ويتكەنى بۇل قۇجات ەلىمىزدىڭ ۋاقىت تالابىنا يكەمدەلە دامۋىنا جول اشىپ قانا قويماي, قوعامىمىزداعى كوپتەگەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ وڭتايلى شەشىلۋىنە مۇمكىندىك بەرمەك. قاراپايىم حالىقتىڭ مۇددەسى, تالاپ-تىلەگى بارىنشا ەسكەرىلگەن ۇلت جوسپارىنىڭ بۇگىنگە دەيىن قانداي قادامدارى ىسكە اسىرىلدى؟ الدىمىزدا قانداي مىندەتتەر تۇر؟ شاعىن ساراپتامامىزدا وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەگەن ەدىك.
ەسكە سالا كەتەيىك, 2015 جىلعى 6 مامىردا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بەس ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا 100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىن بەلگىلەپ بەرگەن بولاتىن. ال ەل ىشىندە «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى دەپ اتالىپ كەتكەن بۇل باعدارلامالىق قۇجاتتا كورسەتىلگەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ پراكتيكالىق كەزەڭى 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستالعان ەدى. سول تۇستا ەلباسىنىڭ «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» ماقالاسى جاريالاندى. ەلباسى ءوزىنىڭ بۇل ماقالاسىندا ۇلت جوسپارىندا كورسەتىلگەن ماقسات-مىندەتتەردىڭ ىشكى ءمانىن تەرەڭ تالداپ, جان-جاقتى تۇسىندىرە كەلىپ, «ۇلت جوسپارىن ورىنداي وتىرىپ, ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىڭ ورلەۋ ءداۋىرىنىڭ كوكجيەكتەرىن كەڭەيتەمىز, ءوزىمىز تاۋەلسىزدىك جىلدارى ىشىندە قول جەتكىزگەن جانە بىزگە جاھاندىق دامۋ بەرگەن بارلىق مۇمكىندىكتەردى پايدالانامىز. الەمدە, ءسوز جوق, ءۇشىنشى الەمنەن بىرىنشىگە قادام باسقان ەلدەردىڭ مىسالدارى بار. ءبىز ولاردىڭ جارقىن تاجىريبەلەرىن زەرتتەيمىز جانە ەسكەرەمىز. قازىر ءبىز ەكونوميكانىڭ, مەملەكەت پەن قوعام دامۋىنىڭ ەڭ تابىستى جاھاندىق مودەلدەرىن ولشەم رەتىندە الامىز. بۇگىندە الەمدە ءوزىنىڭ جالپىۇلتتىق ارمانىن ۇمىت قالۋدىڭ جۇزجىلدىعىنان شىعا وتىرىپ, الەمنىڭ ەڭ ۇلى ۇلتتارىمەن ءبىر قاتاردا تۇرۋ تۇرعىسىندا بەينەلەيتىندەر كەمدە-كەم. ءبىز قازاقستاننىڭ وسىناۋ تاريحي تاعدىرىنا سەنەمىز. مەن قازاقستاندىقتاردى ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋعا جانە رەفورمالاردى جۇرگىزۋگە بارىنشا بەلسەندى قاتىسۋعا, ولار اشاتىن مۇمكىندىكتەردى پايدالانۋعا شاقىرامىن», دەگەن بولاتىن.
سودان ىلە «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنان تۋىندايتىن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ قىزۋ قولعا الىنىپ, بۇگىنگە دەيىن كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى.
تارقاتا ايتار بولساق, ۇلت جوسپارىنداعى مىندەتتەردىڭ باسىم بولىگى ورىندالدى. ماسەلەن, قۇجاتتىڭ «كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ» اتتى ءبىرىنشى بولىمىندەگى 15 قادامنىڭ ون ءبىرى جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلسا, ۇشەۋى ورىندالۋ ۇستىندە, ال بىرەۋى كەيىنگە قالدىرىلعان.
نەگىزىندە, ۋاقىت تالابىنا ساي كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋدىڭ ماڭىز زور. ويتكەنى, ەل دامۋىندا شەشۋشى ءرول اتقاراتىن مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ كاسىبيلىگى ءتۇرلى تۇيتكىلدەردىڭ وڭتايلى شەشىلۋىنە, كەيبىر قاساڭ, كەرتارتپا ءىس-ارەكەتتەردىڭ جولىن كەسۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
وسى ورايدا ءتيىستى ورىنداردىڭ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 1-قادام بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەتكە قابىلداۋ راسىمدەرىن جاڭعىرتۋ, ياعني مانساپتىق مودەلگە كوشۋ جۇزەگە اسىرىلعان. ال بۇعان دەيىن, مەملەكەتتىك قىزمەتكە العاش قابىلداناتىن تۇلعالار كەز كەلگەن بوس جۇمىس ورنىنا, ونىڭ ىشىندە باسشى لاۋازىمىنا ۇمىتكەر بولا الاتىن ەدى. ەندى مەملەكەتتىك قىزمەتكە العاش قابىلدانعان جانە جۇمىس تاجىريبەسى جوق تۇلعالار ءوز مانسابىن تەك تومەنگى لاۋازىمداردان عانا باستايدى. سول سياقتى, 2-قادام نەگىزىندە تومەنگى لاۋازىمدارعا كانديداتتاردى ىرىكتەۋ جانە ودان ءارى لاۋازىمدىق ءوسۋ ىسكەرلىك قاسيەتتەر نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن بولدى. دالىرەگى, ۇمىتكەرلەردى ىرىكتەۋ كەزىندە بىلىكتىلىك ءتاسىلىن ەنگىزۋ ءۇشىن جەكە قاسيەتتەردى اۆتوماتتاندىرىلعان باعالاۋ ازىرلەندى, وندا ۇمىتكەرلەردىڭ قاجەتتى قۇزىرەتتەرىنىڭ بار بولۋى تەكسەرىلەدى. سونداي-اق, كونكۋرس وتكىزۋ ەرەجەسىنە سايكەس, كونكۋرستىق كوميسسيا ۇمىتكەرلەرمەن سۇحباتتاسۋ بارىسىندا جەكە قاسيەتتەردى باعالاۋ ناتيجەلەرىن ەسكەرەدى.
3-قادام بويىنشا, مەملەكەتتىك قىزمەت جانە جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ ءرولىن ارتتىرۋ ەسەبىنەن مەملەكەتتىك قىزمەتكە العاش رەت قابىلدانۋشىلاردى ىرىكتەۋ رەسىمىن ورتالىقتاندىرۋ, سونداي-اق, ءۇش ساتىلى ىرىكتەۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپقان, سونداي-اق, بۇلاردان باسقا بىرقاتار قادامداردا كوزدەلگەن مىندەتتەر ناقتى جۇزەگە اسىرىلسا, قالعان بولىگى ورىندالۋ ۇستىندە.
جالپى, بۇگىندە مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ تارتىمدىلىعى ارتىپ كەلەدى. بۇل ورايدا ۇلت جوسپارى اياسىندا اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ءوز قىزمەتىن تومەنگى ساتىدان باستاعان تۇلعالاردىڭ قاتارى ءۇش ەسە وسكەنى بايقالعان. ارينە, وسى باعىتتاعى جۇمىستار وسىمەن بىتپەسى انىق. ول ءارى قاراي دا جالعاسا بەرمەك.
«100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ «زاӊنىӊ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ» اتتى بولىگىندە قامتىلعان 19-قادام بويىنشا اتقارىلعان شارالاردىڭ ناتيجەسى دە كوڭىل قۋانتادى. ماسەلەن, سوت سالاسىنا قاتىستى 10 قادامنىڭ بارلىعى تۇگەل جۇزەگە اسقانىن ايرىقشا ايتۋعا بولادى. بۇل ورايدا, ازاماتتاردىӊ سوت تورەلىگىنە قولجەتىمدىلىگىن جەӊىلدەتۋ ءۇشىن سوت جۇيەسى ينستانتسيالارىن وӊتايلاندىرۋ, بەس ساتىلى سوت جۇيەسىنەن ءۇش ساتىلى سوت تورەلىگى جۇيەسىنە كوشۋ, سۋديا لاۋازىمىنا كانديداتتاردى ىرىكتەۋ تەتىكتەرىن كوبەيتۋ جانە بىلىكتىلىك تالاپتارىن قاتايتۋ, وقۋدى جانە سوت تاجىريبەسى اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستى كۇشەيتۋ ءۇشىن سوت تورەلىگى ينستيتۋتىن مەملەكەتتىك باسقارۋ اكادەمياسىنىӊ قۇرىلىمىنان ءبولۋ, سۋديالاردىӊ ەسەپ بەرۋ ءتارتىبىن كۇشەيتۋ, سۋديالاردىӊ جاӊا ەتيكالىق كودەكسىن جاساۋ, ينۆەستيتسيالىق داۋلار بويىنشا جەكە سوت ىستەرىن جۇرگىزۋدى قۇرۋ, جوعارعى سوتتا ءىرى ينۆەستورلار قاتىساتىن داۋلاردى قاراۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيالىق القانى ۇيىمداستىرۋ جانە باسقا دا ماسەلەلەر ءوز شەشىمىن تاۋىپ وتىر.
سونىمەن قاتار, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى ۇلت جوسپارىندا كورسەتىلگەن قادامداردىڭ ىسكە اسىرىلۋى دا ءوز دەڭگەيىندە ەكەنىن ايتۋىمىز كەرەك. بۇل ورايدا پوليتسيا قىزمەتىن جەتىلدىرۋ باعىتىنداعى شارالاردىڭ وڭتايلى ىسكە اسىرىلعانىن اتاپ كورسەتۋگە بولادى.
ۇلت جوسپارىندا كورسەتىلگەن 100-قادامنىڭ تەڭ جارتىسى «يندۋستريالاندىرۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسىم» بولىمىنە تيەسىلى ەكەنى بەلگىلى. مۇندا كورسەتىلگەن اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىمەن ولاردى نارىقتىق اينالىمعا ەنگىزۋ, ەكسپورتتىق جانە يمپورتتىق كەدەن رەسىمدەرىنەن ءوتۋ كەزىندە ء«بىر تەرەزە» قاعيداتىن ەنگىزۋ, كەدەن جانە سالىق جۇيەلەرىن ينتەگراتسيالاۋ, م ۇلىكتى جانە قارجىنى زاӊداستىرۋ رەسىمدەرىن وӊايلاتۋ, قولدانىستاعى زاӊعا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ, سالىق دەكلاراتسيالارىن قابىلداۋ جانە وӊدەۋدىӊ ورتالىق جەلىسىن قۇرۋ, قولدانىستاعى سالىق رەجىمىن وӊتايلاندىرۋ, وӊىرلىك ەنەرگەتيكالىق كومپانيالاردى ىرىلەندىرۋ, قازاقستاننىӊ الەمدىك نارىققا شىعۋى جانە ەكسپورت تاۋارلارى ءۇشىن وӊدەۋ ونەركاسىبىنە ەӊ كەمىندە 10 ترانسۇلتتىق كومپانيانى تارتۋ, ەت ءوندىرىسىن, ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى ءوندىرىسىن دامىتۋ ءۇشىن ستراتەگيالىق ينۆەستورلار تارتۋ, ەكسپو-2017 ينفراقۇرىلىمدارى ارقاۋىندا ارناۋلى مارتەبە بەرە وتىرىپ, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋ جانە باسقا دا كوپتەگەن مىندەتتەردىڭ باسىم بولىگى جۇزەگە اسىرىلسا, ال قالعاندارى بۇگىندە ورىندالۋ ۇستىندە.
بۇعان قوسا, ۇلت جوسپارىنىڭ 4-5-ءشى بولىمدەرى بويىنشا دا اتقارىلعان شارۋالار از ەمەس. ماسەلەن, «بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك» اتتى 4-بولىمدە كورسەتىلگەن 85, 86 جانە 87-قادامدار تولىعىمەن ىسكە اسىرىلسا, ال 89, 90-قادامدار ورىندالىپ جاتىر. بۇل باعىتتار بويىنشا «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق پاتريوتتىق اكتىسى بەكىتىلگەنىن, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ «ۇلكەن ەل – ۇلكەن وتباسى» جالپىۇلتتىق جوباسى ازىرلەنىپ, تولىعىمەن جۇزەگە اسىرىلعانىن, سونىمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە 30-دان استام دوستىق ءۇيى اشىلعانىن جانە بۇدان بولەك كوپتەگەن شارالار قولعا الىنعانىن ايتۋعا بولادى.
سونداي-اق, وسى ورايدا ۇلت جوسپارىنىڭ 87-قادامى نەگىزىندە «مەنىڭ ەلىم» ازاماتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋ جالپىۇلتتىق جوباسى مەن 89-قادامدا كورسەتىلگەن «نۇرلى بولاشاق» ۇلتتىق جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىنداعى شارالاردىڭ ناتيجەلەرى جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن ايتا كەتەيىك.
ال ۇلت جوسپارىنىڭ «ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ» بولىمىندەگى 9-قادامداعى مىندەتتەردىڭ وزەكتىلىگى دە قوعامدى بەي-جاي قالدىرماعانى بەلگىلى. اسىرەسە, بۇل ورايداعى مەملەكەتتىك باسقارۋدان ناقتى ناتيجەلەر بويىنشا مەملەكەتتىك باسقارۋعا كوشۋ, مەملەكەتتىك جوسپارلاۋدىӊ ىقشام جۇيەسىن قۇرۋ, اۋديت پەن مەملەكەتتىك اپپارات جۇمىستارىن باعالاۋدىӊ جاӊا جۇيەسىن ەنگىزۋ, «اشىق ۇكىمەتتى» ەنگىزۋ, اقپاراتقا قولجەتىمدىلىك تۋرالى زاӊدى ازىرلەۋ, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىӊ ستاتيستيكالىق بازالارى مالىمەتتەرىنە ونلاين-قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ سىندى وزگە دە ماسەلەلەر بويىنشا ناقتى جۇمىستار قولعا الىنىپ, ولاردىڭ باسىم بولىگى ىسكە استى.
قورىتا ايتقاندا, ەلباسى ۇسىنعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى ۋاقىت سۇرانىسىنا ساي دەر كەزىندە قابىلدانعان قۇجات ەكەنىن دالەلدەي ءبىلدى. ويتكەنى, وسى ۇلت جوسپارى ارقىلى قازاقستان تىڭ سەرپىن الىپ, جاڭا مۇمكىندىكتەرگە قول جەتكىزىپ وتىر.
جولدىباي بازار
«ەگەمەن قازاقستان»
