الەمدىك ساراپشىلاردىڭ تالداۋى بويىنشا, قازىرگى وزگەرگەن جانە جاڭارعان الەمدە ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ ءرولى تومەندەيدى نەمەسە ولار ەكىنشى كەزەككە كەتەدى دەگەن پىكىر نەگىزسىز. بۇعان نازار اۋدارىپ وتىرعان سەبەبىمىز, قازىرگى زامانداعى ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ تاعدىرى تۋراسىنداعى پىكىرلەر ءۇش توپقا بولىنەدى: اسىرە جاھانشىلار (گيپەرگلوباليستەر), شۇبالانۋشىلەر (سكەپتيكتەر) جانە ترانسفورميستەر.
اسىرە جاھانشىلار ءۇشىن جاھاندانۋ ادامزات تاريحىنداعى جاڭا ءداۋىردىڭ باسى بولىپ تابىلادى دا, ولاردىڭ كوزقاراسىنشا ءداستۇرلى ۇلتتىق مەملەكەتتەر تابيعي بولا المايدى. ولار ءتىپتى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكانىڭ كوممەرتسيالىق بىرلىگى دە بولىپ كىرىكپەيدى. اسىرە جاھانشىلار ەكونوميكالىق جاھاندانۋ, سايىپ كەلگەندە, ءوندىرىستىڭ, ساۋدانىڭ, قارجى سالاسىنىڭ ترانسۇلتتىق جەلىلەرىن قۇرۋ ارقىلى ەكونوميكانىڭ «ۇلتسىزدانۋىنا» اكەلەدى دەپ دالەلدەمەك بولادى. بۇل «شەكاراسىز» ەكونوميكادا ۇلتتىق ۇكىمەتتەر الەمدىك كاپيتالعا قىزمەت ەتەتىن «جالعاستىرۋشى بەلدىك» نەمەسە باسقارۋدىڭ جەرگىلىكتى, اۋماقتىق جانە حالىقارالىق مەحانيزمدەرى اراسىنداعى بايلانىستاردى قامتاماسىز ەتەتىن دەلدالدىق ينستيتۋتتىڭ ورنىنا عانا يە بولادى دەپ دالەلدەۋگە كۇش سالۋدا.
جاھاندىق ەكونوميكانىڭ پايدا بولۋىن, دۇنيەجۇزىلىك باسقارۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتىن, مادەنيەتتەردىڭ بارلىق جەرلەردە جاقىنداسىپ, امەريكالىق بۇقارالىق مادەنيەتتىڭ كەڭ تاراۋىن اسىرە جاھانشىلار مۇلدە جاڭا الەمدىك ءتارتىپتىڭ ورناپ, ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ جويىلۋىنىڭ بەلگىسى رەتىندە تۇسىندىرۋگە تىرىسادى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, ۇلتتىق ەكونوميكا كەڭ تارماقتالعان الەمدىك ەكونوميكا اعىندارىنىڭ تارماقتارى عانا بولىپ وتىرعاندىقتان, ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ وكىلەتتىگى مەن لەگيتيمدىگىنىڭ ءوزى كۇماندى. ۇلتتىق مەملەكەتتەر ءوز شەكاراسىنىڭ ىشىندە بولىپ جاتقان ۇدەرىستەردى باقىلاۋعا جانە ازاماتتاردىڭ قاجەتتەرىن ءوز بەتتەرىمەن قاناعاتتاندىرۋعا قابىلەتسىز. وسى فاكتورلاردىڭ ناتيجەسىندە ۇلتتىق مەملەكەتتەر كۇن وتكەن سايىن ەكونوميكالىق ۇدەرىستەردى باسقارۋدىڭ وتپەلى ۇيىمىنىڭ ءبىر ءتۇرى عانا بولىپ قالادى دەگەن تۇجىرىمعا كەلەدى.
ال شۇبالانۋشىلەر بولسا, جاھاندانۋدىڭ الەمدىك دەڭگەيى, تابيعاتى جاساندى اسىرە باعالانعان دەپ, جاھانشىلار ۋاجدەرىن نەگىزسىز, ءۇستىرت ءارى قارابايىر دەپ ەسەپتەپ, الەمدە ەشتەڭە وزگەرە قويعان جوق دەگەن ۇستانىمدا بولىپ, ولاردىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ كۇيرەۋى نەمەسە جويىلۋى تۋرالى پىكىرلەرىن دە تەرىسكە شىعارادى. ترانسفورميستەرگە كەلەتىن بولساق, ولار جاھاندانۋدى قازىرگى وزگەرمەلى الەمنىڭ قوزعاۋشى كۇشى دەپ تانيدى. ولاردىڭ پىكىرىنشە, جاڭا «ەگەمەندىك ءتارتىپ» مەملەكەتتىلىكتىڭ ءداستۇرلى تۇجىرىمداماسىنداعى ءابسوليۋتتى, اجىراماس, اۋماقتىق توماعا-تۇيىق قوعامدىق بيلىك تۋرالى تۇسىنىكتەردى تەرىسكە شىعارادى. ترانسفورميستەردىڭ اسا ءبىر ماڭىزدى ەسكەرتۋى – قازىرگى زامانعى حالىقارالىق ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ كۇشەيۋىنەن جەكە ەلدەردىڭ ۇلتتىق ەكونوميكالىق كەڭىستىگى سول مەملەكەتتەردىڭ ءوز اۋماعى شەكاراسىمەن سايكەس كەلە بەرمەيدى. ول ودان الدەقايدا كەڭ جانە اۋقىمدى.
قازىرگى زامانعى دامىعان جانە دامۋشى ەلدەر ءۇشىن اسا ءىرى الەمدىك پروبلەما كوشى-قون ماسەلەسى بولىپ وتىر. حالىقتىڭ كوشى-قونى كەڭ ءورىس الىپ, سوڭعى 30 جىلدا ەۋروپا ەلدەرىنە 20 ميلليون, اقش, كانادا جانە لاتىن امەريكاسى ەلدەرىنە 40 ملن-عا جۋىق ادام قونىس اۋدارعان. بىرىنشىدەن, قازىرگى جاريا, سونداي-اق, جاسىرىن قونىستانۋشىلار اعىنىنىڭ كۇرت ءوسۋى ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ ءوز ۇلتتىق شەكارالارىن قورعاۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ شەكتەۋلى ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. ەكىنشىدەن, ءوز شەكارالارىنا باقىلاۋدى كۇشەيتكەن ەلدىڭ ءوزى دە كوشى-قون اعىنىنا توسقاۋىل قويا المادى. ۇشىنشىدەن, كوشى-قون تاسقىنىنىڭ كۇرت ءوسۋى كوپتەگەن ەلدەردىڭ ىشكى ساياساتىنداعى باسىمدىقتارعا وزگەرىستەر اكەلىپ, ياعني ەلدەردىڭ ۇلتتىق قۇرامى وزگەرىپ, وندا ساياسات پەن الەۋمەتتىك مۇددەلەردە ەداۋىر وزگەرىستەر پايدا بولدى. ونىڭ ايقىن مىسالى – سوڭعى جىلدارى فرانتسياداعى اراب, افريكا ەلدەرىنەن قونىستانعان ازاماتتار مۇددەسىمەن رەسمي بيلىكتىڭ الەۋمەتتىك ساياساتى ارا-قاتىناسىنداعى بۇكىل ەلدە ۇلكەن الاڭداتۋشىلىق تۋعىزعان وتكىر قايشىلىقتار.
ول ەڭ الدىمەن, جاھاندانۋ, ەكونوميكالىق ينتەرناتسيونالدانۋ ۇدەرىستەرىنىڭ ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ بيلىك ينستيتۋتتارى قىزمەتىنە تۇسىرەر سالماعىنىڭ كۇردەلەنىپ, اۋقىمىنىڭ ارتا ءتۇسۋى جانە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك, ۇلتتىق تەرەڭ مۇددەلەر تۇرعىسىنان بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا مىندەتتەردى قويۋىنا بايلانىستى. جاھاندانۋ جاعدايىندا الەمدە وسى ۋاقىتقا دەيىن مويىندالعان, تانىلعان كوپتەگەن جاس مەملەكەتتەر ءالى دە ۇمتىلىپ وتىرعان مەملەكەتتىك-ۇلتتىق ەگەمەندىك ماسەلەسىنىڭ ءوزى تەرەڭ داعدارىسقا ءتۇسىپ, وعان ۇلكەن قاتەر تۋىپ وتىرعانىنا الەم وقىمىستىلارى, ساياساتكەرلەر, ديپلوماتتار الاڭداۋشىلىق بىلدىرۋدە. ولار جاھاندانۋ ۇدەرىسىن تەك الەمدىك يگىلىك, جاعىمدى ۇدەرىس دەپ بىرجاقتى باعالاۋدان باس تارتا باستادى. ويتكەنى, جاھاندانۋ مەن حالىقارالىق بايلانىستاردىڭ ينتەنسيۆتى دامۋى الەۋمەتتىك جانە بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ ۋاقىتتىق-كەڭىستىك تۇرعىدان ترانسفورماتسيالانۋىنا تۇبەگەيلى اسەر ەتىپ, بيلىكتىڭ قۇرلىقارالىق جانە ايماقارالىق جاڭا نىساندارىن قالىپتاستىرۋدا.
فورمالدى تۇردە حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ بازالىق بىرلىگى بولىپ تابىلاتىن ۇلت-مەملەكەت ينستيتۋتى ناقتى ترانسفورماتسياعا ءتۇسىپ, مەملەكەتتەردىڭ ىشكى ىستەرىنە ارالاسۋعا بولمايتىندىعى, ونىڭ ۇلتتىق ەگەمەندىك ءپرينتسيپىن بۇزاتىندىعى تۋرالى ءداستۇرلى كوزقاراس ۋاقىت وتكەن سايىن كومەسكىلەنىپ, ال ءىس جۇزىندە ىدىراۋعا تۇسۋدە. مۇنداي كوزقاراستىڭ ينستيتۋتتىق فاكتورى امبەباپ حالىقارالىق ۇيىمدار, مەملەكەتتەن ۇستەم يۋريسديكتسيالار, ءارتۇرلى حالىقارالىق رەجىمدەر, الەمدىك گۋمانيتارلىق قۇقىقتار, ادام قۇقىقتارىنىڭ مەملەكەتتىڭ تاۋەلسىزدىگى پرينتسيپتەرىنەن باسىمدىعى بولىپ تابىلادى.
جاھاندانۋ ۇدەرىسىنىڭ باستى زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ءارى دەم بەرۋشىلەرىنىڭ ءبىرى اقش-تىڭ گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ك.ومە ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ كۇنى وتكەندىگى, ولاردىڭ ساياسي تاريحىنىڭ اقىرى تايانعاندىعى تۋرالى پىكىرىن اشىق ايتا باستادى.
كوپتەگەن باتىستىق وقىمىستىلار ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ قازىرگى زاماننىڭ سىندارىنا جاۋاپ بەرۋدە بوي كورسەتىپ وتىرعان السىزدىگىن باسا كورسەتىپ, ۇلتتىق مەملەكەتتەر ءوزىنىڭ مارتەبەلى قۇقىقتارىنان كەيبىر الەۋەتتى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ پايداسىنا باس تارتادى دەگەندى ايتادى. قىسقاسى, مۇنىڭ بارلىعى, تۇپتەپ كەلگەندە, ۇلتتىق مەملەكەتتەر ەۆوليۋتسياعا ءتۇسىپ, جاھاندانۋ جاعدايىنداعى ساياسي تارتىپكە ساي كەلەتىن ساياسي ۇيىم بولادى, ولاردىڭ «مەملەكەت-ۇلت» دەگەن تابيعاتى, ساپالىق بەلگىسى كومەسكىلەنىپ, جويىلا باستايدى دەگەن بولجامدى نەگىزدەمەك بولادى.
مۇنىڭ بارلىعى – قازاق مەملەكەتىنىڭ, قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىنە دە قايشى كەلەتىن ۇستانىمدار. بۇل بولجاۋلار مەن كوزقاراستار ءوز تاۋەلسىزدىگىنە ەندى عانا قول جەتكىزگەن تمد ەلدەرىنىڭ دە تەرەڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىنە قايشى. سوندىقتان, جاھاندانۋ جاعدايىندا مەملەكەتتىك بيلىك ينستيتۋتتارى ۇلتتىق مەملەكەتتەرگە تونگەن وسىنداي قاتەرلەردى دەر كەزىندە تانىپ, تابيعاتىن, اۋقىمىن, كەلەر زيانىن باعامداپ, بولجاي ءبىلىپ, ءوز ارەكەتىندە, ءىس-قيمىلىندا باسىمدىقتاردى باتىل جانە تۇبەگەيلى قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىلۋعا ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز.
ءناۋبات قاليەۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى
