تالايعى تاراز
اۋليەاتانىڭ كەڭ كوسىلىپ جاتقان قۇبا دالاسى تاريحىمىزدىڭ ءبىر تارماعى. ەجەلگى جازبالاردا, جىلناماشىلاردىڭ مۇرالارىندا دا اۋليەاتانىڭ تەرەڭ تاريحى مەن ەرەن تاعدىرى ايتىلادى. الىپ الاتاۋ مەن قارت قاراتاۋدىڭ قويناۋىنان ورگەن ولكە تاريحىنىڭ تاعدىرى بالبال تاستار مەن ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەردە تاڭبالانىپ تۇر. قارا جەردىڭ قويناۋىندا قۇت بولىپ قالىپتاسىپ, ۇرپاق يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ تۇرعان جادىگەرلەردىڭ دە داۋىرمەن دانا, زامانمەن زاڭعار ەكەنى انىق.
تۇلپاردىڭ تۇياعى ءتوسىن دۇبىرلەتىپ, سۇڭقاردىڭ قاناتى سامال بوپ جەلپىگەن كونە دالانىڭ ديدارى سىر جاسىرمايدى. قىرات باسىنداعى شوقىلار, تاۋ شاتقالىنداعى ۇڭگىرلەر مەن جازىقتاعى جادىگەرلەر دە تالايدى تامساندىرىپ, تاڭداندىرىپ تۇرادى. الەمگە ايگىلى تاريحشى مۇحاممەد حايدار دۋلاتيدىڭ «تاريح-ي-راشيدي» ەڭبەگىندە دە شۋ مەن قوزىباسى ءوڭىرى كەرەي مەن جانىبەك حانداردىڭ العاشقى تۋ تىككەن ورداسى رەتىندە سيپاتتالادى. ۇلت تاعدىرىنا قاتىستى كەلەلى كەڭەس, القالى جيىن وتكەن وردانىڭ ورنى ءالى كۇنگە بابالار ءىزىن ايعاقتاپ, رۋحىن اسپانداتىپ كەلەدى. بۇدان بولەك, كونەدەن كەلە جاتقان اقىرتاس, بالاساعۇن, قۇلان قالاشىقتارى مەن قاراحان, ايشا ءبيبى, داۋىتبەك كەسەنەلەرى دە تاريحىمىزداعى تۇعىرلى بەينەلەر رەتىندە ساقتالعان. حاتقا تۇسكەن دەرەكتەردەن بولەك, كوزىقاراقتى حالىقتىڭ ساناسىندا ساۋلە شاشىپ تۇرعان ءاربىر وي ۇزىگى, تۇلعالارعا قاتىستى تانىمى ۇلتتىڭ يگىلىگى. ال وسىناۋ قۇندىلىقتاردى حالىققا كەڭىنەن ناسيحاتتاپ, تانىتۋ دا بۇگىن مەن بولاشاقتىڭ ءىسى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا دا وسىناۋ تاربيەلىك ءمانى بار تاريحىمىزدى تانىتۋدى, مادەنيەتىمىزدى ناسيحاتتاۋدى ايتقان بولاتىن. سونداي-اق, ەلباسىنىڭ «تۋعان جەر» باعدارلاماسى دا تۋعان جەرگە تۋ تىگۋدەن باستاپ, تۋعان جەرگە قىزمەت ەتۋگە دەيىنگى ارالىقتى قامتيتىن ۇلان-عايىر ۇلى مۇمكىندىك ەكەنى بەلگىلى.
بۇگىندە جامبىل وبلىسىندا ءۇش مىڭنان استام تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش بار. ال يۋنەسكو تىزىمىنە ەنگىزىلگەن بۇكىلالەمدىك مۇرالاردىڭ قاتارىندا اۋليەاتا جەرىندەگى اقتوبە, قۇلان, ورنەك, اقىرتاس جانە قوستوبە قالالارىنىڭ بولۋى دا تاريحىمىزدىڭ تەرەڭدە جاتقانىن كورسەتەدى. عالىمدار ارحەولوگيالىق قازبالار كەزىندە بۇل نىسانداردىڭ تارازدا ەجەلگى زاماندا ساۋدا اينالىمىنىڭ وركەندەگەنىن دالەلدەيتىنىن دە ايتقان. بۇدان بولەك, وڭىردە قانشاما تاريحي كەشەن مەن ورتالىق بار. ءبارى دە ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ارقىلى جالعاسقان جادىگەرلەر لەگى, تاريحتىڭ تارتۋى.
جارناما جاعى جەتىمسىز بولىپ تۇر
تۋريستىك سالا – الەمدەگى ەڭ ءىرى جانە قارقىندى دامىپ وتىرعان سالالاردىڭ ءبىرى. تۋريزم تەلەكوممۋنيكاتسيا, كولىك, قۇرىلىس, ساۋدا, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە باسقا دا سالالارعا ىقپال ەتە وتىرىپ, بارلىق وڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا ىقپال ەتەدى. ءارى تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدى وزگەلەرگە تانىتۋعا كەڭ جول اشادى. ەلباسى ايتقانداي, جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك تە وسى جەردەن باستاۋ الماق.
راسىندا دا, اۋليەاتا ءوڭىرى تاريحي جەرلەردەن كەندە ەمەس. دەگەنمەن, وتاندىق جانە شەتەلدىك كەلۋشىلەر ءۇشىن بۇدان كەيىن سەرۆيستىك جاعدايدىڭ جاقسى بولعانى دۇرىس. بۇل ورايدا دا, جامبىل وبلىسى كەلگەن قوناقتاردى ءوز دەڭگەيىندە كۇتىپ الىپ, شىعارىپ سالۋعا قاۋقارلى. وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالدى-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, وتكەن جىلى ەلىمىزدە 2 031 تۋريستىك ۇيىم, 138 062 جاتىن ورىن سىيىمدىلىعى بار 2 754 ورنالاستىرۋ ورنى جۇمىس ىستەگەن. ال جامبىل وبلىسىندا ورنالاستىرۋ ورىندارىنىڭ سانى 146-عا جەتكەن. ونىڭ ىشىندە تاراز قالاسىندا ورنالاسقان «Aray Plaza» قوناقۇيىنىڭ 5 جۇلدىزدى ساناتى جانە «Inju», «Chalet», «Ark Ms» قوناقۇيلەرىنىڭ 4 جۇلدىزدى ساناتتارى بار. سونداي-اق, ەسەپتى مەرزىم ىشىندە وڭىرىمىزگە 90 776 تۋريستەردىڭ كەلگەنىن ايتۋعا بولادى. ونىڭ ىشىندە, 2 545 ازامات شەتەلدەردەن كەلگەن بولسا, قالعان 88 231 ازامات قازاقستاندىق ساياحاتشىلار ەكەن.
سونىمەن قاتار, وبلىستا تۋريستەر ءۇشىن 1 776 جاتىن بولمە بار. ال ەندى سەرۆيستىك قىزمەتىمىز ساقاداي-ساي بولعان كۇندە دە, اسىرەسە, شەتەلدىكتەردىڭ تاراز تاريحىنا, اۋليەاتانىڭ اسەم جەرلەرىنە قىزىعۋ دەڭگەيى قانشالىقتى؟ نەگىزى ەلىمىزگە كەلەتىن تۋريستەردىڭ باسىم بولىگى استانا جانە الماتى قالالارىنان قايتاتىنى بەلگىلى. ال ولاردان تۇسەتىن قارجى دا سول شاھارلاردا قالادى. مالىمەت بو-يىنشا, وبلىسىمىزعا كەلۋشىلەردىڭ 64 پايىزىن وڭتۇستىك قازاقستان, قىزىلوردا, الماتى جانە اقمولا وبلىستارىنان كەلگەن قوناقتار قۇرايدى ەكەن. رەزيدەنت ەمەس قوناقتار رەسەي, قىتاي, قىرعىز جانە وزبەكستاننان كەلگەن تۋريس-تەر. بۇل ورايدا, ءبىر جاعىنان جارناما جاعى جەتىسپەي جاتۋى مۇمكىن. بولماسا ءار ادامنىڭ تانىمىنىڭ, قىزىعۋشىلىعىنىڭ ءارتۇرلى ەكەنىن ەسكەرسەك, كوپ جاعدايدا تۋريستەردىڭ تاريحىن بىلمەيتىن نىساندارعا كەلۋگە نيەتى بولا قويمايتىنىن دا ايتىپ وتكەن ءجون. ال ءاربىر كەلۋشىگە تۋعان ولكە تاريحى تانىستىرىلسا, ءتىپتى عاجاپ. سەبەبى تاريحىمىزبەن تانىسىپ كەتكەن ازامات كورگەنى مەن بىلگەنىن ەكىنشى بىرەۋگە بارىپ ايتادى. سودان كەيىن جەر تاريحى, ەل تاعدىرى تۋرالى پىكىر قالىپتاسادى.
«شىعىن شىقپاي, كىرىس كىرمەيدى»
جالپى, وتاندىق, وڭىرلىك ءتۋريزمدى دامىتۋ ءبىرىنشى كەزەكتە ەكونوميكانىڭ دەڭگەيىن ارتتىرادى. سونىمەن قاتار, اتالعان سالا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ارتۋىنا, قوعام مۇشەلەرىن جاڭا جۇمىس ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتۋگە جانە سىرتقى ساۋدا بايلانىسىنىڭ دا نىعايۋىنا ۇلكەن ىقپال ەتەدى. الايدا تۋريستەردى وڭىرگە تارتۋ تۋروپەراتورلارمەن بىرگە اتقارىلاتىن جۇمىس ەكەنى بەلگىلى. ال ەندى اۋليەاتادا وڭىرلىك تۋريستىك ينفراقۇرىلىمنىڭ جاعدايى جانە تۋروپەراتورلاردىڭ قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى قانداي؟ بۇل ورايدا جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى كارىم كوكىرەكباەۆ اۋەلى كەلۋشىلەرگە قولايلى جاعداي جاساۋ كەرەكتىگىن ايتىپ وتىر. «جامبىل جەرىنىڭ جايساڭ جۇرتى مەن تاڭعاجايىپ تابيعاتى, تەرەڭ تاريحى كىم-كىمدى دە بولسىن تاڭداندىرماي, تارتپاي قويمايدى. تەك سونى ءوزىمىز جارنامالاپ, تانىتۋىمىز كەرەك. اسەم تابيعات اياسىنداعى دەم-الىس ورىندارىمىز بەن تاريحي نىساندارىمىزدىڭ اينالاسىنا قولايلى جاعداي جاساۋ – كەزەك كۇتتىرمەس شارۋا. جول, سۋ, جارىق تارتۋ سولاردىڭ نەگىزگىسى. جول بويى سەرۆيستىك كەشەندەرىن تۇرعىزۋدى دا نازاردان تىس قالدىرماۋ كەرەك. تاريحىمىزدى تانىتقاندا عانا ءتۋريزمدى دامىتا الامىز», دەيدى اكىم.
قازاقتا «شىعىن شىقپاي, كىرىس كىرمەيدى» دەگەن ءسوز بار. شىنىندا دا اۋەلى قارجى سالىپ, تاريحي نىساندارىمىز بەن ورىندارىمىزدى تالاپقا ساي ازىرلەپ, كەلۋشىلەردىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىنداي ەتىپ قويساق, تاريحىمىز تانىلىپ, تۋريزم سالاسى سەرپىلە تۇسەر ەدى. ەلىمىزگە بەلگىلى ەڭسەلى ورىندارىمىزدى اباتتاندىرۋ ماقساتىنداعى جۇمىستار بۇگىننەن باستالىپ كەتتى. ماسەلەن, «اقىرتاس» كەشەنىنە 8 شاقىرىمعا 354,5 ميلليون تەڭگەگە, ال «بەرىكقارا» نىسانىنا 3,5 شاقىرىمعا 179,9 ميلليون تەڭگەگە جول سالىنۋدا. الداعى ۋاقىتتاردا اتالعان تۋريستىك نىساندارى ەلىمىزدىڭ عانا ەمەس, شەتەلدىڭ كەلۋشىلەرىن دە تاڭداندىرادى, قىزىقتىرادى دەگەن وي بار.
نەگىزىنەن بۇگىنگى تاڭدا وڭىرگە تۋريستەردى تارتۋ باستى ماقسات بولىپ وتىر. بۇل ورايدا, الداعى ەكى جىلدا وبلىسقا 500 مىڭعا جۋىق تۋريست تارتۋ جوسپارلانۋدا. ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا اتقارىلىپ وتىرعان جۇمىستار مەن جوسپارلارعا بايلانىستى وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالدى-يننوۆاتسيالىق دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى قارلىعاش ارالبەكوۆا ءوز ويى-مەن ءبولىستى. «تۋريزم سالاسىن دامىتۋ ماقساتىندا وبلىستىق بيۋدجەتتەن بىرنەشە قازاقستاندىق ءىرى تۋروپەراتوردىڭ فيليالدارىن اشۋ شىعىندارىن وتەپ بەرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن سۋبسيديا بەرۋدى ۇسىنامىن. ايىنا ءار تۋروپەراتورعا 800 مىڭ تەڭگە تولەگەن جاعدايدا 5 تۋروپەراتوردىڭ جىلدىق سۋبسيديا سوماسى 48 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى. جوعارىدا كورسەتىلگەندەي, سالىق سوماسى 252 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى. ال بيۋدجەتكە تۇسەتىن تازا سالىق تابىسى 204 ميلليون تەڭگە بولادى», دەيدى ول. ەگەر بۇل جوبا ىسكە اسسا, تاراز ءتۋريزمىنىڭ تاسى ورگە دومالاپ, ءوڭىر ءتۋريزمىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى وزەگى بولماق دەگەن دە وي بار.
ءتۇيىن
تۋريزم – تەك تەڭگە تابۋ ەمەس, تاريحىمىز بەن سالت-ءداستۇرىمىزدى دە تانىتۋ بولىپ تابىلادى. بۇگىندە جامبىل وبلىسى ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىمەن جانە كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ وبلىستارىمەن دە بايلانىس ورناتۋدا. الداعى ۋاقىتتاردا ايتىلعان جوبالار قولعا الىنىپ, ناتيجەسى ويداعىداي بولىپ جاتسا, تۋريستەردىڭ سانى ارتىپ, ساپاسى تولىعا تۇسەتىنى ءسوزسىز.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
