ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا جوعارى وقۋ ورىندارىن اياقتاپ, ۇلكەن ومىرگە جولداما العان جاستاردىڭ ءبىلىمدى دە بىلىكتى مامان بولۋى ءۇشىن كوپ ۇيرەنىپ, كوپ ىزدەنۋى جايلى ويلار ايتىلعان. شىنىندا دا, جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ, پراكتيكالىق ساباقتاردى تەرەڭ مەڭگەرگەن جاستاردان ىسكەر باسشى شىعاتىنى ءسوزسىز. وسى ورايدا ءوزىم كورىپ جۇرگەن, وتىز جىلدان استام قىزمەتىمدە ورىن العان جايلاردى ورتاعا سالا كەتسەم ارتىق بولماس.
ەلىمىزدىڭ بىرقاتار ءبىلىم وردالارىنىڭ, اسىرەسە, جەكە وقۋ ورىندارىنىڭ وندىرىسپەن كاسىبي قاتىناسى, جاسىرارى جوق, تەك قاعاز جۇزىندە عانا ورىندالىپ, ءىس جۇزىندە باعىتتى دا باعدارلى جۇزەگە اسىپ وتىرعان جوق. باستى كىلتيپان – مامانداندىرىلعان پراكتيكالىق وقۋ جۇيەسىنىڭ جەكە پاندەر بويىنشا قالىپتاستىرىلماۋى. كەڭەس داۋىرىندەگى وقۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ تاسىلدەرى بۇگىندە ەسكىرگەن, ولاردى جاڭارتۋ ءۇشىن سوعان سايكەس وقۋ بازاسى كەرەك. دەمەك, ءبىلىم وردالارىنىڭ باسىم بولىگى جەكە وقۋ ورىندارى بولعاندىقتان, ءتيىستى وقۋ بازاسىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىنشىلىكتەرى بەلگىلى ءبىر شەڭبەردەن اسا الماي جاتادى. وكىنىشكە وراي, وسىنداي جايتتار بىرقاتار مەملەكەتتىك ءبىلىم وردالارىندا دا داستۇرگە اينالىپ بارادى.
كەزىندە ينجەنەرلىك ماماندىقتار 5 جىلعا جوبالانىپ, ءبىلىم الۋ پروتسەستەرى كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزىلىپ وتىردى. وندا العاشقى ەكى جىل جالپى ينجەنەرلىك باعىتتا وربىسە, كەلەسى جىلدار تىكەلەي مامانداندىرۋدىڭ ەنشىسىنە ءتيدى. كۇندەلىكتى ساباقتاردىڭ ارقايسىسى اكادەميالىق ەكى ساعاتقا جۇپتالىپ, قالىپتاسقان جۇيەدە جۇزەگە اسىرىلدى. باستاۋىش كۋرستاردىڭ وزىندە ەكى اپتالىق وقۋ پراكتيكالارى جۇرگىزىلىپ, ستۋدەنتتەر كاسىبي قۇرال-جابدىقتارمەن تانىسۋشى ەدى, ونىڭ سوڭى ەسەپتىك ساباقپەن اياقتالاتىن. 3-4 كۋرستاردان سوڭ 2 ايلىق تەحنولوگيالىق پراكتيكالار ورىندالاتىن. جەكەلەگەن مەكەمەلەرگە نەمەسە ءوندىرىس ورىندارىنا ستۋدەنتتەر اقىلى ىسساپارعا اتتاندىرىلاتىن. ولارعا ارنايى جەتەكشىلەر دە بەكىتىلەتىن.
بۇگىن شە؟.. نە سەبەپتەن سول كەڭەس كەزىندەگى جولىن تاپقان كەيبىر تاماشا پراكتيكالىق ادىستەمەلەردەن قازىرگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بىردەن شىعىپ كەتتى؟ ونىڭ ورنىن تولتىراتىن پراكتيكالىق جاڭا وقۋ جۇيەسىنىڭ دە تولىق ماڭىزدىلىقتا قابىلداندى دەۋىمىز اسىعىستىق سياقتى. نەلىكتەن پراكتيكالىق ساباقتاردىڭ 3 دەڭگەيلى ءوتۋى بۇگىنگى ءبىلىم جۇيەسىنە ۇنامادى, الدە بۇل دارمەنسىزدىگىمىزدەن تۋىپ وتىرعان امال ما, الدە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ەكى ساتىلى (باكالاۆر, ماگيستراتۋرا) جۇرۋىنە قالىپتاستىرىلعان جاڭا باعىت پا؟ بىراق, باكالاۆر جۇيەسىنىڭ وندىرىسپەن بايلانىسى تىم تومەن, ويتكەنى پراكتيكا وتەتىن ءوندىرىس ورنىمەن ستۋدەنت ءوزى كەلىسىمشارتقا وتىرادى. ونىڭ نەمەن اياقتالىپ جاتقانى ءوندىرىس ورىندارىنا جاقسى ءمالىم. سوندىقتان بولار, ولاردىڭ قاي-قايسىسى بولماسىن جاس تۇلەكتەرگە ريزا ەمەس, ولارعا بىردەن جاۋاپتى ىستەردى سەنىپ تاپسىرا بەرمەيدى.
قازىرگى تاڭدا جاس مامانداردى جۇمىسقا الۋ پروتسەسى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جۇيەلەنبەگەن. دالىرەك ايتساق, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىندە پراكتيكالىق وقۋ جۇيەسىنە ارنالعان تيەكتى باعدارلاما دا جوق, ولاردى قارجىلاندىراتىن گرانتتار دا قاراستىرىلماعان. ءوندىرىس ورنىن كورمەي-اق جاس تۇلەكتەر جۇمىسقا تامىر-تانىستىق, جەكجاتتىق جولمەن ورنالاسىپ الادى. ءارى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ بارلىعى دەرلىك جەكە باسقارىلىمدا, ولار جاس ماماندى الىپ, ونىمەن 3 جىل كولەمىندە تاجىريبە وتكىزۋگە ەش دايىن ەمەس, ءارى بۇل ارەكەت ولارعا ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا ءتيىمدى بولا بەرمەيدى.
وسىنداي ويلار الماتىداعى ل.ب. گونچاروۆ اتىنداعى قازاق اۆتوموبيل جولدارى اكادەمياسىنىڭ ماماندارىن دا تولعانتىپ وتىر. «ويدى وي قوزعايدى» دەگەندەي, مەن وسى مەكەمەنىڭ رەكتورى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور ر.قاباشەۆپەن وسىدان جەتى جىل بۇرىن وي بولىسكەن ەدىم. بۇل ارادا اتالمىش اكادەميا بازاسىندا جول-وندىرىستىك زەرتحانا اشۋ مەن وعان ستۋدەنتتەردى وندىرىسكە تارتۋ ماسەلەسى تالقىلاندى. ەكەۋارا جۇرگىزىلگەن پىكىر تۇپ-تۋرا ءبىر جىلعا سوزىلدى. مەن ءوز تاجىريبەمدە بولعان جايتتاردى ورتاعا سالدىم.
2004-2006 جىلدار اراسىندا مەن كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگى كولىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ كوميتەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردىم. وسى ارالىقتا مينيسترلىكتە قازاقستان اۆتوجول سالاسىن 2006-2012 جىلدار ارالىعىندا دامىتۋ مەن وندا «وبلجولزەرتحانا» مەملەكەتتىك مەكەمەلەرىن اشۋ باعدارلامالارى قاتار ازىرلەندى. باعدارلامالار وتە ءساتتى ازىرلەنىپ, بىردەن جۇزەگە اسىرىلۋ ىستەرى ءجۇرىپ كەتتى. مىنە, ماعان دا ويتۇرتكى بولعان وسى باعدارلامالاردىڭ ەلىمىزدىڭ اۆتوجول سالاسىنا وتە ءساتتى ەنگىزىلۋى بولدى. سول جىلى كولىك جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگى اسا ماڭىزدى ءۇشىنشى باعدارلامانى بەكىتتى – ول قازاقستاندا ايماقتىق وقۋ ورتالىقتارىن اشۋ ەدى. بۇل وقۋ ورتالىقتارىنىڭ ماقساتى سالانىڭ مەكەمە باسشىلارىن, ينجەنەرلىك قىزمەتكەرلەرىن, جۇمىسشى ماماندارىنىڭ كاسىبي دەڭگەيىن كوتەرۋ بولدى. وسىنداي وقۋ ورتالىعىنىڭ ءبىرى الماتى قالاسىنداعى «قازجولعزي» اق-قا ءتيىستى بولدى. مەكەمە باسشىلىعى وسى وقۋ ورتالىعىنا باسشى ەتىپ تاعايىندادى.
2011 جىلى جوعارىدا اتالعان ءبىلىم ورداسى ءوزىنىڭ وقۋ بازاسىندا جول-سىناق زەرتحاناسىن اشىپ, ونى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ نورماتيۆتىك تالاپتارىنا سايكەس اتتەستاتسيادان وتكىزدى. سول جىلى زەرتحانا جامبىل وبلىسىنىڭ 2450 شاقىرىم جولىنا دياگنوستيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, تەحنيكالىق قۇجاتتاندىرۋ جۇمىستارىن ەكى جىل كولەمىندە ءساتتى اياقتادى. بۇل تەحنيكالىق جەكە ءبىلىم وردالارىندا جۇرگىزىلگەن العاشقى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى دەسەم, ارتىق ايتپاعانىم بولار. ويتكەنى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە ينجەنەرلىك قىزمەت كورسەتۋ جۇمىستارى 2012 جىلدان باستاپ ءوزىنىڭ اۋقىمىن ودان ءارى كەڭىتە باستادى. جەرگىلىكتى جولدارمەن قاتار ۆەدومستۆولىق جولداردىڭ جاڭا قۇرىلىستارى مەن قايتا سالۋ جوبالارى دا زەرتحانانىڭ قورجىنىن تولتىرا باستادى. عىلىمي-وندىرىستىك دەپارتامەنتكە اۋىسقان بەس جىل كولەمىندە زەرتحانا 2 رەت مەملەكەتتىك اتتەستاتسيادان ءوتىپ, اككرەديتاتسيالىق قۇجاتقا يە بولدى. ونىڭ زەرتتەۋ اۋماعى رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى جولدارمەن تولىقتى. وتكەن جىلدان باستاپ «قاندىاعاش – كومسومول – دەنيسوۆكا – رۋدنىي – قوستاناي» اۆتوجولىنداعى توبىل تەمىر جول كوپىرىنىڭ قۇرىلىسىنا تەحنيكالىق باقىلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
دەپارتامەنت زەرتحاناسىندا نەبىر عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ, ونىڭ كەيبىر وزىق ناتيجەلەرى رەسپۋبليكالىق پاتەنتتەرگە يە بولۋدا. سولاردىڭ ءبىرى – جوعارى جىلدامدىقتاعى اۆتوموبيل جولدارىنداعى قىسقى تايعاققا ازىرلەنگەن تەحنولوگيا. بۇل تەحنولوگيا حيميالىق رەاگەنتتەردى سۇيىق كۇيدە پايدالانۋعا ارنالعان. سۇيىق رەاگەنتتەردى جول بەتىنە سۇيىق كۇيدە شاشۋ قازاقستاندا تاجىريبەدەن وتپەگەن تەحنولوگيا. بۇعان باستى قولبايلاۋ سول سۇيىق رەاگەنتتەردى ازىرلەيتىن ارنايى قوندىرعىلاردىڭ اۆتوجول سالاسىندا جوقتىعى. سول سياقتى, قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندە ورىن العان بىرىگۋ مۇمكىندىگى اسا تومەن توپىراقتاردى جول ۇيىندىلەرىنە پايدالانۋ ماسەلەلەرىن شەشۋ دە وسى زەرتحانادا زەرتتەلدى. دەپارتامەنت ماماندارى شەتەلدەن الىنعان بىرىكتىرۋ قاسيەتتەرى جوعارى ماتەريالداردىڭ تەحنيكالىق سيپاتتىلىعىن زەرتتەپ, ولاردىڭ توپىراق قۇرامىنا شاشۋ نورمالارىن اتالمىش ءوڭىردىڭ كليماتتىق جانە توپىراقتارىنىڭ سيپاتتىلىقتارىنا قاراي انىقتادى. اتالمىش زەرتتەۋلەر جاس عالىمداردىڭ ديسسەرتاتسيالىق زەرتتەۋلەرى نەگىزىندە جۇرگىزىلدى.
ءبىلىم وردالارىن عىلىمي-وندىرىستىك ىسكە قوسۋ مەن وسى نەگىزدە بولاشاق مامانداردى وندىرىسكە ماشىقتاندىرۋ ۇلگىلەرىن عىلىمي-ادىستەمەلىك جاڭالىق دەپ قاراۋعا تولىق نەگىز بار. ءبىلىم وردالارىندا كاسىبي سىناق زەرتحانالارىن اشپايىنشا جانە ولاردى ءبىر جۇيەگە كەلتىرمەيىنشە جاس مامانداردى ءوندىرىس ورىندارىمەن تىعىز بايلانىستىرۋ ورىندالا قوياتىن قاراپايىم ءىس ەمەس. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قازاقستان اۆتوجول سالاسىندا جۇزەگە اسقان تاجىريبەلەردىڭ نەگىزىندە بارلىق ءبىلىم وردالارىندا وسى باعىتتا گرانت ءبولۋ ماسەلەسىن شەشسە, قازاقستاندىق ءبىلىم وردالارىندا ازىرلەنگەن ماماندارعا تەحنولوگيالىق پراكتيكالار اشۋدىڭ جاڭا تىنىسى اشىلعان بولار ەدى.
ءابدى قيالباەۆ,
ل.گونچاروۆ اتىنداعى قازاق اۆتوموبيل جولدارى اكادەمياسى عىلىمي-وندىرىستىك دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى
الماتى
