نەگىزگى ماسەلە رەتىندە ەلباسىنىڭ حالىققا ارناعان جولداۋى مەن ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ ىسىندەگى سوت ورگاندارىنىڭ قىزمەتىنە ايرىقشا نازار اۋدارىلدى. وسىعان وراي اتالعان القا وتىرىسىنا جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى اناتولي سمولين, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى مەملەكەتتىك-قۇقىق ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءاليا راقىشەۆا, جوعارعى سوتتىڭ القا توراعالارى مەن سۋديالارى, وبلىستىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتاردىڭ توراعالارى قاتىستى.
ەلباسى قازاقستان سۋديالارىنىڭ VII سەزىندە سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ءىسى بويىنشا الدا اۋقىمدى جۇمىس كۇتىپ تۇرعانىن ايتىپ, سوت تورەلىگىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن بەلگىلەگەن بولاتىن. وندا پرەزيدەنت سوتتارعا زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, سۋديالاردىڭ جاۋاپتىلىعىن كۇشەيتۋ, لايىقتى سۋديالار كورپۋسىن قالىپتاستىرۋ, سوت ىستەرىن قاراۋ تاجىريبەسىنىڭ بىرىزدىلىگىن قالىپتاستىرۋ جانە قۇقىقتىق اعارتۋشىلىق مىندەتتەرىن جۇكتەدى. ويتكەنى, قاشاندا زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە سوتتار باستى ءرول اتقاراتىنى بەلگىلى. سۋديالاردىڭ جاۋاپتىلىعى ارتقان سايىن ولاردىڭ تاۋەلسىزدىگى دە كۇشەيە تۇسەدى. سول سياقتى, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىنىڭ ارقاسىندا سوت داۋلارىنىڭ سانىن ايتارلىقتاي ازايتۋعا بولادى. مىنە, بۇل باعىتتا بۇگىنگى كۇندە كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىلدى. «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا سوت جۇيەسىن جاڭعىرتۋ ءىسى قارقىندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
وسى جايلار قامتىلعان اتالعان وتىرىستى اشقان جوعارعى سوت توراعاسى ق.ءمامي زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسىنىڭ نەگىزگى قورىتىندىلارىن مالىمدەدى. اتاپ ايتقاندا, ول ۇلت جوسپارى شەڭبەرىندە جۇرگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ تيىمدىلىگىنە وڭ ىقپال ەتكەنىن اتاپ ءوتتى. ەسەپتى كەزەڭدە سوتتاردا ازاماتتىق ىستەردى قاراۋ مەرزىمى ەكى ەسەگە قىسقارعان. ىستەردىڭ 62,5 پايىزى جەڭىلدەتىلگەن ءىس جۇرگىزۋ تارتىبىندە قارالۋدا ەكەن. سوت بۇيرىعى, داۋلاردى شەشۋدىڭ بالامالى تاسىلدەرى جانە مەدياتسيا تارتىبىندە قارالعان ىستەر سانى ەداۋىر ارتقان. كەلىسىمدىك تارتىپتەگى قىلمىستىق ىستەر سانى 43 پايىزعا, قىسقارتىلعان نەگىزدەگى ىستەر سانى 3,5 ەسەگە ارتىپتى. سونداي-اق, جاڭا ەرەجە بويىنشا 191 سۋديا ىرىكتەلىپ, 140 سۋديانىڭ كاسىبي قىزمەتى باعالانعان. جالپى العاندا, سۋديالار كورپۋسى وزدەرىنىڭ كاسىبي بىلىكتىلىكتەرىن كورسەتكەن.
بۇدان كەيىن ءسوز العان جوعارعى سوتتىڭ ازاماتتىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ توراعاسى ەلىس ابدىقادىروۆ مەنشىك قۇقىعىن قورعاۋ, سونىڭ ىشىندە, مىڭداعان ازاماتتىڭ مۇددەسىن قوزعايتىن بانك جانە تۇرعىن ءۇي زاڭناماسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ باعىتىنداعى سوتتاردىڭ جۇمىسى تۋرالى ايتتى. ال قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ توراعاسى اباي راحمەتۋلين ءوز بايانداماسىندا بۇگىندە سوتقا دەيىنگى ءىس جۇرگىزۋ ورگاندارىنىڭ دالەلدەمەلەردى جيناقتاۋ مەن بەكىتۋ بويىنشا قىلمىستىق-پروتسەستىك زاڭ تالاپتارىنىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى سوتتاردىڭ اقتاۋ پراكتيكاسىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. جوعارعى سوتتىڭ مامانداندىرىلعان سوت القاسىنىڭ ءتورايىمى ايگۇل قىدىرباەۆا جوعارعى سوتقا تاراپتاردىڭ ءبىرى شەتەلدىك ينۆەستور بولىپ تابىلاتىن 30 ءىس اپەللياتسيا تارتىبىندە تۇسكەندىگىن مالىمدەدى. بۇل وتىنىشتەردىڭ باسىم بولىگى قۇزىرلى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ سالىق, ەكولوگيا, ەنەرگەتيكا جانە ت.ب. سالالار بويىنشا شەشىمدەرى مەن ارەكەتتەرىن داۋلاۋمەن بايلانىستى.
ءوز كەزەگىندە مىنبەرگە كوتەرىلگەن جوعارعى سوت دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ن.ءشارىپوۆ سوتتاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرىلۋى مەن ەلەكتروندى سوت تورەلىگى تۋرالى باياندادى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى جىلى قاراعاندى وبلىستىق سوتى مەن ءۇش اۋداندىق سوت عيماراتىنىڭ قۇرىلىسى باستالعان. جاڭا تەحنولوگيالاردى قولدانۋدىڭ ۇلەسى ايتارلىقتاي ارتۋدا. ماسەلەن, بارلىق تۇسكەن وتىنىشتەر قاتارىنداعى ەلەكتروندى تۇردە بەرىلگەندەرىنىڭ ۇلەس سالماعى 89,8 پايىزدى قۇرايدى. بۇعان قوسا, جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ توراعاسى ا.سمولين, سوت ءجيۋريىنىڭ توراعاسى م.شەگەنوۆ, سوت تورەلىگى اكادەمياسىنىڭ رەكتورى ت.قاۋدىروۆ جانە بىرقاتار وبلىستىق سوتتاردىڭ توراعالارى ءسوز سويلەدى.
كەڭەس جۇمىسىن قورىتىندىلاي كەلە, جوعارعى سوت توراعاسى قايرات ءمامي جاڭارتىلعان زاڭناما جاعدايىنداعى سوت جۇيەسى قىزمەتىنىڭ كەيبىر ماسەلەلەرىنە توقتالدى. اتاپ ايتقاندا, ول سۋديالىققا كانديداتتاردىڭ جاس شەكتەلىمىنىڭ 30 جاسقا دەيىن ارتقانى, سۋديالىق لاۋازىمدارعا جاريالانعان كونكۋرسقا قاتىسۋشىلاردىڭ جالپى وتىرىس قورىتىندىسىن الۋى مەن سوت ءجيۋريى شەشىمىنىڭ وزگەرۋ ءتارتىبىن ەسكە سالدى. جوعارعى سوت توراعاسى قىلمىستىق پروتسەستى كەزەڭ-كەزەڭىمەن جاڭعىرتۋ مەن سوتتا وكىلدىك ەتۋ ينستيتۋتىن كەشەندى جەتىلدىرۋدىڭ كەلەلى باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى.
ۇرعىنداردىڭ سوتتارعا سەنىم دەڭگەيىنىڭ ارتقانى اتاپ ءوتىلدى. ماسەلەن, دەموكراتيا ينستيتۋتىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس, سوڭعى 6 جىلدا جوعارعى سوتقا دەگەن سەنىم دەڭگەيى 67,6 پايىزدان (2010 جىل) 75,4 پايىزعا دەيىن (2016 جىل) وسكەن.
وسىعان وراي قايرات ءمامي الداعى بىرقاتار باسىم مىندەتتەردى اتاپ ءوتتى. سولاردىڭ قاتارىندا, ماسەلەن, سوت اكىمشىلىگىن رەفورمالاۋ, سۋديالىق كادرلاردى دۇرىس ىرىكتەۋ جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, سۋديالاردىڭ جۇكتەمەسىن ازايتۋ, سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى كەڭىنەن ەنگىزۋ, سونداي-اق, تۇرعىنداردىڭ سوتتارعا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىستى ايتۋعا بولادى. جوعارعى سوت توراعاسى بىرىڭعاي سوت پراكتيكاسىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتا كەلە, العاشقى جارتىجىلدىقتا جوعارعى سوتتىڭ 6 نورماتيۆتىك قاۋلىسى قابىلدانعانىن جانە بۇل باعىتتىڭ ودان ءارى كۇشەيە تۇسەتىندىگىن جەتكىزدى. جەكەلەي العاندا, ول سوتتاردىڭ عانا ەمەس, وزگە دە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بىرقاتار نەگىزگى ماسەلەلەرىن شەشۋدى كوزدەيتىن «بولاشاقتىڭ سوتى» اتتى جاڭا جوبانى ىسكە اسىرۋ قاجەتتىگىن ءسوز ەتتى. ق.ءمامي بانكتىك نەسيە, قارىز بەرۋ, كەڭسەجايدى جالعا الۋ, كوممۋنالدىق قىزمەتتەرمەن بايلانىستى ىستەر بويىنشا بۇيرىقتىق ءىس جۇرگىزۋ ينستيتۋتىن كەڭىنەن قولدانۋدى تاپسىردى.
ەلىمىزدەگى جوعارى سوت كەڭەسى توراعاسىنىڭ وكىمىنە سايكەس الماتى مەن استانا سوتتارىندا نوتاريالدىق جازبا ينستيتۋتىن قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋدىڭ قاناتقاقتى جوباسى ىسكە اسىرىلاتىن بولادى. احۋالدىق ورتالىقتى قۇرۋ جۇمىسى دا اياقتالۋعا جاقىن. ول سوتتار جۇمىسىنا مونيتورينگ جۇرگىزۋدىڭ تالدامالىق مۇمكىندىكتەرىن نەعۇرلىم ارتتىرادى دەپ كۇتىلۋدە.
كەڭەس جۇمىسىنىڭ سوڭىندا «مەملەكەتتىك تىلدەگى ەڭ ۇزدىك سوت وتىرىسى» كونكۋرسىنىڭ جەڭىمپازدارىن ماراپاتتاۋ ءراسىمى ءوتتى. جامبىل وبلىسى تاراز قالاسى №2 اۋداندىق سوتى 1-ورىندى, استانا قالاسىنىڭ مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتى 2-ورىندى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتى مەن قاراعاندى وبلىسى جاڭاارقا اۋداندىق سوتى ءۇشىنشى ورىندى يەلەندى. ال سۋديالاردىڭ وسى جولعى جيىنىنىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىگى – كەڭەس جۇمىسىنىڭ ينتەرنەتتە ونلاين رەجىمدە كورسەتىلۋى بولدى.
الەكساندر تاسبولات,
«ەگەمەن قازاقستان»
