بيىل قىستا ءدال قازىر استانانىڭ ىرگەسىندەگى قاجىمۇقان اۋىلىندا تۇراتىن سول قاردەكەڭمەن بىرگە قىتايداعى اۋىلىما باردىم. قالىڭ ەل جينالىپ حاتىم وقىلىپ جاتقان ءبىر جەردە وتىر ەدىك, ورتاعا ساقالى كەۋدەسىن جاپقان قاريا كەلدى. قاۋمالاپ امانداسىپ جاتىرمىز. ءبىر كەزدە اقساقال قاردىبايعا بۇرىلىپ جاقىندا قالاعا كوشىپ العانىن ايتىپ, قايىرا ەسەن-ساۋلىق سۇراستى. قاردەكەڭ امان-ساۋلىق ايتىسىپ بولا بەرە, «قالاعا كوشكەنشە قازاقستانعا كوشپەيسىز بە؟» دەدى. اقساقال ەزۋىنە ءسال كۇلكى ءۇيىرىپ, «بۇل جاقتا اتا-بابامىزدىڭ قابىرى جاتىر, مەن كەتسەم وعان كىم قۇران وقيدى؟» دەپ ەدى, اينالا جۇرت دۋ ەتىپ جارىلا كۇلگەنى. قولدى سىلتەپ, باس شايقاسىپ, ىشەك-سىلەلەرى قاتىپ, قىران-توپان ك ۇلىپ جاتىر, ك ۇلىپ جاتىر. ال قاردەكەڭ ءتىپتى ءماز. حامزانى قۇشاقتاپ-قۇشاقتاپ قويادى.
مىنا جۇرتتىڭ كۇلكىلەرىن سونشا تۇسىنبەي اڭىرىپ قالدىم. الدە دۇرىس تىڭداماي قالدىم با دەيىن دەسەم, جاپ-جاقىن جەردە, اپ-انىق ەستىپ تۇرمىن. سونشا كۇلەتىن دۇنيە ەمەس قوي. سويتسەم, بۇل اڭگىمەنىڭ تاريحى بار ەكەن. حامزا قاريا قاردىبايعا اناۋ ءسوزدى ايتقاندا اۋىل ادامدارىنىڭ ويىنا بىردەن سول تاريحي وقيعا ورالىپ, «ەسىنەن كەتپەستەي بولعان ەكەن ءا» دەپ ءماز بولىسىپ جاتقاندارى ەكەن.
جۇرتتى كۇلكىگە قارق قىلىپ تۇرعان حامزا قاريا قاردىبايعا جەزدە بولىپ كەلەدى ەكەن. سونشا جاقىن دا ەمەس, رۋلاس اپايىن العان. ءبىزدىڭ جاقتا سونشا جاقىن بولماسا دا رۋىنان قىز العان جەزدەگە ازىلدەۋ دەگەنىڭىز ۇرت ءتىلدى, قۋشىكەش جىگىتتەردىڭ سۇيىكتى ءبىر «كاسىبى».
ەرتەرەكتە حامزا مەن قاردىباي ءبىر جاقىندارىنىڭ ۇلىنا قۇدالىق سويلەسىپ كەلۋگە جولعا شىعىپتى. جول مولشەرى تاڭەرتەڭ ەرتە شىعىپ, جەبەلەي اياڭعا اراكىدىك جەلىس قوسىپ وتىرسا اقشامدا جەتەر الىس جەر ەكەن. الايدا, ازداپ مولدالىعى بار حامزا اۋىلدان شىعا بەرە قابىر كورسە بولدى بۇرىلىپ, اتتان ءتۇسىپ قۇران وقي بەرىپتى. بارا جاتقان شارۋالارى قۇدالىقتىڭ جايى ەكەنىن, تىم كەش بارسا ىڭعايسىز بولاتىن ايتىپ قاردەكەڭ ءبىراز قامشىلاسا دا حامزا قابىرگە بۇرىلا بەرگەنىن قويماپتى. ءتىپتى, كەيبىرىنە «قۇدام ەدى», «قۇداعيىم ەدى» دەپ ۇزاق سۇرەلەردەن سوزا اۋەندەتىپ, باتاسىنىڭ وزىندە بار تىلەگىن سارقىپ ايتىپ, جولداسىنىڭ سابىرىن ابدەن تاۋىسىپتى.
سونىمەن نە كەرەك, جەبەي قامشىلانىپ, جەلە جورتىپ كەلە جاتقان ەكەۋگە الدىداعى بەلەگىردەن تاعى ءبىر ۇيگەن تاس قورىم كورىنىپتى. بۇل قورىمنىڭ جاعدايىن قاردىباي جاقسى بىلەدى ەكەن... جاقىنداعاندا اتىن تەبىنىپ جىبەرىپ ءسال دوڭەستەۋ جەرگە جينالعان قورىم تاستىڭ ەتەگىنە كەلىپ اسىعىس-ۇسىگىس اتتان ءتۇسىپ, شارت جۇگىنىپ وتىرا قالادى. ارتىنان حامزا دا جەتىپ, ول دا اسىعىس-ۇسىگىس اتتان تۇسەدى. – اقىرى شەتىنەن وقىپ كەلەمىز عوي, ارۋاق اتتاپ كەتكەندەي بولمايىق, قانەكي, – دەيدى قاردەكەڭ. قىرىسىپ كەلە جاتقان جولداسىنىڭ ءىستى ەندى ءوزى باستاعانىنا قۋانىپ قالعان حامەكەڭ تاماعىن قىرناپ ءار ءارىپتىڭ حيراعاتىن شىعارا وتىرىپ اسىقپاي وقيدى. وقىپ بولىپ باتاسىن جاساردا «كىم دەپ ايتام؟» دەگەندەي قاردىبايعا قارايدى, قاردەكەڭ ءسال كۇمىلجىپ بارىپ, «اق سەركەش مارقۇمنىڭ ارۋاعىنا...» دەپ تومەن قاراپ اۋىر كۇرسىنەدى. حامەكەڭ «اتى ءبىرتۇرلى ەكەن» دەگەندەي جالتاق-جالتاق قارايدى دا, باتا ءسوزىن بۇزىپ باسقا ءسوز ايتاتىن ەمەس, «اق سەركەش مارقۇمنىڭ ارۋاعىنا...» دەپ قاردەكەڭ ءسوزىن قايتالاپ ايتىپ بەت سيپايدى.
ەكى جولاۋشى اتتارىنا ءمىنىپ ەندى العا ىلگەرلەي بەرگەندە الگى قۇران وقىعان «قورعانى» قورا بولىپ شىعادى عوي. قورا بولعاندا ۇلكەن مال قورا ەمەس, كوشكەن ەلدىڭ ءبىر-ەكى كۇن دامىلداعاندا قوزى-لاق قامايتىن ۇيشىگى. جاڭبىر جاۋعاندا ۇستىنە شاتىر جابا سالاتىن قىلىپ, ءۇش-ءتورت اعاش ايقاستىرىپ قويعان. اتىن تەبىنە ءدال تۇسىنا جەتىپ كەلگەندە ءىشى قوزى-لاقتىڭ قۇمالاعىنا سارعايعان ۇيشىكتىڭ ەسىگىندەگى ەرگەنشەك اعاش شالقاسىنان جاتىر ەكەن. «بۇ قالاي بولدى؟» دەگەندەي اڭ-تاڭ قاراپ تۇرعان حامزاعا قاردەكەڭ ساسپاستان, «اق سەركەش دەگەن حايۋاننىڭ «قابىرى» ەدى. ءوزى قاشىپ كەتكەن بە, بىرەۋ سويىپ العان با, ەسىگى اشىق قالىپتى عوي...» دەگەن ەكەن.
قانشاما قالجىڭعا «قىڭق» دەمەيتىن حامزەكەڭ اتتى ۇرىپ جىبەرىپ قۇيىن-پەرەن كەتكەن ەكەن. سوڭىنان دالباقتاپ قاردەكەڭ دە شابادى. نە كەرەك, سول شاپقاننان مول شاۋىپ, ەكىنتى اۋا باراتىن ءۇيدىڭ بەلدەۋىنە ات باسىن ءبىر-اق تىرەپتى. سۋىت حابار ايتىپ كەلگەندەي اتتارى قاراسۇمەك تەرگە مالىنعان جولاۋشىلاردان ءۇي يەسى العاشىندا تىكسىنىپ قالادى. جانە بۇلار ءبىر-بىرىنە دە ءلام-ميم دەسپەي, سۇرلانىپ العان. كەلگەن جۇمىسى قۇدالىقتىڭ جايى. حامزانىڭ تۇنەرگەن تۇرىنەن كىسى قورقاتىن. ەندى ءۇي يەسى قىسىلا باستايدى. اقىرى, قاردەكەڭ سىرتقا شىعىپ, وڭاشادا ءمان-جايدى تۇسىندىرەدى.
مال سويىلىپ, قۇدالىقتىڭ جايى ايتىلىپ تاڭەرتەڭ ەكى جولاۋشى كەرى قايتادى. حامزەكەڭ اتقا تاقىمى تيگەن بەتتە الدىعا ءتۇسىپ الىپ جەلە جونەلەدى. سوڭىنان سۇلكەكتەتىپ قاردەكەڭ دە قالماي ارقان بويى ىلەسىپ وتىرادى. ءسويتىپ, الگى اق سەركەشتىك «قابىرىنىڭ» تۇسىنا دا كەلەدى. سوندا حامزەكەڭ ەرگە ءبىر جاق جامباستاي وتىرىپ ۇيشىككە ارقاسىن بەرىپ, تەرىس قاراپ ءوتتى دەيدى.
اۋىل شەتىنە ىلىنە حامزا ءوز ۇيىنە تارتىپتى. قۇدالىققا جۇمساعان ۇيگە كەلىسىم جايى, كەلەسى قادام تۋرالى قاردەكەڭ ءبىر ءوزى بارىپ ايتىپتى. ال اق سەركەشتىڭ اڭگىمەسى ەرتەسىندە قۇدا جاقتان دا, قاردەكەڭنىڭ اۋىلى جاقتان دا بۋداي كوتەرىلىپ جالپاق جۇرتقا جايىلىپ كەتە بارعان عوي.
سودان بەرى وتىز جىلدان اسقان ەكەن. جەزدەلى-قايىن بولىپ قالجىڭداسىپ جۇرگەن حامزا مەن قاردىبايدىڭ ءلام-ميم دەپ ءتىل قاتىسپاعالى دا وتىز جىلدان اسىپتى. حامزەكەڭنىڭ قاتتى اشۋلانعانى سونداي ودان كەيىن كەزدەسكەندە قاردىبايدىڭ سالەمىن دە الماعان ەكەن. كەيىن قاردىباي قازاقستانعا كوشىپ كەتەدى. اراعا اتتاي 6-7 جىل سالىپ قايتا بارعاندا توپ ىشىنەن قاردىبايعا قايىرا سالەمدەسىپ, «قازاقستانعا كوشپەيسىز بە؟» دەگەنىنە قالجىڭمەن جاۋاپ بەرىپ, ءبىر جاعى كەشىرىپ تۇرعانداعىسى ەكەن.
– ءاي, كارى جەزدە, رايىڭنان قايتتىڭ-اۋ اقىرى, الدىڭا ءبىر اق سەركەش اكەلىپ ء«اۋمين» دەسەم, باتا جاسار ما ەدىڭىز؟ – دەيدى سوندا دا قويماي قاردەكەڭ. – جاساماعاندا, قۇران وقىعاندا باتا جاسامايدى دەيسىڭ بە, الىپ كەلشى قانە! – دەيدى كارى جەزدەسى.
اۋىل ادامدارىنىڭ سول كۇنگى رياسىز كۇلكىسىن, قاردەكەڭ جەزدەمنىڭ سول كۇنگى ريزالى قۋانىشىن ايتىپ سۇراماڭىز. اق مارقاداي تىراڭداپ, اق سەركەشتەي شۇناڭداپ, حامزا قاريانى قايتا-قايتا قۇشاقتادى ەمەس پە...
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى
«ەگەمەن قازاقستان»
