يادروسىز الەم – جاھاندىق قاۋىپسىزدىك كەپىلى

ەرتەڭ استانادا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن يادروسىز الەم قۇرۋ ماسەلەسىنە ارنالعان ەكى كۇندىك اۋقىمدى حالىقارالىق فورۋم باستالادى 12-13 قازاندا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ باستاماسىن ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىندا ودان ءارى دامىتۋ ماقساتىندا جانە سەمەي يادرولىق سىناق پو­لي­گو­نى جابىلۋىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي استانا مەن سەمەيدە «يادروسىز الەم» دەپ اتالاتىن اسا اۋقىمدى شارا وتەتىن بولادى. تاۋەلسىزدىك سارايىندا وتە­تىن فورۋمنىڭ تاقىرىبى حالىق­ارا­لىق قوعامداستىقتىڭ كۇش-جىگەرىن يادرولىق سىناقتارعا جاپ­پاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا (ياسجتش) تەزىرەك قوسىلۋ ءۇشىن سەرپىن بەرۋگە ارنالىپ وتىر. سونىمەن قاتار, يادرولىق قارۋ­لار مەن وزگە دە يادرولىق جارى­لاتىن قۇرىلعىلار ءۇشىن ىدى­رايتىن ماتەريالدار وندىرىسىنە تىيىم سالۋ تۋرالى شارت (ىءموتش) جاساۋ ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىنە شىعارىلاتىن بو­لا­دى. وسىنىڭ بارلىعى, تۇپتەپ كەلگەندە, قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرو­سىز الەم جالپىعا ورتاق  دەك­لا­را­تسياسى باستاماسىنا سايكەس, يادرو­لىق قارۋدان ازات ايماق قۇرۋ قاعيداتتارىن ءتيىمدى ەن­گىزۋ­دىڭ پراكتيكالىق ۇسىنىم­دا­ما­لارىن جاساۋ قاجەتتىگىنەن تۋىن­دايدى. فورۋم قورىتىن­دى­سىندا يادروسىز الەم ءۇشىن دەپ اتالاتىن استانا دەكلارا­تسيا­سىن قابىلداۋ جوسپارلانىپ وتىر. سەمەيدەگى شارا اياسىندا حا­لىق­ارالىق فورۋم مەيمان­دا­رى­نىڭ بۇرىنعى سەمەي پوليگونى اۋماعىندا, كۋرچاتوۆتاعى ۇلت­تىق يادرولىق ورتالىق نىسان­دا­رىندا بولىپ, سەمەيدەگى  يادرو­لىق سىناقتار قۇرباندىقتارىنا ارنالعان جاڭارتىلعان ەسكەرت­كىش-مەموريالدىڭ اشىلۋىنا قا­تىسۋى جوسپارلانعان. حالىقارالىق فورۋم انتيا­درو­لىق قوزعالىستىڭ باسىندا تۇرعان قازاقستانعا, سونداي-اق باسقا دا ارىپتەس مەملەكەتتەرگە قۇرمەت كورسەتۋدىڭ دە ءبىر پاراسى بولماق. ويتكەنى, مۇنىڭ يادرو­لىق قاتەرگە قارسى كۇش-جىگەر جۇمساپ جۇرگەن كىم-كىمگە دە تىكەلەي قاتىسى بار. فورۋمعا حالىقارالىق ۇي­ىم­داردىڭ جەتەكشىلەرى, يادرو­لىق قارۋسىزدانۋ سالاسىنا قا­تى­سى بار ەلدەردىڭ ساياسي قاي­رات­كەرلەرى, قارۋسىزدانۋ جانە تاراتپاۋ ىسىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان نەمەسە قازاقستان تاۋەل­سىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا ونىڭ قارۋسىزدانۋ باعىتىنداعى كۇش-جىگەرىن جۇزەگە اسىرۋعا كو­مەكتەسكەن حالىقارالىق سايا­سات­تىڭ كورنەكتى ارداگەرلەرى, سون­داي-اق الەم ەلدەرى ۇكىمەتتەرى مەن پارلامەنتتەرىنىڭ, اكادە­ميا­لىق توپتارىنىڭ, ساراپشى­لار قوعامداستىعىنىڭ, تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ سالاسىندا جۇ­مىس ىستەيتىن حالىقارالىق جانە وتاندىق ۇەۇ-لار مەن ديپ­لوماتيالىق كورپۋستىڭ وكىل­دەرى شاقىرىلىپ وتىر. قازاقستاننىڭ قارۋسىزدانۋ جانە جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قا­رۋ­دى تاراتپاۋ (جقت) سالاسىن­داعى ساياساتى ەلىمىزدىڭ نەگىزىندە حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى نى­عاي­تۋ, مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ, جا­ھان­دىق پروبلەمالار مەن جان­جال­داردى رەتتەۋدەگى حالىق­ارا­لىق ۇيىمداردىڭ ءرولىن ارتتىرىپ جاتقان سىرتقى ساياسي باعى­تى­مەن ايقىندالادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاراتپاۋ رەجىمىن نىعايتۋ جو­لىن­دا بىرقاتار ناقتى قادامداردى جۇزەگە اسىرىپ, ءوزىنىڭ نيەتىنىڭ بەكەمدىگىن ايقىن كورسەتتى. قا­زاق­ستاننىڭ تاراتپاۋ ساياساتى­نىڭ نەگىزىن قالاعان العاشقى قا­دام رەتىندە كسرو تاراماي تۇر­عان 1991 جىلى-اق سەمەي يادرو­لىق سىناق پوليگونىن جاپقا­نىن اتاپ ايتۋعا بولادى. سول 1991 جىلى بەلارۋس, قازاق­ستان, رەسەي, ۋكراينا باسشى­لا­رى الماتى دەكلاراتسياسىن قا­بىلداپ, بۇرىنعى كسرو اۋما­عىن­داعى يادرولىق ارسەنالدىڭ قىزمەتىنە بىرلەسىپ باقىلاۋ جا­ساۋدىڭ تەتىگىن ايقىنداعان ەدى. وسىلايشا, كسرو-نىڭ سترا­تە­گيالىق شابۋىلداۋشى قارۋ-جاراقتى قىسقارتۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىنە جاقىندىعىن قۋاتتاعان-تىن. 1992 جىلعى 23 مامىردا پور­تۋگاليانىڭ استاناسى ليسسابون قالاسىندا اتالعان 4 ەل مەن اقش وكىلدەرى بەسجاقتى حات­­تاماعا قول قويىپ, سترا­ت­ە­گيالىق شابۋىلداۋشى قارۋ-جا­راقتى قىسقارتۋ تۋرالى شارت ەرەجەلەرىنە جاۋاپكەرشىلىگىن ناق­تىلادى. ليسسابون حاتتا­ما­سىن­دا سونداي-اق بەلارۋستىڭ, ۋكراينا مەن قازاقستاننىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى شارتقا يادرولىق قارۋلارى جوق مەملەكەتتەر رەتىندە قوسىلۋىن مىندەتتەيتىن مازمۇن كورىنىس تاپتى. 1994 جىلدىڭ 5 جەلتوقسا­نىن­داعى ەقىۇ-نىڭ بۋداپەشت ءسامميتى كەزىندە رەسەي, اقش, ۇلى­بريتانيا قازاقستاننىڭ, بە­لارۋس پەن ۋكراينانىڭ يادرو­سىز مەملەكەتتەر رەتىندە وسىعان قا­تىستى شارتقا قوسىلۋىنا باي­لانىستى قاۋىپسىزدىك كەپىلدىگىن بەرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. كەيىنىرەك قازاقستانعا مۇنداي كەپىلدىكتى قىتاي مەن فرانتسيا بەردى. يادرولىق ارسەنالىن شىعارۋ جونىندەگى ءوزىنىڭ مىندەتتەمەلەرىن ورىنداعان قازاقستان ءوز جەرىندەگى يادرولىق قارۋ ينفرا­قۇ­رىلىمدارىن جويۋ جانە بۇرىن­عى اسكەري وندىرىستەردى ازامات­تىق ماقساتتارعا كونۆەرسيالاۋ پروبلەمالارىمەن اينالىستى. بۇل ماقساتتا ماگاتە-ءنىڭ باس­شى­لىعىمەن قازاقستانعا يادرو­لىق ماتەريالداردىڭ ەسەبى مەن باقىلاۋىن ۇيىمداستىرۋدىڭ, اەس-تەردى پايدالانۋدىڭ, يادرو­لىق ماتەريالدار مەن قوندىر­عى­لاردان قورعانۋدىڭ مەملەكەتتىك جۇيەسى جونىندەگى تەحني­كا­لىق كومەك كورسەتۋدى  ۇيلەس­تى­رۋدىڭ جوسپارى جاسالدى. بۇعان ۇلىبريتانيا, اقش, شۆەتسيا جانە جاپونيا قاتىستى. بۇدان كەيىنگى كەزەڭدەردە دە قازاقستان يادروسىز الەم قۇرۋ, تاراتپاۋ سالاسىنا قاتىستى ءبىر­قاتار حالىقارالىق قۇجاتتارعا قول قويىپ, ءوزىنىڭ تاڭداعان با­عى­تىنان اينىمايتىندىعىن ايعاقتادى. 2010 جىلدىڭ 15 قارا­شا­سىندا  قازاقستان تارابى اقش-پەن, رەسەيمەن جانە ماگاتە-مەن تىعىز ىنتىماقتاستىقتا اقتاۋ قالاسىنداعى بن-350 رەاكتورىنان پايدالانىلعان ياد­رو­لىق وتىندى كۋرچاتوۆ قالا­سىن­داعى ۇلتتىق ورتالىقتا ار­نايى ۇزاق مەرزىمدى ساقتاۋعا ارنالعان الاڭعا تاسىمالداۋ جوباسىن ءتامامدادى. 2009 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىندا العاشقى جارىلىس جاسالعان جانە ارادا 40 جىل وتكەندە پوليگون جابىلعان كۇن – 29 تامىزدى يادرولىق سىناق­تار­عا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حا­لىق­ارالىق كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن بو­لا­تىن. سول جىلدىڭ 2 جەلتوق­سا­نىن­دا بۇۇ باس اسسام­بلەيا­سى­نىڭ 64-ءشى سەسسياسى قازاقستان ىلگەرىلەتكەن قاراردى قابىلدا­دى. قازاقستان ۇسىنعان قارار­دىڭ تەڭ اۆتورلارى اراسىندا ارمەنيا, بەلارۋس, برازيليا, كاتار, قىرعىزستان, موڭعوليا, ساۋد ارابياسى, تاجىكستان, ءتۇر­كىمەنستان جانە جاپونيا بار, بارلىعى 26 ەل بولدى. قازاقستان 29 تامىزدىڭ بۇۇ پىشىنىندە يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارا­لىق كۇنى دەپ جاريالانۋى بەيبىتشىلىككە قول جەتكىزۋ, بۇكىل الەمدە يادرولىق سىناقتارعا تىي­ىم سالۋ ماقساتىنا وڭ ىق­پال ەتەتىن قادامنىڭ ءبىرى بو­لادى دەپ سانايدى. اتالعان قاراردى جۇزەگە اسى­رۋ ماقساتىندا وتكەن جىلدىڭ 10 تامىزىندا استانادا حالىق­ارا­لىق كونفەرەنتسيا وتسە, قىر­كۇيەك ايىندا بۇۇ-دا باس حات­شى پان گي مۋننىڭ قاتىسۋى­مەن بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنىنە ارنالعان ارنايى سەسسياسى ۇي­ىمداستىرىلدى. قازاقستان باسشىسىنىڭ 2010 جىلدىڭ ساۋىرىندە ۆاشينگتوندا بولعان يادرولىق قاۋىپسىزدىك ءجو­نىن­دەگى جاھاندىق سامميتتە جا­ريالاعان باستامالارىنىڭ ءبىرى بولاشاقتا يادروسىز الەم جال­پىعا ورتاق دەكلاراتسياسىن قا­بىل­داۋ تۋرالى ماسەلەنى تال­قى­لاۋدى باستاۋ تۋرالى ۇسىنىسى بولىپ تابىلادى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 29 تا­مىزىندا جەنەۆادا سەمەي يادرو­لىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 20 جىل تولۋىنا جانە يادرولىق سىناقتارعا قار­سى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنىن مەرەكەلەۋگە ارنالعان كون­فەرەنتسيا ۇيىمداستىرىلدى. وندا بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىن­باسارى – بۇۇ-نىڭ جەنە­ۆا­داعى بولىمشەسىنىڭ باس دي­رەكتورى قاسىم-جومارت توقاەۆ ءسوز سويلەدى. ال 30 تامىزدا گا­اگا­داعى بەيبىتشىلىك سارايىندا قازاقستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى نيدەرلاندىنىڭ سىرت­قى ساياسات ۆەدومستۆوسىمەن بىرلەسىپ, IV (جىل سايىنعى) يادرو­لىق قاۋىپسىزدىك جانە تاراتپاۋعا ارنالعان «يادرولىق ديلەممالار: بۇگىنى جانە بولاشاعى» حا­لىقارالىق كونفەرەنتسياسىن وتكىزدى. ساياساتكەرلەر مەن ديپلوماتتار, ساراپشىلار مەن جۋرناليستەر قاتىسقان فورۋمدا ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى قانات ساۋداباەۆ ءسوز سويلەدى. سامات مۇسا.