– شارا قىمىز فەستيۆالى اتالعانىمەن, ونىڭ اياسىندا ۇمىتىلىپ بارا جاتقان باسقا دا داستۇرلەرىمىز ناسيحاتتالاتىن بولادى. فەستيۆالدىڭ سيمۆولدىق بەلگىسىنە تارپاڭ مىنەزدى جىلقى تاڭداپ الىندى. جەرلەس عالىم ۆيكتور زايبەرتتىڭ ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك, بابالارىمىز ت ۇلىكتىڭ تورەسىن وسىدان بەس مىڭ جىل بۇرىن قولعا ۇيرەتىپ, ءۇي جانۋارى رەتىندە تۇرمىستا پايدالانعان. بيە بايلاپ, قىمىز اشىتقان. ونى ايىرتاۋ اۋدانى, بوتاي قونىسىنان تابىلعان دەرەكتەر ايعاقتايدى. يگى باستاماعا كوپشىلىك قولداۋ كورسەتسە, قۇبا-قۇپ بولار ەدى, – دەدى جينالعاندار الدىندا سويلەگەن سوزىندە كاسىپكەرلىك جانە تۋريزم باسقارماسىنىڭ باسشىسى قۇرالاي جاروۆا مەن قوعامدىق بىرلەستىكتىڭ توراعاسى ەرلىك مۇحامەدجانوۆ.
قىمىز مەرەكەسى ءتورت باعىتتا ۇيىمداستىرىلىپ, تۇلپارلار شەرۋىمەن باستالدى. وعان ءوڭىردىڭ بارلىق اۋداندارىنان كەلگەن اتبەگىلەر قوسىلىپ, ورتالىق كوشەلەرمەن سالتاناتتى جاعدايدا ءجۇرىپ ءوتتى. سايگ ۇلىكتەر سايىسىندا جالىنان باستاپ تۇياعىنا دەيىن كۇمىسپەن ورنەكتەلگەن ابزەلدەرمەن بەزەندىرىلگەن ايىرتاۋ اۋدانى ءبىرىنشى ورىندى يەلەندى.
مەرەكەنى قىزىقتاۋشىلار اعىنتاي مەن قاراساي باتىرلاردىڭ ەسكەرتكىشى جانىنداعى ۇلكەن الاڭعا تىگىلگەن كيىز ۇيلەر مەن شاتىرلارعا كىرىپ, ادام اعزاسىنا شيپاسى مول سۋسىننىڭ بال قىمىز, ۋىز قىمىز, ماي قىمىز, دونەن قىمىز, جۋاس قىمىز, قۇنان قىمىز, تۇنەمەل قىمىز تۇرلەرىنەن ءدام تاتتى. داستارقاندارعا قازى-قارتا, جال-جايا, قۇرت, ىرىمشىك, قوسپا, جەنت, سارىماي قويىلىپ, ۇلتتىق اس مازىرلەرىنىڭ قادىر-قاسيەتىن ارتتىرا ءتۇستى. 800 ليتردەن استام قىمىز قولجەتىمدى باعامەن لەزدە ساتىلىپ كەتتى. «وبلىستا ءبىزدىڭ شارۋاشىلىق قانا قىمىز دايىنداۋمەن اينالىسادى. قازىر 43 بيە ساۋىلادى. وزىق تەحنولوگيا پايدالانىلادى. 270 ليتر قىمىز ازىرلەپ ەدىك, از اكەلگەنىمىزگە وكىنىپ قالدىق. مەنىڭ ويىمشا, ءبىر شارا اياسىندا شەكتەلىپ قالماي, جۇيەلى وتكىزۋگە كۇش سالۋ كەرەك. سوسىن ءبىر ايتارىم, فەستيۆالعا «قىمىزمۇرىندىق» دەگەن اتاۋ بەرىلسە, قۇلاققا جىلى, كوڭىلگە قونىمدى ەستىلەر ەدى», دەيدى «ارقالىق» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ناعاشىباي بارلىباەۆ.
اۋىلدىق كەڭەس اكىمى سايران بايدالينا سوڭعى كەزدەرى «قۇلان» باعدارلاماسى ارقىلى جىلقى وسىرۋگە نيەت بىلدىرۋشىلەردىڭ تيميريازەۆ اۋدانىندا كوبەيىپ كەلە جاتقانىن, سولاردىڭ ءبىرى «قىپشاقباەۆ» شارۋا قوجالىعى قىمىز وندىرۋگە كىرىسكەنىن جەتكىزسە, قىزىلجار اۋدانىنىڭ وكىلى قاليما مۇقاجانوۆا قىمىزدىڭ, قۇرتتىڭ, جەنتتىڭ, ىرىمشىكتىڭ بىرنەشە ءتۇرىن اكەلىپتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بەسكول كەنتىندە تۇراتىن اقليما اپاي ۇلتتىق سۋسىندى باپتاۋدىڭ بىلگىرى كورىنەدى. كۇبىدە ابدەن ءپىسىلىپ, جىلقىنىڭ نە قويدىڭ مايى سىڭگەن بولماسا ۇستىنە ساۋمال قۇيىلىپ, جۇمسارتىلعان نە ەكى تۇنەگەننەن كەيىن قوتارىلعان قىمىزدىڭ ءدامىن بىردەن ايىرادى. وسىنداي بەساس-پاپ جانداردىڭ تاجىريبەلەرىن الىپ قالۋىمىز كەرەك. قازىر 10 بيە ۇستايدى, دەيدى ول.
قىمىزدىڭ دامدىلىگى بويىنشا تيميريازەۆ اۋدانى ءبىرىنشى ورىنعا لايىق دەپ تانىلدى.
قولونەر شەبەرلەرى جۇرتشىلىققا اعاشتان, سۇيەكتەن, تاستان جاسالعان تۋىندىلارىن ۇسىندى. اعايىندى قالدىروۆتاردىڭ ىسمەر قولىنان شىققان استاۋدى رەسەيدەن كەلگەن قانداسىمىز بورانباي بيجىگىتوۆ سوزگە كەلمەستەن ساتىپ الدى. جەتپىستەن اسقان كەللەروۆتىق اقساقال داۋەي شاتارباي ۇلى موڭعوليادا مەڭگەرگەن اتا-بابا ءداستۇرىن كەيىنگى بۋىنعا تالماي ۇيرەتۋدى ماقسات تۇتقان. سۇيەكتەن, تاستان, مۇيىزدەن جاسالعان بۇيىمدار كوزدىڭ جاۋىن الادى. تايىنشالىق ءىلياس بايماعانبەتوۆ حالىقتىق جارمەڭكەگە جۇگەن, قۇيىسقان, ومىلدىرىك سەكىلدى ات ابزەلدەرىن, التى, ون ەكى تاسپا ەتىپ ورىلگەن قامشىلار الىپ كەلىپتى. تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولا تۇرا شاكىرتتەرىن ۇلتتىق ونەرگە باۋلىپ جۇرگەنى سۇيسىنتەدى.
ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ كۇش سالۋىمەن قايتا جاڭعىرتىلعان «ساقا» ۇلتتىق ويىنىندا م. قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتى ۇلان توشكەنوۆ قارسىلاس شىداتپادى.
شىنىندا دا, «جىلقىدان اسقان مال بار ما؟, قىمىزدان اسقان ءدام بار ما؟» (اقتامبەردى جىراۋ).
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
سۋرەتتى تۇسىرگەن امانگەلدى بەكمۇراتوۆ
