ماقالانىڭ «كىرىسپە» بولىمىندە قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى باستالعانى, ونىڭ باسىم باعىتتارى: ساياسي رەفورما مەن ەكونوميكالىق دامۋى كەڭ ءورىس العانى, ەل بىرلىگى, ادام فاكتورى, ەڭبەك ءمانى, ءومىر اعىنى, دامۋ ۇردىستەرى كەڭ ءورىس الادى. وسىنىڭ نەگىزىندە الەمدەگى دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ باستى ماقسات ەتىلەدى. مۇنىڭ ءمانىسى, نەگىزگى وزەگى, اتاپ ايتقاندا, «ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ سانامىز ىسىمىزدەن وزىپ ءجۇرۋى, ياعني ودان بۇرىن جاڭعىرىپ وتىرۋى ءتيىس». دەمەك, ءومىر مۇراتى ايقىن, ەڭبەگىمىز ءماندى بولۋمەن بىرگە, باستىسى سانانىڭ اشىقتىعى, زەيىندى زەردەنىڭ باسىم باعىت الۋى قاجەت-اق. بۇل تۇستا, ءسوز جوق, وزىندىك ۇستانىمىمىز بەرىك, باسەكەگە قابىلەتتىلىك جوعارى, بولاشاققا سەنىممەن قادام باسۋ – جەڭىسكە جەتۋدىڭ جولى, ناتيجەگە قول جەتكىزۋدىڭ باستى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنى انىق.
ەل دامۋى مەن تاريحىنداعى جاڭا كەزەڭ بولىپ تابىلاتىن بۇل تۇستا, ءسوز جوق, قوعامدىق قۇبىلىستارعا ءمان بەرىپ, زامانا شىندىعى مەن ۋاقىت تىنىسىن تەرەڭ سەزىنگەن ءجون. دۇنيە ديدارىندا, جەر-جيھان مەن پلانەتا تىنىسىندا مازاسىزدىق, تىنىشسىزدىق بارى بايقالادى. الەمدەگى حالىقارالىق تەرروريزم جاھاندىق زۇلماتقا, قاھارلى سيپاتقا يە بولۋدا. بۇعان ميلليونداعان بوسقىندار شوعىرىن, تەررورلىق اگرەسسيا سالدارىنان جازىقسىز ادامداردىڭ قىرىلۋىن, قالالاردىڭ قيراۋىن, مادەني-تاريحي ەسكەرتكىشتەردىڭ جويىلۋىن قوسساق, تولەرانتتىلىققا بارۋ, كەلىسىم مەن ديالوگ الاڭىن قۇرۋ قاجەت-اق. اسىلى, اقىل-پاراساتقا جۇگىنگەن, ءسوز بەن ءىس بىرلىگىن ساقتاپ, سانا مەن ساپانى تەڭ ۇستاپ, تالاپ پەن تالعامدى تارازى ەتۋ جەڭىسكە باستاپ, ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە مول مۇمكىندىكتەر بەرەدى. كەشەدەن بۇگىنگە جەتكەن تاجىريبە ءتالىمى, ءومىر تاعىلىمدارى مەن ۋاقىت بەدەرىنىڭ باسىم ءمانى, تاعىلىمدى ءنارى دە وسى.
ەلباسىنىڭ ماقالاسىندا اتاپ وتىلگەندەي: «ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ سانامىز ىسىمىزدەن وزىپ ءجۇرۋى, ياعني ودان بۇرىن جاڭعىرىپ وتىرۋى ءتيىس. بۇل ساياسي جانە ەكونوميكالىق جاڭعىرۋلاردى تولىقتىرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ وزەگىنە اينالادى». دەمەك, ءبىرتۇتاس ۇلت بولۋ – بۇقارالىق سانانى وزگەرتىپ, رۋحاني جاڭعىرۋعا باتىل قادام جاساۋعا جول اشادى. ماڭىزدىسى, ارينە بولاشاققا باتىل باعدارلار جاسالادى.
ەل دامۋىنىڭ جاسامپاز جولى, اسىل ارقاۋى – قوعامنىڭ, ونىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ ساناسىن جاڭعىرتۋ بولسا, بۇل ماقساتتاعى باسىم باعىتتار قاتارىنا: باسەكەگە قابىلەتتىلىك, پراگماتيزم, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ, ءبىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋى, قازاقستاننىڭ رەۆوليۋتسيالىق ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق جولمەن دامۋى, سانانىڭ اشىقتىعى جاتادى. اتاپ ايتقاندا, باسەكەگە قابىلەتتىلىك ءاربىر ادامنىڭ ۇنامدى دا ۇتىمدى قىرى; ءارى سانالى ەڭبەك رەسۋرستارىن يننوۆاتسيالىق فاكتورلارىن ايقىندايدى. بۇل رەتتە, ءسوز جوق, «تسيفرلى قازاقستان», ء«ۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋ», «مادەني كونفەسسيالىق كەلىسىم» سياقتى باعدارلامالار ۇلت دامۋىنا, اشىقتىق فاكتورلارىن ۇستانىپ, جاسامپازدىق جولعا قادام باسۋىنا, ۇلتتىق بولمىس پەن رۋحتى اسقاقتاتۋعا, سانا-سەزىمدى كەمەلدەندىرۋگە مول مۇمكىندىكتەر بەرەدى. باستىسى, ارينە ۇلتتىق كود پەن مادەنيەتتى ساقتاپ, جاڭعىرتۋ نەگىزىندە دامۋ ۇردىسىنە كەڭ ءورىس اشۋ مۇرات ەتىلەدى. انىعىندا «قازىرگى تاڭدا جەكە ادام عانا ەمەس, تۇتاس حالىقتىڭ ءوزى باسەكەلىك قابىلەتىن ارتتىرسا عانا تابىسقا جەتۋگە مۇمكىندىك الادى».
بۇل تۇستا ۇلتتىڭ تابيعي بايلىعى ەمەس, ادامداردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى, قازىرگى كەزەڭدەگى ۋاقىت ۇسىنعان تالاپ-تالعامعا, ماڭىزدى قاسيەتتەرگە يە بولۋى ماڭىزدى فاكتور رەتىندە العا قويىلادى. دامۋدىڭ العىشارتتارى – كومپيۋتەرلىك ساۋاتتىلىق, شەت تىلدەرىن ءبىلۋ, مادەني اشىقتىق سىندى ۇنامدى سيپاتتار توڭىرەگىندە كەڭ ءورىس الادى. بۇدان بايقالاتىنى, ۇلت مۇراتىنىڭ اسىل ارقاۋى – رۋحانيات وزەگى بولسا, ول اقىل-پاراسات, ءبىلىم-عىلىم, ءتالىم-تاربيە نەگىزىندە جۇزەگە اساتىنى انىق. ويتكەنى: «اقىل – اللانىڭ سىيلىعى, مىڭ وقۋدىڭ باسى» (ج.بالاساعۇن), «اقىل-وي مەن ءبىلىم – ءار ادامنىڭ ساۋلەتى» ء(ا.ناۋاي). مىنە, باسەكەگە قابىلەتتىلىك, پراگماتيزم ءمانى, ەۆوليۋتسيالىق دامۋ, سانانىڭ جاڭعىرۋى وسىدان كورىنىس بەرەدى. بۇل باعىتتار جۇيەلى دامىپ, ماقساتقا نەگىزدەلسە, ناتيجەگە جەتۋگە ابدەن بولادى.
ءبىلىم نۇرى, عىلىم قۇندىلىقتارى حاقىندا ايتىلعاندا, «بولاشاق» باعدارلاماسى, الدىڭعى قاتارلى ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن زياتكەرلىك مەكتەپتەر جۇيەسىنە باسىمدىق بەرىلەدى. ەل دامۋى مەن جەتىستىككە جەتۋدىڭ جولى – ءبىلىم جۇيەسىندە ەكەنى انىق-قانىق ايتىلادى. ءبىلىم ءمانى, عىلىم ءنارى, بولاشاق باستاۋى, جاس ۇرپاقتىڭ ومىرلىك نەگىزىن قۇرايدى. ناتيجەسىندە ەلباسى ماقالاسىندا «تابىستى بولۋدىڭ ەڭ ىرگەلى,باستى فاكتورى ءبىلىم ەكەنىن اركىم تەرەڭ ءتۇسىنۋى كەرەك. جاستارىمىز باسىمدىق بەرەتىن مەجەلەردىڭ قاتارىندا ءبىلىم ءاردايىم ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى شارت. سەبەبى, قۇندىلىقتار جۇيەسىندە ءبىلىمدى بارىنەن بيىك قوياتىن ۇلت قانا تابىسقا جەتەدى», دەگەن بايلام جاسالادى.
وسى رەتتەن كەلگەندە, ءومىر اعىنى, دامۋ ءۇردىسى ءبىلىمي-عىلىمي ارنالارعا باسىمدىق بەرۋدە. وقۋ مەن وقىتۋ ءىسى – ۇلتتىق مۇراتتىڭ اسىل وزەگى دەسەك, جاڭاشىل باعىتتار, ىرگەلى ىزدەنىستەر, يننوۆاتسيا مەن تەحنولوگيانىڭ قاجەتتىلىگى ايقىن اڭعارىلادى. بايىپتى باعدارلاما, ءتالىمدى تاجىريبەلەر, ورتاق مۇرات جولىنداعى جاڭاشىلدىق پەن جاۋاپكەرشىلىك تە قاجەت-اق. بۇعان اكادەميالىق ەركىندىكتى, جاڭارتىلعان باعدارلامانى, بازالىق وقۋلىقتاردى, جاڭا ادىستەمەلىكتى قوسساق, ىرگەلى ىزدەنىس, ىزگىلىكتى قادامدار كەڭ ءورىس الادى. بۇل ادامي كاپيتال ساپاسىن ارتتىرىپ, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى كۇشەيتەدى. الەمدىك ۇدەرىس سيپاتىن سەزىنىپ, رۋحاني جاڭعىرۋدى قاجەت ەتەدى.
الەمنىڭ قارقىندى دامۋى, جاھاندىق وزگەرىستەرگە ساي ارەكەت-قيمىل ەتۋ – سانانىڭ اشىقتىعىنا, زەردەنىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى. ول, نەگىزىنەن جاڭا تەحنولوگيالار ناتيجەسىندە وزگەرىستەرگە ساي بولۋ, وزگە ەلدىڭ جەتىستىك-تاجىريبەسىن, تيىمدىلىگىن پايدالانۋ بولىپ تابىلادى. اشىق زەردە, دامۋ ءۇردىسى تابىس كوزىنىڭ اسىل ارقاۋى جاھاندىق الەمگە ەركىن ەنۋ, قوعامداعى ورنىقتى ايقىنداۋعا كەلىپ سايادى. اسىلى, ەل بىرلىگى مەن دامۋىنىڭ قاينار كوزى – باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرىپ, رۋحانيات ارنالارىن (ادەبيەت, مادەنيەت, تاريح, ءتىل, ءدىن, ءدىل, ءداستۇر ت.ب) جۇيەلى دامىتىپ, جاڭعىرتۋ ەكەنى كەڭىنەن قوزعالادى. بۇل رەتتە جازۋشىلار وداعى, عىلىم اكادەمياسى, بارشا زيالى قاۋىم وكىلدەرى بىرىگىپ, بىرلەسىپ ەل دامۋىنا, تاۋەلسىزدىك يدەياسىنا قىزمەت ەتۋ جايى ءسوز ەتىلەدى. جاڭا ۋاقىت, تاريحي كەزەڭ, الەمدىك كەڭىستىك ءمانى – بولاشاق باعدارى, رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىندا بايىپتى باياندالىپ, تالداۋ جاسالادى.
ەل دامۋىنىڭ جارقىن كورىنىسى – رۋحاني جاڭعىرۋدان تانىلسا, الداعى جىلدارداعى ناقتى جوبالار قاتارىندا لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ ءىسى تۇر. ءالىپبي ماسەلەسىنىڭ ماڭىزى, ارعى-بەرگى كەزەڭدەردەگى تاريحى, ناقتى كەستەسى, تەرەڭ لوگيكاسى, ستاندارتتىق نۇسقاسى, وقىپ-ۇيرەنۋ جايى بۇگىنگى قاجەتتىلىك تۇرعىسىنان جان-جاقتى باياندالادى. تەگىندە, قازاق جازۋى, ءالىپبي ءمانى ارعى ارنالاردان-اق ۇلت رۋحانياتىنىڭ التىن ارقاۋىنا اينالعانى انىق. قىسقا قايىرساق, قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ العاشقى قۇرىلتايى (ورىنبور,1924), ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك تۇركولوگيا سەزى (باكۋ,1926), بۇدان باسقا قازاقستان دەڭگەيىندەگى – «جاڭا الفاۆيت قوعامى», العاشقى ولكەلىك كونفەرەنتسيالار, الاش ارىستارىنىڭ جازۋ ءتارتىبى, ەملە جونىندەگى قىزۋ ايتىس, الۋان كوزقاراس, پىكىرتالاستارى, ءسوز جوق, جازۋ – ادامزاتتىق قۇندىلىق, جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋ كورىنىسى, وركەنيەت بەلگىسى ەكەنىن تەرەڭ تانىتادى. دەمەك, ءالىپبي – ۇلت جانى, رۋحانيات وزەگى ەكەنى اقيقات.
بۇل باعىتتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قوعامدىق جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار بويىنشا – «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق جوباسى» قولعا الىنادى. ءبىلىمنىڭ بارلىق باعىتتارى بويىنشا الەمدەگى – 100 تاڭداۋلى وقۋلىقتىڭ زاماناۋي ۇلگىلەرى شەت تىلدەردەن اۋدارىلادى. وسىنىڭ نەگىزىندە ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسى قۇرىلادى. بۇل ءبىلىم سالاسىنداعى جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرىپ, سانانى جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن ايقىندايدى. اۋدارماشى ماماندارىن دايارلاۋعا, وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدار شىعارۋعا, اۆتورلىق قۇقىقتى ناقتىلاۋعا مول مۇمكىندىكتەر بەرەدى. باستىسى, بۇل باعىتتار جاڭا ساپالىق دەڭگەيدە ءبىلىم بەرۋگە, وسى سالادا جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرىپ, جاڭاشىل ماماندار دايىنداۋ ىسىنە كەڭ جول اشادى. بولاشاق باعدارى, سانانى جاڭعىرتۋدىڭ ءتيىمدى جولى مەن نەگىزگى قاعيدالارىنىڭ ءبىرى وسى.
«تۋعان جەر» باعدارلاماسى ەل-جەرگە, وتانعا سۇيىسپەنشىلىك, پاتريوتيزم رۋحى تۇرعىسىنان ءسوز ەتىلەدى. ونىڭ ءمانى – «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك» دەگەن حالىقتىق قاعيدالارمەن, وسكەن ولكە, ماڭگىلىك مەكەنمەن تىعىز بايلانىستا ءورىس الادى. ۇلتتىڭ مادەني-گەنەتيكالىق كودى, پاتريوتيزم وزەگى, رۋحاني ءداستۇر مەن مادەني تۋريزم نەگىزى, زاماناۋي مادەنيەت مايەگى الەمدىك كەڭىستىكتە كەڭ ورىن الادى. ارعى-بەرگى تاريحتاعى ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەر مەن مادەني نىسانداردى قالپىنا كەلتىرۋ, ەل ادەبيەتىنىڭ نۇسقالارى, اڭىز-اڭگىمەلەر جەلىسى, اتاقتى ادامداردىڭ ەسىمى مەن ەڭبەگى, بۇگىنگى تاڭداعى كاسىپكەرلەر, شەنەۋنىكتەر, زيالى قاۋىم وكىلدەرىن قولداۋ ارقىلى جاس ۇرپاققا پاتريوتيزم رۋحىن وياتۋعا اسەر-ىقپال ەتەدى.
«جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسى اياسىندا الەمگە تانىلۋدىڭ العىشارتتارى بار. ەل دامۋىنىڭ جاسامپازدىق شەجىرەسى, ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ وزىق ۇلگى-نۇسقالارى, تاۋەلسىزدىك جىلناماسى كەڭ كولەمدە كورىنىس تابادى. ۇلتتىق بولمىس, سالت-ءداستۇردى بەرىك ساقتاپ, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرىپ, ەلدىك تۇتاستىقتى ساقتاۋعا, دامۋعا نەگىز ەكەنى جۇيەلى ءسوز بولادى. بۇل اقيقات, رەاليزم ءارى پراگماتيزم ءمانىن تانىتادى.
«قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسى – تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى جەتىستىكتەرىن, بەلگىلى ادامداردىڭ ءومىرى مەن ونەگەسىن, ەڭبەگىمەن ەلگە تانىمال زامانداستارىمىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىن قوعامعا تانىتۋ ءىسى كەڭ كولەمدە قوزعالادى. نەگىزىنەن, ەل بىرلىگى مەن مۇراتىنا, ۇلت تاۋەلسىزدىگىنە ءبىلىمى مەن ەڭبەگىن ارناعان تانىمال تۇلعالاردى قۇرمەتتەۋ – بۇل, جاڭاشىل باستاما ءارى ەل دامۋىنا رۋحاني جاڭعىرۋ ىسىنە مول مۇمكىندىكتەر بەرەدى. بۇل تۇستا, كەشە مەن كەلەشەك حاقىندا بايىپتى باعالاۋ, سارالاۋلار جاسالادى. جاھاندىق دامۋ ۇدەرىستەرى نازارعا الىنىپ, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى بەرىك قولعا الىپ, بار مەن جوقتى تۇگەندەپ, ەل بىرلىگى مەن رۋحتى اسقاقتاتۋ جايى قوزعالادى. قازىرگى كەزەڭنىڭ دامۋ ۇردىستەرى, ونىڭ رەاليزمى مەن پراگماتيزم قۇندىلىعى وسى.
اقيقاتىندا, ەلباسى ماقالاسىنىڭ سوڭعى بولىگىندە ايتىلعانىنداي, «مەملەكەت پەن ۇلت قۇرىشتان قۇيىلىپ, قاتىپ قالعان دۇنيە ەمەس, ۇنەمى دامىپ وتىراتىن ءتىرى اعزا ىسپەتتى. ول ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن زامان اعىمىنا سانالى تۇردە بەيىمدەلۋگە قابىلەتتى بولۋى كەرەك... سىناپتاي سىرعىعان ۋاقىت ەشكىمدى كۇتىپ تۇرمايدى, جاڭعىرۋ دا تاريحتىڭ ءوزى سياقتى جالعاسا بەرەتىن پروتسەسس... جاڭا جاعدايدا جاڭعىرۋعا دەگەن ىشكى ۇمتىلىس – ءبىزدىڭ دامۋىمىزدىڭ ەڭ باستى قاعيداسى». ءومىر مۇراتى, دامۋ ءۇردىسىنىڭ ءمانى مەن ماڭىزى دا وسىندا.
ەندەشە, ەل بىرلىگى مەن قۋاتىن ارتتىرىپ, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى كۇشەيتىپ, ۇلت رۋحانياتىنىڭ نەگىزى – گۋمانيتارلىق باعىتقا باسىمدىق بەرۋ دامۋ ۇدەرىسىنە سونى سەرپىن, وزگەشە سيپات, ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە مول مۇمكىندىكتەر بەرەرى حاق. ويتكەنى, ۇلت رۋحانياتى – ەل دامۋىنىڭ قاينار كوزى, قۇندىلىقتار جيىنتىعى, بولاشاق باعدارىنىڭ باستى نەگىزى. رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ باستى باعىتى, تۇپكى ءمانى, شىنايى سىرى وسى. ال ايرىقشا اتاپ وتەر جايت, ەلباسى ماقالاسى – ۇلت دامۋىنىڭ جاڭا دەڭگەيىن, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ ىشكى-سىرتقى مۇمكىندىكتەرىن اشتى. ەل مۇراتىن, مادەني-رۋحاني ارنالارىن ايقىندادى. الەمدەگى دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنان كورىنەتىن باسىم باعىتتاردىڭ بارىن باتىل دا اشىق ايتتى. باستىسى, ەلدىڭ ءسوزى ايتىلدى. كوپتىڭ ويىنا قوزعاۋ سالدى. ۇلت مۇراتى ايقىندالدى. ەل ومىرىندە, مادەني-رۋحاني ارنالاردا, سانادا سىلكىنىس بارى بايقالدى. قوعام دۇرىس قابىلدادى. الىس-جاقىننىڭ تىلەگى توعىستى. كوڭىلدەگى قۋانىش تا وسى.
«بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالانىڭ ەلدىك ءمانى, قوعامدىق-الەۋمەتتىك سيپاتى, تاريحي-مادەني ءھام رۋحاني ارنالارى, شىنايى شىندىعى دا وسىندا بولىپ تابىلادى.
راقىمجان تۇرىسبەك,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
