قازىرگى زاماننىڭ ماسەلەسىن زەرتتەۋشى باتىستىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, الەمدىك جۇيەنىڭ ونتولوگيالىق نەگىزى ينتەگراتسيا مەن پروگرەسس يدەيالارىنسىز قالىپتاسۋى مۇمكىن ەمەس. ينتەگراتسيا يدەياسى ءبىر جاعى الەمدىك جاھاندانۋدىڭ زاماناۋي نەگىزى بولسا, ەكىنشى جاعى وسى الەمگە يممانەنتتى تۇردە پليۋراليزم قاسيەتىنىڭ دە ءتان ەكەندىگىن قاتار تانيدى. قازاقستاننىڭ رۋحاني ومىرىندە وسى كۇنگە دەيىن جۇرگىزىلگەن مودەرنيزاتسيالىق پروتسەستەر بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە وسى تالاپتاردىڭ ۇدەسىنەن شىقتى دەۋگە بولادى.
اتالمىش يدەيالار قازاقستاننىڭ ىشكى (قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى), سونداي-اق سىرتقى قارىم-قاتىناستارىندا (بۇۇ, ەقىۇ, شىۇ, تمد, ەەو, يكۇ, ۇقشۇ, ەكسپو-2017 جانە ت.ب.) ۇتىمدى قولدانىلىپ كەلەدى. ىشكى ساياساتتان ايتار بولساق, ءبىر عانا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جۇمىس ىستەۋى – ۇلتتىق-مادەني پليۋراليزمگە لايىقتى كوڭىل بولەتىن وزىق كونستيتۋتسيالىق مودەلدى قالىپتاستىردى. ءوز كەزەگىندە بۇۇ تاراپىنان دا وڭ باعاعا يە بولىپ وتىر. ال مەملەكەتىمىزدىڭ سىرتقى قارىم-قاتىناستاعى كوپۆەكتورلى ساياساتى مەن ينتەگراتسيالىق پروتسەستەردە بەلسەندىلىك تانىتۋى قازاقستاننىڭ سەنىمدى ارىپتەس رەتىندەگى مارتەبەسىن قالىپتاستىردى. بۇل دا ءوز كەزەگىندە ايتارلىقتاي جەمىسىن بەرۋدە.
قوعامدىق سانا بويىنشا ينسترۋمەنتالدى, سيپاتى بويىنشا تاپتىق (باي-كەدەي) مازمۇندا قالىپتاسقان كەڭەستىك قازاقستان ءۇشىن ازاماتتىق قوعام ورناتۋ سۇراقتارى ءالى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇرعان وزەكتى ماسەلە. شىن مانىندە «تاريحي ۋاقىت» سىعىمداۋعا كونبەيتىن, وزىندىك ءجۇرىپ وتەر جولى بار, كەزدەيسوقتىق پەن زاڭدىلىقتاردان قاتار تۇراتىن بۇتىندەي الەۋمەتتىك-مادەني قۇبىلىس. دەي تۇرعانمەن, ادامزات ءجۇرىپ وتكەن ءاربىر تاريحي كەزەڭنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۋاقىتى 2,73 ەسەگە دەيىن قىسقارىپ وتىراتىندىعىن وسى زامانعى زەرتتەۋلەر كورسەتىپ وتىر (س.پ.كاپيتسانىڭ سينگۋليارلىق تەورياسى). ۋاقىت كاتەگورياسى الەۋمەتتىك كونتەكستە وقيعالاردىڭ ساندىق جانە ساپالىق كورسەتكىشتەرىنە تىكەلەي تاۋەلدى, ولاردىڭ جيىلىگىنىڭ ءھام قالىڭدىعىنىڭ ولشەمى. سوندىقتان دا قازاقستاندىق قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ ءبىر جاعى – تاريحي ۋاقىتتى مەحانيكالىق سىعىمداۋدان اۋلاق بولۋى ءتيىس بولسا, ەكىنشى جاعى – تاۋەلسىزدىك جاعدايىنداعى ۋاقىتتى, ونىڭ ءتول قۇندىلىعىنا ساي وقيعالار لەگىمەن تولاسسىز بايىتىپ, تۇبىندە جالپىقازاقستاندىق ازاماتتىق قوعام ورناتۋدى كوزدەۋى كەرەك.
جاڭعىرتۋ پروتسەسى – ءبىر مەزەتتە ءار ءتۇرلى دەڭگەيلەردە ءجۇرۋدى قاجەت ەتەتىن, جۇيەلى وزگەرىستەر ەنگىزۋدى كوزدەيتىن كەشەندى قۇبىلىس. ەكونوميكالىق, ساياسي, مادەني جانە قۇقىقتىق وزگەرىستەر ءوز الدىنا جەكە-جەكە كەڭىرەك تارقاتىلا ءتۇسۋدى, تەرەڭىرەك تامىر جايۋدى كوزدەۋمەن قاتار, ءوزارا تۇجىرىمدامالىق بايلانىستان اجىراپ قالماي, ونى باستى باعدار رەتىندە ۇدايى نازاردا ۇستاپ وتىرۋدى جاڭعىرتۋدىڭ باستى شارتى رەتىندە الۋلارى ءتيىس.
ەكونوميست-عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, جاڭعىرتۋدىڭ ءتيپى «قۋىپ جەتۋگە» قۇرىلعان قازاقستاندىق ەكونوميكا ءۇشىن (سەبەبى 30 دامىعان ەلدىڭ قاتارىنا ەنۋ ماقساتىن كوزدەيدى) ۇزاق مەرزىمدى ءارى ارزان نەسيەلەردى بەرۋ – يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ وندىرىسكە ەنۋىنە وڭ اسەرىن تيگىزەدى دەپ ەسەپتەلەدى. اسىرەسە, ىشكى ينۆەستيتسيانى تارتۋ, بىرتىندەپ ونىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ تۇپتەپ كەلگەندە وتاندىق ءوندىرىستىڭ قالىپتى دامۋىنا جاعداي تۋعىزادى.
وسى ورايدا ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋعا قاتىستى ماقالاسىندا كوتەرىلگەن «تۋعان جەر» تۇجىرىمداماسى رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى اۋقىمداعى ىسكەر ازاماتتاردىڭ وڭىرلەرگە ينۆەستيتسيا سالۋىن يدەيالىق تۇرعىدان عانا قولداپ قويمايدى, ول سونىمەن بىرگە ۇيىمدىق-قۇقىقتىق تۇرعىدان مەحانيزمدەرىن جەتىلدىرە ءتۇسۋدى دە بولجايدى دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل دەگەنىمىز كەمىندە سالىقتىق جەڭىلدىكتەر مەن شەگەرىمدەر جۇيەسىن بەلگىلەۋدى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تاراپىنان ۇيىمداستىرۋشىلىق جانە مورالدىق قولداۋدى قامتۋى ءتيىس. رۋحاني جاڭعىرۋعا كاسىپكەرلەردىڭ, اسىرەسە شاعىن جانە ورتا كاسىپ يەلەرىنىڭ قوساتىن ۇلەسى دە قوماقتى بولماق.
سوڭعى كەزدەرى ەلىمىزدە كاسىبى دوڭگەلەنگەن ازاماتتاردىڭ ىسكەرلىك جولىن, قيىنشىلىقتارى مەن جەتىستىكتەرىن باياندايتىن كوپتەگەن كىتاپتار جارىق كورۋدە. مۇنداي جاعىمدى قۇبىلىستىڭ وتاندىق كاسىپكەرلىك رۋحتى دامىتۋدا ۇلەسى وراسان زور ەكەندىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. سول سەبەپتى, ءاربىر ىسكەر ازاماتتىڭ جەكە تاجىريبەسىمەن بولىسكەن, سول جولدا تابىسقا جەتكىزگەن رۋحاني ۇستانىمدارى مەن كوزقاراستارى ءوز الدىنا كىتاپ بولىپ شىعىپ جاتسا, رۋحاني جاڭعىرۋعا قوسقان تۇشىمدى ۇلەس سول بولار ەدى. مۇنداي يگى ىستەر لەگى تۇپتەپ كەلگەندە ۇلتتىق كاسىپكەرلىكتىڭ دۇنيەتانىمدىق نەگىزدەرى مەن قاعيدالارىن قالىپتاستىرىپ, قازاقتىڭ كاسىپكەرلىك رۋحىن ءبىر جۇيەگە تۇسىرەدى. جۇيەسىن تاپقان قازاق كاسىپكەرلىگىنىڭ جولى – ىسكەر ازاماتتارىمىزدىڭ قوعام الدىنداعى مەرەيىن ۇستەم قىلىپ قانا قويمايدى, ول سونىمەن بىرگە وسكەلەڭ ۇرپاقتى كاسىپكە باۋلۋدا تاپتىرماس رۋحاني ازىق, جولاشار قۇرالعا اينالادى.
رۋحاني جاڭعىرۋ دەگەنىمىز – تاريحي تۇرعىدان العاندا, كەز كەلگەن مودەرنيزاتسيالىق پروتسەستىڭ باستاۋىندا تۇراتىن, كەرتارتپا ءھام ءتيىمسىز سانا بولمىسىنا كۇمان كەلتىرىپ, كەرەك بولسا رابلەشە ءاجۋالاپ, ونى سەرگىتۋگە باعىتتالعان گۋمانيتارلىق ءھام ۇلتتىق جوبا. باتىس ەۋروپا ۇلتى مۇنداي جاڭعىرۋدى قايتا ورلەۋ داۋىرىنەن باستادى. حV عاسىردىڭ ايگىلى ءمۇسىنشىسى ميكەلاندجەلومەن قاشالعان ادامنىڭ جالاڭاش مۇسىندەرى («داۆيد», «بوستاندىقتاعى قۇل» جانە ت.ب.) – «ادامنىڭ – ادام» ەكەندىگىن, ءوز الدىنا دەربەس گۋمانيتارلىق قۇندىلىق بولا الاتىندىعىن پاش ەتتى. تەگەۋرىندى ونەر يدەياسى – كوركەم ادەبيەت وبرازىنا, ودان – قۇقىقتانۋعا ۇلاسىپ, ناتيجەسىندە «ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى تۋرالى دەكلاراتسيا» جاريالاندى (1789 ج., فرانتسيا). بۇل رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ گۋمانيتارلىق ويدان, سانا بولمىسىنان باستاۋ الاتىندىعىن, ءسويتىپ قانا قوعامدىق ءومىردىڭ وزگە قاباتتارىنا جان ءبىتىپ, الەۋمەتتىك ءومىردىڭ شىندىعىنا ۇلاساتىندىعىن كورسەتەدى. ءبىر عانا ادام بەينەسىنىڭ سانا سۇزگىسىنەن قايىرا ءوتۋى – ەۋروپا ۇلتىن ونەركاسىپتىك توڭكەرىستەرگە باستاپ, م.ۆەبەردىڭ تىلىمەن ايتقاندا, مادەني كاپيتاليزمگە الىپ كەلدى. سول سەبەپتى ەلباسى ماقالاسىندا كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلەلەر وتاندىق گۋمانيتارلىق عىلىم مەن شىعارماشىلىق ويدىڭ وزەگىنە اينالىپ, ونداعى ادامنىڭ بەينەسى قانداي بولماق كەرەكتىگى تۋرالى يدەيالار مەن كوزقاراستار جۇيەسى تانىم ەلەگىنەن ءوتۋى ءتيىس.
ماسەلەن, ەلباسى ماقالاسىنداعى قازاقستاندىق «رۋحاني جاڭعىرۋ», كەمىندە ءوزارا بايلانىستى, ءبىرىن-ءبىرى بولجايتىن كەلەسىدەي ءتورت ماسەلەنىڭ قيسىنىن قامتيدى دەپ ەسەپتەيمىز. بىرىنشىدەن, جالپىقازاقستاندىق ازاماتتىق قوعام ورناتۋ مۇراتى اينىماس ماقساتىمىز بولۋى ءتيىس. ەكىنشىدەن, جالپىقازاقستاندىق ازاماتتىق قوعامدى مەملەكەتتىك ءتىل فاكتورى نەگىزىندە قۇرۋ ماسەلەسى. ۇشىنشىدەن, جالپىقازاقستاندىق ازاماتتىق قوعامدى قۇرۋدا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ينتەللەكتۋالدى الەۋەتىنىڭ جەتىپ-ارتىلاتىن بولۋى جانە سوعان جاعداي تۋعىزۋ ماسەلەلەرى. تورتىنشىدەن, جالپىقازاقستاندىق ازاماتتىق قوعامنىڭ «ماڭگىلىك ەل» اتالاتىن وركەنيەتتىك قۇبىلىسقا ۇلاسۋى ءۇشىن مەملەكەتتىك تىلدە ءتول فيلوسوفيالىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋ مىندەتى.
ال جالپىقازاقستاندىق ازاماتتىق قوعام ورناتۋ مەملەكەتتىڭ ساياسي باسشىلىعىنىڭ عانا ەمەس, ول سونىمەن بىرگە بۇكىل قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاق ارمانى, ازاماتتىق ورەمەن تاڭدالعان جولى بولۋى ءتيىس.
بۇل رەتتە, ەلباسىمىز كورسەتىپ بەرگەندەي, مەملەكەتتىك ءتىل – قازاقستاندىقتاردى ۇيىتۋشى بىردەن-ءبىر فاكتورعا شىنايى اينالۋى قاجەت. ونسىز, ازاماتتىق ۇلتتى – قازاقستاندىقتاردى قوعامدىق سانادا ورنىقتىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي دامۋدىڭ تاريحي سىعىمدالماعان ءھام ەۆوليۋتسيالىق جولى. مەملەكەتتىلىك پەن مەملەكەت ۇعىمدارىن «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى ارقىلى بىتە-قايناسقان ماندەرگە اينالدىرۋدىڭ تابيعي تەتىگى. قازاقستاننىڭ وقىس وزگەرىستەرگە بوي الدىرماي, سونداي-اق, تامىرىن تاۋەلسىزدىكتىڭ مۇراتتارىنان تارتاتىن باستى جولىنان دا كوز جازباي, ەلدىڭ الەۋمەتتىك-مادەني ەرەكشەلىگىن, ساياسي احۋالىن ەسكەرە وتىرىپ, ازاماتتىق قوعام يدەيالارىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن, بىرتىندەپ بەكىتۋگە كىرىسۋى – مەملەكەتتىلىگىمىزدىڭ باياندى دامۋىنىڭ باستى كەپىلى.
الەمدە سوعىس ءورتى مەن قاقتىعىستار ءورشىپ تۇرعان وسى كۇنگى ەلدەردىڭ بارىنە ءتان ورتاق ءبىر بەلگى بار. ول – شىنايى ازاماتتىق قوعامنىڭ ءپىسىپ-جەتىلمەگەندىگى. سول ەلدەردى مەكەندەۋشى حالىقتاردىڭ ارمان-تىلەگى ءبىر – ازاماتتىق ۇلتقا ۇلاسىپ, ورتاق مامىلەگە نەگىزدەلگەن بەيبىت ءومىردى ورناتا الماۋى. سوندىقتان, جالپىقازاقستاندىق ازاماتتىق قوعامدى ورناتۋ – مەملەكەتتىڭ, بۇقارا حالىقتىڭ جانە ەڭ باستىسى, عىلىم مەن شىعارماشىلىق ادامدارىنىڭ قاسيەتتى پارىزىنا اينالۋى ءتيىس. بۇل رەتتە ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ اتاپ وتكەندەي, قازاقستاندى مەكەندەيتىن بارلىق ۇلت وكىلدەرى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ اينالاسىندا توپتاسىپ, ازاماتتىق ۇلت بولىپ ۇيۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن بارشا قازاقستاندىق ءوز ۇرپاعىنىڭ بولاشاعىن مەملەكەتتىك تىلگە سەنىپ تاپسىراتىنداي جاعداي تۋعىزۋىمىز كەرەك. الەمدىك عىلىم مەن ءبىلىم جەتىستىكتەرى مەملەكەتتىك تىلدە قولجەتىمدى بولماي, ورتاق وتانىمىزدا تۇرىپ جاتقان وزگە دە ۇلت وكىلدەرى ۇرپاعىن قازاق تىلىندە وقىتۋعا ىحتيارلى بولا قويمايدى.
مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ عىلىم مەن ءبىلىم ءتىلى رەتىندە دامىتىلۋى – ءاربىر قازاقستاندىق ازاماتتىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسىن وياتىپ, ءبىرىنشى كەزەكتە وسى ءبىر پراگماتيكالىق ۇدەدەن شىعاتىن زاماناۋي مارتەبەگە يە بولۋى ءتيىس. بۇلاي بولمايىنشا مەملەكەتتىك ءتىل فاكتورىنا ۇيىعان ازاماتتىق قوعام ورناتۋ مۇراتى كەيىنگە قالىپ, كەشەۋىلدەي بەرەدى. ينتەللەكتۋالدى ۇلت جوباسى مەن ازاماتتىق قوعام يدەيالارى – سايىپ كەلگەندە ءبىر ارناعا توعىساتىن, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىراتىن قازاقستاندىق الەۋمەتتىك-مادەني قۇندىلىققا اينالۋى كەرەك. ازاماتتىق قوعام قۇرىپ, ءومىر ءسۇرۋ مۇراتىنىڭ نەگىزىندە مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ تابىلاتىن قازاق ءتىلىنىڭ – عىلىم تىلىنە اينالۋىن مەڭزەيتىن سارابدال ساياسات جاتىر.
قازىبەك داۋتاليەۆ,
«بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ستيپەندياتى
الماتى
