مويىنتىنى بەكەر تىلگە تيەك ەتىپ وتىرماعان بولدىق. جۋىردا, سول تاتتەكەڭنىڭ تۇگەل مۇراسىن وسى كۇنگە ويسىراتپاي جەتكىزگەن قايراتكەر كۇيشى ابىكەن حاسەنوۆتى ەسكە الدى سول اۋىل. بيىل تاڭعاجايىپ تا تالانتتى, تاعدىرلى تۇلعانىڭ تۋعانىنا 125 جىل ەكەنىن بۇعان دەيىن دە جازعان بولاتىنبىز. ارقانىڭ شەرتپە كۇي ءداستۇرىنىڭ ەرەكشە دامىپ, شىرقاۋ شەگىنە جەتكەن تۇسى دا وسى ابىكەننىڭ تۋعان توپىراعىمەن تىكەلەي بايلانىستى.
دوڭگەلەك داتاعا وراي قاراعاندى وبلىستىق «كۇي كەرۋەن» شەرتپە كۇي ورتالىعىنىڭ وكىلدەرى وڭىرلەردى ارالاپ, ءبىراز شارالار اتقارۋدا. كوش مويىنتىدان قوزعالدى. كۇيشىنىڭ كىندىك قانى تامعان قاسيەتتى مەكەندەگى مەرەكەلى ءىس-شارا يگىلىككە باستاپ, كەرۋەن ارى قاراي كيىكتى, بوساعا, اقادىر, س.سەيفۋللين اتىنداعى كەنتتە «ابىكەننىڭ قوڭىرى» دەگەن اتپەن ءان-كۇي كەشى بولىپ جالعاستى.
«كۇي كەرۋەننىڭ» اۋىل-اۋىلداردى ارالاپ كونتسەرت بەرۋى تەك ابىكەن حاسەن ۇلىن عانا ناسيحاتتاۋ ەمەس, جالپى شەرتپە كۇيگە دەگەن جاناشىرلىق دەپ ۇققان ءجون سياقتى. قىزداربەك, ءابدي, سەمبەك, ابىكەن تاعى باسقا كۇيشىلەردى تۋدىرعان اتالعان اۋىلدارداعى اعايىندار ۇلى ونەرگە سۋساپ قالعانى بىردەن اڭعارىلادى. ارىنداپ الاقان سوققاندا, كەپتەر قانات شاپالاقتار شەرتپە كۇيدى ناسيحاتتاپ جۇرگەن شەبەرلەرگە شابىت بەرە ءتۇستى دەرسىڭ.
ءيا, الدىمەن شەرتپە كۇيدى شىرىلداپ قورعاپ جۇرگەندەر جايلى ءسوز قوزعايىق. ءبىرىنشى, قاراعاندىداعى «كۇي كەرۋەن» ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى بولىپ جۇرگەن بەلگىلى كۇيشى قايروللا سادۋاقاسوۆتى ايتامىز. تىكەلەي يدەياسى وسى ازاماتتىكى. ارينە, قولعابىس بولعان جىگىتتەر بارشىلىق. وسى شارالاردىڭ بارلىعىن, قاسيەتتى ونەردى قاستەرلى مۇرا دەپ قاراي بىلگەن سەنات دەپۋتاتى, ەل ازاماتى رىسقالي ابدىكەروۆتىڭ قولداۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟
سونىمەن قاتار مويىنتىعا مويىن بۇرعان جانە ءبىر جاناشىر جان – ول مۇرات ابۋعازى. بۇل كۇندە الماتىداعى قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق ۇلتتىق كونسەرۆاتورياسىنىڭ دوتسەنتى, كۇيشى, زەرتتەۋشى مۇرات ابىكەن اتامىزدىڭ تۋعان جىلىن ناقتىلاعان قايراتكەر. كۇيشىنىڭ الماتىداعى تاشكەنت كوشەسىندەگى قورىمعا جەرلەنگەن ورنىن تاۋىپ, قۇلپىتاسىندا 1892 جىلى تۋىپ, 1958 جىلى قايتقانى جايلى اقپاردى جەتكىزدى. قانشاما تاريحي قۇجاتتار مەن ەسكى فوتوسۋرەتتەر دە وسى مۇرات مىرزا ارقىلى ارقاعا بەت الدى.
– بيىل قازاقتىڭ داۋلەسكەر كۇيشىسى ابىكەن اتامىزدى ۇلىقتايتىن جىل. بۇل ۇلكەن دەڭگەيدە, رەسپۋبليكا كولەمىندە اتالىپ ءوتۋى ءتيىس. ءبىز الماتىدا دا مەرەكەلەيتىن بولامىز. ابىكەن اتامىزدىڭ دومبىراسى ىقىلاس اتىنداعى ۇلت-اسپاپتار مۇراجايىندا ساقتاۋلى تۇر. سول جەردە كۇيشىنىڭ كونە مۇرالارىن كوپشىلىككە پاش ەتىپ, ارۋاق الدىنداعى ءبىر بورىشىمىزدى وتەسەك دەيمىز. ابىكەننىڭ ورىنداۋشىلىق ءستيلى ءالى كۇنگە دەيىن ءبىز ءۇشىن جۇمباق بولىپ كەلەدى. كۇيدى تاتتىمبەتشە تارتۋدىڭ بىردەن-ءبىر ۇلگىسىن بولاشاققا بۇزباي جەتكىزگەن دە وسى – ابىكەن اتا بولاتىن, – دەيدى مۇرات ابۋعازى.
مۇرات كۇيشى مويىنتىدا ادەيى ىرىمداپ ابىكەننىڭ «قوڭىرىن» اۋەلەتتى... «قوڭىر» – كوشپەلىلەر مادەنيەتىنىڭ سوڭعى كوشىندە كەتىپ بارا جاتقان قازاق وبرازىن تولىق سۋرەتتەيتىن رەكۆيەم. كوپ قاتپارلى ۇلى سارىندا ابىكەن الەمى دە انىق بەينەلەنگەن. ءبىر قاتپارى سەرى ساكەنگە ارنالعان. مۇرات «قوڭىردى» تارتىپ وتىرعاندا وسى سۋرەتتەر كوز الدىڭىزدا كەزەك-كەزەك كولدەنەڭدەيدى.
سونداي شاقتاردا ابىكەننىڭ دىبىس الۋ مانەرى قايتالانباس قۇبىلىس, «قوڭىر» كلاسسيكا دەيسىڭ تامسانىپ!
كەش باستالعان بەتتە سارىارقانىڭ سازىن شاپپا شاناقتا سارناتقان قالكەن قاسىموۆ بولدى. «بەس تورەنى» تارتىپ, ۇرپاق جالعاستىعى, ءداستۇر ساباقتاستىعىن يشارالادى.
ودان ارىدە جاڭاارقانىڭ جازىعىنداعى تاعى ءبىر ۇلكەن مەكتەپتىڭ وكىلى, سايدالى سارىتوقا كۇيلەرىنىڭ ناسيحاتشىسى ەرتاي جانىبەكوۆ ء«تورت تولعاۋدىڭ» ءبىر بولىگىن ويناپ, بۋىن-بۋىندى بوساتتى. انەت سەپبوسىنوۆ بولسا «سارىجايلاۋدى» ناقىشتى جىرلادى. كەشتىڭ كەلەشەككە مۇرا بولارلىق جەرى كوپ قوي. مويىنتى جۇرتى وزدەرىنىڭ بالالارى ساتقوزىعا, وراز اكەنىڭ ءۇمىتتى كۇيشىسىنە ەمىرەندى. نۇراق باعداۋلەت تە سوندايلىق كۇيشى بولىپ كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن قارشىعا احمەدياروۆتىڭ «قوسباسارىمەن» قوسارلادى.
اراگىدىك قوبىز بوزداپ وزەكتى ۇلى ساعىنىشپەن ورتەپ-ورتەپ الادى... اراسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مادەنيەت قايراتكەرى ابىلاي شۇلەنباەۆ ورىنداعان ليريكالىق اندەر دە ۇلكەندەردىڭ ۇدەسىنەن بەك شىعىپ جاتتى.
قىرىق بۋىن قوسباساردان قوپسىعان قوڭىر كەش مىڭ سان قيالعا جەتەلەپ, جەلىكتىرىپ اكەتتى.
وسىنداي ەستى دۇنيەلەر ورىندالاتىن كۇي كونتسەرتىنە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى تارتىپ, شارانىڭ ءساتتى وتۋىنە مۇرىندىق بولعان شەت اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ازامات ءابىلديننىڭ دە ەڭبەگىن اتاپ وتكەن ءجون.
كەلگەن ونەرپازدارعا اۋىل اقساقالدارى باس بولىپ, سىي-سياپات ۇلەستىرىپ, يىقتارىنا شاپان جاپتى.
ەلباسىمىزدىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلاماسى – وسىنداي وردالى كەشتەرگە وتە كەرەمەت قولداۋ بولىپ وتىر. مىنە, رۋحاني جاڭعىرۋ كەشەگى بابالارىمىزدىڭ ءوشىپ قالعان دۇنيەلەرىن قايتا جارىققا شىعارۋعا مول مۇمكىندىك تۋعىزباق.
تاۋبە! سوناۋ ابىكەن كۇيشى قانشاما تار جول, تايعاق كەشۋدى ارتقا تاستاپ, سان قىرلى ونەر يەسى مىنە, بۇگىن ساحناعا سارىن بولىپ ورالدى!
تاۋبە! «ارقانىڭ اسقاق اۋەن, سالقىن سازى» دەپ مۇحتار اۋەزوۆ تاڭداي قاققان, «ەلىمنىڭ سارى سامالى, ساعىنىش ءۇنى» دەپ ساكەن سەيفۋللين تەبىرەنگەن, «ول ءبىر عانا «قوڭىر» اتتى كۇيىمەن قازاق كۇي ونەرىنىڭ تاريحىندا قۇرمەتتى ورىندى ەنشىلەي الدى. «قوڭىر» ارقانىڭ كۇيشىلىك مەكتەبىنىڭ ۇلگىسىندە دۇنيەگە كەلگەن قۇرىلىمى كۇردەلى, اۋەن-سازى مەيلىنشە تەرەڭ كۇي. كۇيدىڭ ەپيكالىق قارىمداعى تەگەۋرىندى تەبىرەنىسى جەكە باستىڭ كۇيىنىش-سۇيىنىشىنەن گورى زامانالىق احۋالدى كوبىرەك زەردەلەتەدى» دەپ اقسەلەۋ سەيدىمبەك تابىنعان ابىكەن حاسەنوۆ مويىنتىعا «قوڭىر» بولىپ قايتا ورالدى!
تاۋبە! كەش سوڭىندا شارانى ۇيىمداستىرعان قايروللا اعامىز دا ءابديدىڭ «تاۋبە قوسباسارىن» سول ءۇشىن شەرتتى.
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى وبلىسى,
شەت اۋدانى
