قازاقستاندا كولىگى جۇرۋگە جاراماي شاشىلىپ قالعانشا سالدىرلاتىپ مىنە بەرەتىندەر دە, جىل ارالاتپاي جاڭارتىپ تۇرعاندى ءجون كورەتىندەر دە جەتكىلىكتى. بۇل ەندى اركىمنىڭ قالتاسىنا, نيەتىنە جانە وسى باعىتتا ۇكىمەت پەن ءتيىستى كومپانيالار تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان جۇمىسقا بايلانىستى.
جالپى, كولىكتەردىڭ ءمىنىلۋ مەرزىمى ءار ەلدىڭ اۆتوكولىك ونەركاسىبىنىڭ دامۋ دەڭگەيىنە قاراي ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى. ماسەلەن, ەۋروپا ەلدەرىندە «تەمىر تۇلپاردى» تۇتىنۋ مەرزىمى 8 جىلدان اسپاۋ كەرەك ەكەن. بىراق سىرباز ەۆروپالىقتار سەگىز جىل كۇتىپ جۇرمەي, بىرنەشە جىلدان كەيىن-اق «اۆتوقورىمعا» جىبەرگەندى ءجون سانايتىن كورىنەدى.
اقش-تا دا سول شامادا. ءاۆتووندىرىسى دامىعان, مۇناي ونىمدەرىنىڭ نومەنكلاتۋراسى كوپ, باعاسى ارزان ەل... اۆتواۋەسقويلاردىڭ تاڭداۋ جاساۋىنا مۇمكىندىك مول.
جاپونيادا كولىكتى ەكى جىل سايىن «سياكون», ياعني تەحنيكالىق تەكسەرىستەن وتكىزىپ تۇرۋ كەرەك. بۇل ەلدە تەحنيكالىق تەكسەرۋدەن وتكىزۋ قۇنى قىمبات, تەحنيكالىق تالاپتار وتە قيىن. قورشاعان ورتانى قورعاۋعا, جانار-جاعارمايدى ۇنەمدەۋگە باعىتتالعان جاڭالىق شىققان سايىن, جاڭا تالاپتار دا تۋىنداي بەرەدى. سوعان بايلانىستى «سياكوننان» جالتارعان جاپوندار كولىگىن ساتىپ قۇتىلعاندى, نە بولماسا قايتا وڭدەيتىن جەرگە تاپسىرعاندى ارتىق سانايدى. ونىڭ ۇستىنە, قايتا وڭدەۋگە تاپسىرۋ جولدارى جولعا قويىلعان, ءتيىمدى تۇستارى كوپ.
ارينە, ەۋروپا مەن جاپونيادان كەلەتىن ەسكى كولىكتەرگە دەگەن سۇرانىس بۇرىنعى پوستكەڭەستىك ەلدەردە وتە جوعارى. بۇل سۇرانىس ارتقان سايىن, اۆتودەرجاۆالاردىڭ ەسكى كولىكتەردەن قۇتىلۋ جولدارى دا كوبەيە بەرمەك.
كولىكتەر قايدا, قالاي قابىلدانادى؟
وتكەن جىلدىڭ 21 قاراشاسى كۇنى ەلىمىزدە ەسكى كولىكتەردى قابىلدايتىن قاناتقاقتى جوبا باستالعان-دى. العاشقى ەكى ايدىڭ ىشىندە جوبانىڭ اياق الىسى, اۆتوكولىك يەلەرىنىڭ ىقىلاس-ىنتاسى جامان ەمەستىگى بايقالدى. اقپان ايىنا دەيىن شىمكەنتتەگى قابىلداۋ ورتالىعىنا 661 اۆتوكولىك جينالسا, قوستانايدا 672 ادام اۆتوكولىگىن «اۆتوقورىمعا» وتكىزىپتى. ۇشتىكتى اقتوبە وبلىسى تۇيىندەيدى, بۇل وبلىستا 412 ماشينا تاپسىرىلعان. ايتىپ وتىرعان دەرەكتەرىمىز ءۇش ايداعى كورسەتكىشتى عانا قامتيتىنىن ەسكە سالايىق.
ال بيىلعى جىلعى 26 ماۋسىمنان باستاپ جاڭا كولىكتى جويۋعا وتكىزەتىن باعدارلاما ىسكە قوسىلدى. «وكم وپەراتور» جشس-دان الىنعان (وندىرۋشىلەردىڭ قىسقارتىلعان مىندەتتەمەلەرىنىڭ وپەراتورى) دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, جاڭا باعدارلامانىڭ كوشەمىزدەگى كولىكتەردى جاڭارتۋعا ىقپالى كوپ سىڭايلى. اتالعان كومپانيا ەكى ءتۇرلى قىزمەت ءتۇرىن ۇسىنادى. بىرىنشىدەن, كولىك وتكىزۋشىگە تيىسىنشە قاراجات بەرۋ. ەكىنشىسى, كولىك وتكىزۋشىگە سالوننان جاڭا كولىكتى جەڭىلدىكپەن الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن سەرتيفيكات ۇسىنۋ.
سونىمەن, «وكم وپەراتور» جشس ءبىر ايعا جەتپەيتىن ۋاقىتتا 119 سەرتيفيكات بەرىپ ۇلگەرگەن. جەڭىلدىك سەرتيفيكاتىن الۋ بويىنشا پاۆلودار قالاسى الدىڭعى ورىندا تۇر. اتالعان كولىكتەر ءۇشىن بەرىلەتىن وتەماقى كولەمى كولىكتىڭ سايماندارىنىڭ از-كوپتىگىنە قاراي ءۇش ءتۇرلى سومانى قۇرايدى: 315 مىڭ تەڭگە, 450 مىڭ تەڭگە جانە 650 مىڭ تەڭگە. سەرتيفيكات الۋ ءۇشىن تاپسىرىلعان كولىكتەردىڭ زاۋىتتان 1980-1993 جىلدار ارالىعىندا شىعارىلعانىن ەسكەرسەك, 20-40 جىل جۇرگەن كولىك ءۇشىن بۇل جامان سوما ەمەس دەۋگە بولاتىن شىعار. ەسكى ەكى كولىكتى تاپسىرىپ, ەكى سەرتيفيكات الىپ, ەكەۋىندە كورسەتىلگەن سوماعا ءبىر كولىك الۋ جاعى دا قاراستىرىلعان.
بۇدان بولەك 104 جەڭىل كولىك, 17 جولاۋشىلار كولىگى, 1 جۇك كولىگى جويۋعا تاپسىرىلعان. قاڭقاسى مەن قوزعالتقىشى عانا بار, جۇرۋدەن قالعان كولىك ءۇشىن بەرىلەتىن سوما 48 مىڭنان باستاپ كوتەرىلە بەرەدى.
جالپى, ەكى كولىكتەردى جويۋ, جاڭا كولىك ساتىپ الۋعا جەڭىلدىك جاساۋ جوباسىن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى جۇزەگە اسىرىپ جاتقانىن ايتا كەتەيىك. وسى باعىتتاعى ءتيىستى باعدارلاما اياسىندا تيىسىنشە كۆوتا قاراستىرىلعان. كۆوتانىڭ م 1 ساناتى – 20 مىڭ جەڭىل اۆتوكولىك, M1, N1 N2 ساناتتارى – 1836 جولاۋشىلار مەن جۇك كولىگىن, M3, N3 ساناتتارى – سالماعى 5 توننادان اساتىن جولاۋشىلار كولىگى مەن 12 توننادان اساتىن جۇك كولىكتەرىن قامتيدى.
كولىك تاپسىرۋدىڭ قىر-سىرى تۋرالى auto.recycle.kz سايتىنان ءبىرشاما كەڭىرەك اقپارات الۋعا بولادى. حالىققا ىڭعايلى بولۋى ءۇشىن «وكم وپەراتور» جشس وسى سايتتا ەلەكتروندى كەزەك جۇيەسىن ەنگىزىپ, ەسكى كولىكتەردى جينايتىن بەكەتتەردىڭ كەستەسىن دە جاساپ قويىپتى.
تاياۋدا عانا قاراعاندى قالاسىنداعى «سارىارقا» ارنايى ەكونوميكالىق ايماعىندا ىستەن شىققان ەسكى اۆتوكولىكتەردى قايتا وڭدەيتىن «RecyclingCompany» زاۋىتى ىسكە قوسىلدى. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا سالىنعان زاۋىت ەكونوميكالىق جاعىنان دا, ەكولوگيالىق جاعىنان دا ءتيىمدى دەيدى ماماندار.
ورتالىق ازيادا تەڭدەسى جوق زاۋىت توزىعى جەتكەن كولىكتەردى جويىپ, مەتالل رەتىندە قايتا وڭدەيدى.
– اۆتوكولىكتەردەن نەگىزىنەن قارا مەتالل شىعادى. سول قارا مەتالدى قاراعاندىنىڭ وزىندەگى مەتاللۋرگيا كومبيناتتارى شيكىزات رەتىندە قابىلداپ, اقشاسىن تولەۋگە دايىن.
قاراعاندى وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى الماس ايداروۆ كولىك قابىلداۋدىڭ بارىسى تۋرالى بىلاي دەيدى:
– كولىگىڭىزدىڭ ءبىراز سايمانى بار بولسا – 150 مىڭ تەڭگە, ەگەر جابدىقتارى تىم از بولسا – 48 مىڭ تەڭگە تولەنەدى. اقشالاي الماي, سەرتيفيكات الۋعا دا بولادى. جەڭىل كولىكتەر ءۇشىن سەرتيفيكات 350 مىڭنان باستالادى, اۋىر كولىكتەر ءۇشىن – 650 مىڭعا دەيىن بارادى.
كولىگىن
قيمايتىندار بار
ەسكى كولىكتەردى قابىلداپ, قايتا جاراتۋدىڭ ءتيىمدى تۇستارىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. دەگەنمەن, تاقىمىنا باسقان «تەمىر تۇلپارىن» قيمايتىندارعا دا تۇسىنىستىكپەن قاراعان ءجون دەپ ويلايمىز. ولاردىڭ دا ايتارى, دايەكتەرى بار.
مىسالى, اسىلبەك ەسىمدى جىگىت اعاسىنىڭ 1994 جىلعى Audi 80 B 4 ماركالى كولىگىن ءمىنىپ جۇرگەنىنە بىرنەشە جىل بولىپتى. ءاۋ باستا 350 مىڭ تەڭگەگە ساتىپ العان ەكەن. ەسكى بولسا دا, ءتوزىمدى, ادام تاسۋعا دا, جۇك ارتۋعا دا جاراپ تۇرعان گەرمانيالىق كولىك سوڭعى ۋاقىتتا سىر بەرە باستاعان. اسىلبەك بىزگە:
– وتكىزەر ەدىم, بىراق تولەيتىن اقشاسى ازداۋ سياقتى كورىندى. ماعان 150 مىڭداي اقشا ۇسىندى, قازىر وعان ماشينا ساتىپ الا المايسىڭ, ەكى ەسە كوپ اقشاعا دا ءجونى ءتۇزۋ كولىك كەلمەيدى. كولىگىمدى وتكىزىپ جىبەرسەم, شارۋالارىم توقتاپ قالايىن دەپ تۇر, – دەدى. – Audi ەسكى بولسا دا ءجۇرىپ تۇر. شامالى اقشا جۇمساپ ءبىر جوندەتىپ السام, تاعى ءبىر-ەكى جىل ايداۋعا جارايدى. كىم بىلەدى, اقشاسىن ازداپ كوبەيتىپ جاتسا, وتكىزىپ قالۋىم دا مۇمكىن.
اسەل ەسىمدى بويجەتكەن دە ەسكى كولىگىن وتكىزۋگە قيماي جۇرگەندەردىڭ ءبىرى. Volkswagen Golf IV ماركالى كولىگى زاۋىتتان 1992 جىلى شىققان. ەسكى دە بولسا قالانىڭ ىشىندە مىنۋگە جاراپ تۇر, بەنزيندى دە از «جەيدى».
– ەسكى كولىكتەردى قابىلدايتىن جەر تۋرالى عالامتوردان ءبىلدىم. حابارلاسىپ, 20 مىڭداي تولەيتىنىن ءبىلدىم. بۇل ازداۋ. قازىر اۆتوبازارلاردا Golf IV بۇدان قىمبات تۇرادى. جۇرمەيتىن كولىكتەر ءۇشىن ءتيىمدى شىعار, مەن ءۇشىن ءتيىمسىز, – دەيدى اسەل.
دەگەنمەن, ەسكى كولىكتەردى قابىلداۋ ورىندارىنا وتكىزۋ ۋاقىت تالابىنان تۋىنداپ وتىرعان, مىندەتتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك شارا دەپ ويلايمىز. سەبەبى, ەلىمىزدە توزىعى جەتكەن كولىكتەر جىل ساناپ كوبەيىپ بارادى. ونىڭ ەكولوگياعا زيانىن ايتپاعاندا, وتاندىق اۆتوونەركاسىپ سالاسىن اياقتان شالاتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى ەكەندىگى بەلگىلى. وعان قوسا, قوزعالىس قاۋىپسىزدىگىنە, جولداردى تەز توزدىرۋعا دا اسەر ەتەدى.
رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, قازاقستانداعى بارلىعى 4,5 ميلليون جەڭىل اۆتوكولىكتىڭ جارتىسىنا جۋىعى 20 جىلدان استام ۋاقىت مىنىلگەن ەكەن. ەندىگى ماقسات – وسى ەسكى كولىكتەردى ازايتۋ, ولاردى جاڭا كولىكتەرمەن الماستىرۋ. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان ماشينا جاساۋشىلار وداعىنىڭ پرەزيدەنتى مەيرام پىشەمباەۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, كولىك جۇرگىزۋشىلەردى جاڭا كولىككە مىنگىزۋگە مۇمكىندىك بار. ماسەلەن, وسكەمەندەگى اۆتوكولىك زاۋىتىندا جىلىنا 120 مىڭ اۆتوموبيل شىعارىلادى دەپ جوسپارلانعان. زاۋىتتا 6 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىسپەن قامتىلاتىنىن, كاسىپورىن اۋماعىندا 400 گەكتارعا جۋىق اۋداندى الىپ جاتاتىن تەحنوپارك بولاتىنىن ەسكەرسەك, بىرنەشە قوياندى ءبىر وقپەن اتىپ الۋعا مۇمكىندىك تۋادى دەگەن ءسوز. بىرىنشىدەن, حالىقتىڭ ەسكى كولىكتەن ءتۇسىپ, جاڭا كولىك الۋعا ىقىلاسى ارتادى. ەكىنشىدەن, زاۋىت جانىنداعى تەحنوپاركتەردە قاجەتتى بولشەكتەر شىعارىلادى. شەتەلدەن كولىك قانا ەمەس, ونىڭ بولشەكتەرىن, موتور مايى, تەجەگىش سۇيىقتىعى, انتيفريز سىندى قاجەتتىلىكتەرىن اكەلۋ ءۇشىن ونىڭ باستاپقى باعاسىنان بولەك, كەدەندىك شىعىندارى دا قىمباتتاعانىن ەسكەرسەك, اۆتواۋەسقويلارعا ءوز قۇمارلىقتارىن ءوز ەلىمىزدە وتەگەن تيىمدىرەك. سونىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدىڭ اۆتوونەركاسىپ سالاسى دا العا جىلجۋى ءتيىس.
ەسكىرگەن ماشينانىڭ ەندىگى كۇيى
قايتا كادەگە جاراتۋ زاۋىتىنا تاپسىرىلعان كولىكتەرگە نە بولادى؟ الدىمەن ونى ولشەيدى, رادياتسيالىق اسەرى تەكسەرىلەدى. سودان سوڭ قاۋىپتى دەگەن ماي, باسقا دا سۇيىقتىقتارى اعىزىلىپ, اككۋمۋلياتورى الىنىپ, رەزەڭكە زاتتارى اعىتىلىپ تاستالادى. كادەگە جاراۋى مۇمكىن, ءبۇتىن دەگەن بولشەكتەرى دە بولەك الىنادى. سوسىن, شرەدەردە ۇساقتالىپ, مەتالل كۇيىندە بالقىتۋ زاۋىتىنا جىبەرىلەدى. قابىلداۋشىلار كولىكتىڭ جوندەلىپ, قايتا ساتىلىپ كەتپەۋىن قاتاڭ قاداعالايدى. سەبەبى, ونداي كولىكتەر قورشاعان ورتاعا دا, ادامدارعا دا قاۋىپتى.
جالپى, 1 ليتر ماشينا مايىنىڭ 200 تونناعا تارتا توپىراقتى لاستاپ, ول جەردى ونداعان جىل بويى پايدالانۋعا جارامسىز ەتىپ تاستايتىنى عىلىمدا دالەلدەنگەن. وعان ەلىمىزدەگى جىل سايىن جارامسىز بولىپ قالاتىن 90 مىڭ تونناعا جۋىق اۆتودوڭعالاقتى قوسىڭىز. وسى سياقتى قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرەتىن زاتتار كونە كولىكتەردى كادەگە جاراتاتىن جەرلەردە جينالسا, قۇرىلىس ماقساتتارىنا قولدانىلسا, زياننىڭ ورنىنا پايدا كورۋگە بولار ەدى.
ەسكى كولىگىن جاڭاعا ايىرباستاۋعا اركىم-اق بەيىل. مۇنى ءبىزدىڭ تابيعي سۇرانىسىمىز دا, باسقا ەلدەردىڭ تاجىريبەسى دە كورسەتىپ وتىر. تەك سونى ءتيىمدى ءارى تەزىرەك جۇرگىزۋدىڭ تەتىكتەرى دۇرىس جاسالسا بولعانى.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
