ۇشتەن بىرىنە شامالاس. ەگەر بىزگە قوندىرعىنىڭ قۋاتىن ارتتىرۋ قاجەت بولسا, وندا بارلىق تەتىك ورنالاسقان گوندولا مەن جەلقالاقتاردى دا جوعارى كوتەرۋ قاجەت. بۇل رەتتە ەرەكشە اتاپ وتەتىن ماسەلە, جەلدىڭ كينەتيكالىق ەنەرگياسىن پايدالى ونىمگە اينالدىراتىن نەگىزگى تەتىك – جەلقالاق. ونىڭ كونسترۋكتسيالىق قۇرىلىمى الدەنەشە رەت وزگەرتىلىپ, اەروديناميكالىق سىناقتاردا بايقاۋدان وتكىزىلگەن. ارينە, ءار وندىرۋشىدەگى جەلقالاقتىڭ ءوز وزگەشەلىگى دە بولۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, جەلقالاقتىڭ قۇرىلىمى, قاجەت مولشەرىنە ابدەن نەگىزدەلگەن, ەندى وعان باسقاداي وزگەرىستەر ەنگىزۋ مۇمكىن دە ەمەس.
− ولاي بولسا, جەلقالاقتى وزگەرتۋگە نەگە تالپىنىس جاسادىڭىزدار؟
− مەن جۇمىس ىستەپ تۇرعان جەلقوندىرعىنى العاش رەت 2005 جىلى امەريكانىڭ كاليفورنيا شتاتىندا كوردىم. ول كەزدە مەنىڭ ۇلكەن ۇلىم شەۆرون كومپانياسىنىڭ باس شتابىندا سان-رامون قالاسىندا قىزمەت ەتۋشى ەدى. ول مەنى امەريكانى كورىپ قايت دەپ شاقىردى. ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن بالام ءبىر جەتىگە دەمالىس الىپ, كاليفورنيانى باسىنان اياعىنا دەيىن ارالاپ قايتايىق دەپ ۇسىنىس جاسادى. سونىمەن سەرۋەندەپ كەتتىك. قايتار جولدا اتاقتى يوسەميتي مەملەكەتتىك قورىعىن تاماشالادىق. وندا مىڭجىلدىق, ايگىلى سەكۆويا اعاشى وسەدى. تاۋ وڭىرىنەن جازىققا شىققاندا, ءبىر ادەمى كوكجايساڭ جايىلىمعا كەز بولدىق. مىنە, وسىندا جۇزدەن ارتىق جەلقوندىرعىلارى تۇردى.
مەن جەلقوندىرعىلارىنا قىزىعا ۇزاق قارادىم. قۇرىلىسىن باعامداپ, قالاقتاردىڭ قوزعالىسىن, جەل اعىمىنىڭ ءوتىمىن ەسەپتەپ, وي جۇگىرتتىم. قوندىرعىلاردىڭ ءۇش جەلقالاقتارى باياۋ اينالىپ تۇردى, ارالارى الشاق – 1200. ۇلىمنان, مىنالار قالاي اينالىپ تۇر, دەپ سۇرادىم. ول جىميىپ كۇلدى دە, جەلمەن, دەدى. ول يۋريست, ناقتىلى ويدىڭ ادامى. ءتىپتى باسقا ميلليونداعان ادامدار دا ماعان سولاي جاۋاپ بەرەر ەدى. ارينە, ولاردىكى ابدەن دۇرىس. ال مەن باسقاشا ويلاپ تۇردىم: مىنا جەل اعىمىنىڭ قانشاسى قالاق بويىمەن ءوتىپ, ونى اينالدىرۋعا كۇش جۇمسايدى؟ قالاقتاردىڭ اراسى 1200 جانە تۇبىنەن ۇشىنا قاراي الشاقتاي بەرەدى. ەگەر جەلقالاقتىڭ ۇزىندىعى 25 مەتر بولسا, ءۇش باسىنداعى ارالىعى 50 مەتردەن ارتىق, سوندا جەلدىڭ باسىم بولىگى ەش قىزمەت جاساماي-اق بوسقا ءوتىپ كەتىپ جاتقان شىعار. اسەرلەگەندە جەل جەلگە ۇشىپ جاتقان سياقتى. ءتۇسىم دە بەرمەيتىنى انىق, بىراق وعان ەشكىمدى كىنالاي المايسىڭ. ايتسە دە, بۇل جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشىن ناتيجەلى ىزدەنىس قاجەت دەپ ويلادىم. وسى بەرىك سەنىممەن مەن الماتىعا ورالدىم. سودان باستاپ مەن ىزدەنىس جولىنا ءتۇستىم...
جەلقالاقتىڭ سىرت نۇسقاسىن وزگەرتۋگە بولادى دەگەن وي مەنى تىنىمسىز ىزدەنىسكە جەتەلەدى. جەلدوڭعالاقتىڭ ءارتۇرلى نۇسقالارىن جاساي باستادىم. بىردە جەلقالاقتى ۇرشىقباسقا ارقيلى ورنالاستىرىپ كورمەكشى بولدىم. العاشقىدا جەلقالاقتى ۇرشىقباستىڭ ىشكى شەڭبەرىنە جاقىنداستىرىپ ۇشبۇرىشپەن ورنالاستىردىم. كارتوننان ونىڭ نۇسقاسىن ويىپ, ورتاسىنا شەگە قاعىپ, اينالدىرىپ كوردىم. بۇل كەزدە جەلقالاق ۇرشىقباسقا ەكى نۇكتەمەن تىركەسەدى جانە كۇش الۋى تىكەلەي بەكىتىلگەن قالاقتان ءبىرشاما جوعارى شىعار دەگەن تۇجىرىمعا كەلدىم. كەلەسى كەزەڭدە جەلقالاقتى ۇرشىقباستىڭ سىرتىنا جاناما ورنالاستىرىپ, قالاقتىڭ ءتۇپسابىن تروسپەن تارتىپ قويدىم. قاتىرما قاعازدان ونىڭ دا نۇسقاسىن ويىپ الىپ, اينالدىرىپ كوردىم. بۇل شەشىم ءتىپتى تاماشا كورىندى. مۇنداي جەلدوڭعالاقتىڭ تەز اينالاتىنى ءبىرشاما انىق سياقتى. دەگەنمەن, وسىلاي ورناتىلعان جەلقالاق مەنىڭ ۇمىتىمە تولىق سايكەس ەمەس ەدى.
كەنەتتەن مەنىڭ باسىما باسقا وي كەلە قالدى: ادەتتەگى جەلقالاق ورناتىلاتىن ورىنعا قوسىمشا قىسقا بولىكتى بەكىتىپ, وعان قيعاش بۇرىشپەن ۇزىن جەلقالاقتى ورنالاستىرۋ دۇرىس كورىندى. بىراق بۇل كەزدە ءارتۇرلى تەحنيكالىق قيىندىقتار تۋىندايدى. سوندىقتان كىندىك بولىگىنە قيعاش بۇرىشپەن باسقا قىسقا بولىكتى جالعاپ, ونىڭ بوس باسىنا ۇزىن جەلقالاقتى ورناتۋ قاجەت دەپ شەشتىم. مىنە, وسىلاي جەلقالاقتىڭ ەكى ۇزىكتەن تۇراتىن تىزە بۋىنمەن قوسىلعان قىسقا بولىگى پايدا بولدى. ءسويتىپ جەلقالاقتىڭ جاڭا كونسترۋكتسياسى جاسالدى.
− سىزدەر ويلاپ تاپقان تىزە بۋناقتى جەلقالاقتىڭ, بۇرىننان قولدانىستاعى ءتۇزۋ جەلقالاقتى جەلدوڭعالاقتان ارتىقشىلىعى نەدە؟
−جەلقالاق – شىعىر. بۇل سۇراققا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن شىعىردىڭ نەگىزگى زاڭدارىن ەسكە الايىق. قانداي دا ءبىر زات, باسقا بولىكتىڭ اسەرىمەن قوزعالىسقا ەنىپ جۇمىس ىستەسە, وندا ول شىعىر زاڭىنا سايكەس قوزعالادى. شىعىردىڭ نەگىزگى زاڭى بويىنشا: كۇش ارناسى, شىعىردىڭ اينالۋ كىندىگى مەن بەكىتۋ ارالىعىنداعى ءيىن ۇزىندىعىنا تىكەلەي تاۋەلدى. ءبىزدىڭ تاجىريبەدە ول ورتالىق بىلىكپەن جەلقالاقتىڭ ۇرشىقباسقا بەكىتۋ ارالىعى. جەلقالاقتان بەرىلەتىن بارلىق كۇش, سول بەكۋ تۇعىرى مەن جالعاس ءيىن ارقىلى بەرىلەدى. بۇل شامالى عانا ارالىق. سوندىقتان جەل قوندىرعىسىنان الىناتىن قۋاتتى ارتتىرۋ ءۇشىن ۇنەمى جەلقالاقتىڭ ۇزىندىعىن ۇلعايتادى. جەلقالاقتىڭ ۇزىندىعىنىڭ وسۋىمەن قاتار تىرەك تۇعىرى, گوندولا جانە مەحانيزمدەردىڭ كولەمى دە, سالماعى دا, قۇنى دا ارتادى. قازىرگى كەزدە ولار ءوزىنىڭ تەحنيكالىق شەگىنە جەتتى. ماسەلەن, قازىرگى قوندىرعىلاردا جەلقالاقتىڭ ۇزىندىعى 60 مەتر, سالماعى 7 توننا, ال گوندولانىڭ ماسساسى 400 توننادان اسادى.
ءبىز جەلقالاقتىڭ كونسترۋكتسياسىن تۇپكىلىكتى وزگەرتتىك. ادەپكى ءتۇزۋ جەلقالاقتىڭ سابى مەن ۇرشىقباسقا بەكىتىلەتىن ورىن ارالىعىنا, ەلدىڭ تۋى تۇسىنە بويالعان تىزە بۇكتەسىندى, ەكى ءيىندى قىسقى بولىكتى ورنالاستىردىق. كوزگە قالىپتى ءتۇزۋ جەلقالاقتىڭ ورنىنا حوككەي تاياعىنا ۇقساس قايقى جەلقالاق پايدا بولدى, ەسەسىنە بۇرىنعى قۇرىلىمنان جەلدىڭ اعىمىن ۇتىمدى پايدالانىپ, جەلدوڭعالاقتىڭ كۇشىن ەسەلەي ارتتىرادى.
جاڭا جەلقالاقتىڭ كونسترۋكتسياسى نەگە نەگىزدەلگەن؟ ايتقانىمىزداي, ءتۇزۋ جەلقالاقتىڭ كۇش ارناسى, ونىڭ اينالىم بىلىگى مەن جەلقالاقتىڭ بەكىتۋ ارالىعىنا, تۋراسىندا, ۇرشىقباستىڭ راديۋس ۇزىندىعىنا تاۋەلدى. ءبىز كۇش ارناسىنا كىندىك ءيىنىن قوسىپ ۇزارتتىق. ەندى كۇش, جالعاسقان ەكى يىنمەن بەرىلەدى: ءبىرى ۇرشىقباس راديۋسى, ەكىنشىسى – كىندىك ۇزىگى. ال وسى ارتىقشىلىقتى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن, ءبىز جەڭ ۇزىگى ارقىلى نەگىزگى شىعىردى – ۇزىن جەلقالاقتى 30-600 بۇرىشپەن (كىندىك ۇزىگىنىڭ ءتۇزۋى بويىمەن ەسەپتەگەندە) وعان ورناتتىق. ەندى ءبىر جاققا ورنالاسقان ەكى ءيىندى جانە ەكى بەكىتۋ تۇعىرى بار جاڭا شىعىر قۇرىلدى. وسى جۇيە قوسىمشا كۇش بەرىپ, جەلقالاقتىڭ (جەلدوڭعالاقتىڭ) 2-3 ەسە تەز اينالۋىن قامتاماسىز ەتتى.
ءبىز جاساعان تىزە بۋناقتى جەلقالاقتى پايدالانعاندا, جەل اعىسىنىڭ اەروديناميكاسى ءبىرشاما وزگەرەدى. جەلقالاقتىڭ ۇزىن قاناتى ءبىزدىڭ كونسترۋكتسيادا وس ءيىنىنىڭ تۇزۋلىگىنە 30-600 بۇرىشپەن ورنالاسقاندىقتان, جەل اعىمىن جارتىلاي قيعاش جاعدايدا قارسى الادى جانە سوعان بايلانىستى اعىن قوسىمشا كەدەرگىگە سوقتىعادى. جاڭا جەلقالاقتىڭ بۇل «كەمشىلىگى» ۇنەمى جەل اعىسىنىڭ تىعىزدىعىن ارتتىرىپ, جەلدىڭ قالاقتى يتەرەتىن كۇشى ۇلعايادى. ال جەلقالاقتىڭ بىرجاقتا ورنالاسقان ەكى ءيىندى, ەكى تۇعىرلى جاڭا جۇيەسى پايدا بولعان قوسىمشا شيەلەنىستى وڭاي-اق ورايلاستىرادى. ەسەسىنە جەلدىڭ جاڭا كينەماتيكاسى, جەلقالاقتىڭ جىلدام اينالۋىنا جاعداي جاسايدى.
كونسترۋكتسيانىڭ تاعى دا ءبىر ەرەكشەلىگىن ەسكەرمەۋگە بولمايدى. ءتۇزۋ, ۇزىن جەلقالاق اينالىم كەزىندە ءونبويى اۋانى تۋرا كەسىپ وتىرادى دا, اۋانىڭ ءبىرشاما كەدەرگىسىنەن وتۋىنە تۋرا كەلەدى. ءبىزدىڭ جەلدوڭعالاقتىڭ قالاعى كىندىك بەكۋىنە 30-600 بۇرىشپەن ورنالاسقاندىقتان, اۋانى جايلاپ «تىلەدى», سەبەبى وعان الدىڭعى جاقتىڭ اۋا كەدەرگىسىن ەداۋىر سيرەتۋى كومەك ەتەدى. بۇل كەزدە اۋانىڭ تىعىز قاباتى جەلقالاقتىڭ قىرىن پارمەندى يتەرۋىنە سايكەس, قالاق اينالىمى تاعى دا جىلدامدايدى. بۇل جۇمىستاردى اتقارۋ بارىسىندا كىشى ۇلىم ەرجان ۇنەمى كومەك كورسەتىپ, اقىل-كەڭەس بەردى.
− ءسىز جاڭا ونەرتابىسىڭىزدىڭ بولاشاعىن قالاي بولجايسىز, ول جەل ەنەرگەتيكاسىن ورىستەتۋدە ءوزىنىڭ دايەكتى ورنىن تابا ما؟
− جەلقالاقتىڭ جاڭا كونسترۋكتسياسىنىڭ مودەلىن دايىنداپ, گەرمانيادا شىققان شاعىن ەكى جەلقوندىرعىسىنىڭ كومەگىمەن سىناقتان وتكىزدىك. بىرىنە ءبىز ويلاستىرعان قايقى جەلقالاقتىڭ تىزە بۋناقتى قىسقا بولىگىن ورناتىپ, ەكىنشىسىنە تەڭگەرۋ ءۇشىن قوسىمشا ءتۇزۋ قۇبىر جالعادىق. گەنەراتورلاردىڭ جۇمىسىن باقىلاۋ ءۇشىن بەس ءتۇرلى كورسەتكىش بەرەتىن ارنايى پريبور تىركەدىك تە, مالىمەتتەردى جازىپ وتىرۋ ءۇشىن قول كومپيۋتەرىن قوستىق. دالالىق سىناق قاپشاعاي كولىنە جاقىن جەردە 11 كۇن بويى وتكىزىلدى. ءبىزدىڭ جاڭا كونسترۋكتسيالى جەلقالاق, ءتۇزۋ جەلقالاق ورناتىلعان قوندىرعىدان 0.5-3.5 ەسە جىلدام اينالىپ جانە وسى شامادا قوسىمشا ەلەكتر توگىن وندىرەتىنى بەلگىلى بولدى. بۇل وتە جوعارعى كورسەتكىش! ونى قازاق ەلىنىڭ الەمدىك جەل ەنەرگەتيكاسىنا قوسقان جاڭالىعى دەۋ ارتىق ەمەس.
جەلدوڭعالاقتىڭ تىزە بۋناقتى جاڭا جەلقالاعى جەلقوندىرعىلار ءوندىرىسىن دە, جەل ەنەرگەتيكاسىنىڭ بولاشاعىن دا كۇرت وزگەرتە الادى. ءبىزدىڭ جاڭا كونسترۋكتسيالىق جەلقالاقتى پايدالانعاندا, روتوردىڭ جەل كينەتيكاسىن پايدالانۋ كوەففيتسيەنتى كەمىندە ەكى رەت وسەدى. بۇل قۋاتتى ەلەكتر گەنەراتورىن قولدانۋعا, تىرەك تۇعىرىنىڭ, گوندولانىڭ جانە باسقا كوپتەگەن مەحانيزمدەردىڭ سالماعىن ازايتۋعا جاعداي جاسايدى. سونىمەن قاتار ەنەرگەتيكانىڭ باستى كورسەتكىشى – وندىرىلگەن كيلوۆاتت-ساعات ەنەرگيانىڭ وزىندىك قۇنى ەسەلەپ كەميدى.
ءبىز جاڭا ونەرتابىسىمىزدى قازاقستاننىڭ 5 پاتەنتىمەن بەكىتتىك. ايتسە دە, ولاردىڭ تۇپكىلىكتى قۇقىققا يە بولۋى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ قۇپتاۋىن قاجەت ەتەدى. دەگەنمەن, ازىرشە جاريا بولعان قۇجاتتار نەمەسە دولبارمەن جاساپ, ءبىزدىڭ يدەياعا سايكەس روتورلى جەلقوندىرعىلاردىڭ شىعارىلۋى دا عاجاپ ەمەس. ارينە, ول كەزدە قۇقىقتىق كيكىلجىڭ تۋى دا مۇمكىن, بىراق ول زاڭ ارقىلى شەشىلۋگە ءتيىس. جاڭالىقتى داۋعا سالماي, ەل يگىلىگىنە پايدالانۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى – ول وزىمىزدە نەمەسە باسقا ەلدىڭ زاۋىتتارىمەن, جەلقالاقتىڭ قىسقا بولىگىن شىعاراتىن بىرىككەن ءوندىرىس جاساۋ. كەيىنگىسى بىزگە وتە ءتيىمدى, سەبەبى بولاتتىڭ ساپاسى, قۇيۋ, وڭدەۋ تەحنولوگياسى العا وزعان ەلدىڭ تاجىريبەسىن تەز ىسكە اسىرار ەدىك. بۇل كەزدە بۇرىنىراق شىعارىلىپ, جۇمىس جاساپ تۇرعان جەلقوندىرعىلارىنا قۋاتتى گەنەراتورلار ورناتىپ, قايتا ىسكە قوسۋعا بولادى. ول بۇرىنعى تىرەك تۇعىرى, گوندولاسى, جەلقالاقتىڭ ۇزىندىعىن وزگەرتپەي-اق, ەلەكتر ەنەرگياسىن ەكى ەسە وسىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. تىزە بۋناقتى جەلقالاقتىڭ ادەتتەگى پايدالانىلىپ كەلگەن تۋرا جەلقالاقتان تەحنيكالىق ارتىقشىلىعى سىناق كەزىندە ابدەن دالەلدەندى. سوندىقتان كەلەشەكتە جاسالعان, ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن بارلىق جەلقوندىرعىلارى, ءبىز جاساعان جەلقالاقتىڭ تۇرىمەن جابدىقتالاتىنىنا ەش كۇمان جوق.
قازاقستان جەل ەنەرگەتيكاسىمەن تەك كەيىنگى 3-4 جىلدا باتىل اينالىسا باستادى. ءبىزدىڭ ەلدە جەل جىلىنا 220-230 كۇندەي سوعىپ تۇراتىن بىرنەشە ايماقتار (جوڭعار قاقپاسى, كاسپيدىڭ سولتۇستىك جاعالاۋى, قورداي اسۋى, سوگەتى اڭعارى, ت.ب.) بار. قازىرگى كەزدە قورداي اسۋىندا, ەرەيمەنتاۋدا, شەلەكتە, قاپشاعاي جاعالاۋىندا جەل ستانسالارى ىسكە قوسىلا باستادى. ەگەر ءبىزدىڭ تىزە بۋناقتى جەلقالاعىمىزدى بيزنەسمەندەر جاڭا جەلقوندىرعىلارىندا قولدانىپ, سىناقتان وتكىزەمىز دەسە, ءبىز قۋانا قارسى الامىز.
ءبىز ءۇشىن ەكسپو-2017 كورمەسىندە جاڭا جوباداعى قوندىرعىمىزدى كورسەتۋ – قازاقستاننىڭ يننوۆاتسيالىق جەتىستىگىن ايگىلەۋ. ولاردى باسقا ەلدەردەن كەلگەن مىڭداعان ادامدار كورىپ, تانىسادى. اسەرلەرىن ءوز ەلدەرىنە اكەتەدى, ۇناعانىن جاريا ەتەدى. ءبىز ءۇشىن ماماندار مەن جەلقوندىرعىلارىن شىعارۋشىلاردىڭ پىكىرلەرى دە اسا قۇندى. سونىمەن قاتار كورمەدەگى ءبىزدىڭ جاڭا قوندىرعى بيزنەسمەندەر مەن ەكونوميكانى باسقارۋشىلارعا وي سالىپ, جەل ەنەرگەتيكاسىنىڭ جەدەل وركەندەۋىنە جاعداي جاسايدى. ءبىزدىڭ مودەلدىڭ يننوۆاتسيالىق جاڭالىعىن بىردەن تانىپ, كورمەنىڭ «ۇزدىك تاجىريبە» پاۆيلونىنان ورىن ۇسىنعان ەكسپو-2017-ءنىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارىنا ايتار العىسىمىز شەكسىز.
− اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جىلقىباي جاعىپار ۇلى
«ەگەمەن قازاقستان»
