– قازاقستاننىڭ دامىپ, ءوسىپ-وركەندەپ كەلە جاتقانى ەلباسى جولداۋىندا جان-جاقتى ايتىلدى. الەۋمەتتانۋ – قوعامنىڭ دامۋ زاڭدىلىقتارىن جان-جاقتى قامتيتىن عىلىم. بىراق, وسى سالا قازاقستاندا قارقىندى دامىدى دەپ ايتا قويۋ قيىن. ويتكەنى, ەلىمىزدە كاسىبي الەۋمەتتانۋشىلار از. كەرەك دەسەڭىز, «الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ جۇمىسى ساۋالناما جۇرگىزۋ» دەپ تۇسىنەتىندەر دە جوق ەمەس.
– راس, الەۋمەتتانۋ قوعامنىڭ دامۋ زاڭدىلىقتارىن جان-جاقتى قامتيدى, ال «ەلىمىزدە بىلىكتى الەۋمەتتانۋشىلار از» دەگەن پىكىرىڭىزبەن كەلىسپەيمىن, ارىپتەستەرىمىزدىڭ بۇل باعىتتاعى ەڭبەگىن جوققا شىعارۋعا بولماس.
ارينە, قوعامدىق عىلىمدار ىشىندە الەۋمەتتانۋدىڭ الار ورنى ەرەكشە. الەۋمەتتانۋشى مامانداردىڭ جۇمىسى تەك ساۋالناما جۇرگىزۋمەن شەكتەلمەيدى, اياسى وتە كەڭ. بىزگە جۇكتەلىپ وتىرعان نەگىزگى ءبىر باستى مىندەت – الەۋمەتتىك زەرتتەۋ, ياعني الەۋمەتتىك كوكەيكەستى ماسەلەنى شەشۋگە باعىتتالعان زەرتتەۋ. ول ءۇشىن الەۋمەتتانۋ اقپاراتتارى جيناقتالادى, ونى وڭدەپ, تالداۋ جۇرگىزىلەدى. مۇنىڭ وسى عىلىمعا ءتان وزىندىك تاسىلدەرى مەن ايرىقشا ادىستەرى بار. الدىمەن زەرتتەلەتىن وبەكت بەلگىلەنەدى. ول الەۋمەتتىك توپ نەمەسە جەكە مەكەمە, الدە ۇجىم بولۋى مۇمكىن. الەۋمەتتانۋشىلار جينالعان العاشقى دەرەكتەردى ستاتيستيكالىق كورسەتۋلەرمەن سالىستىرادى, ارنايى باعدارلامالاردا وڭدەيدى, زەرتتەۋ قورىتىندىلارى بو-يىنشا ەسەپ جاسايدى. زەرتتەۋ تاقىرىبى بولعان كوكەيكەستى ماسەلەنىڭ شەشۋ جولدارى مەن شارالارىن, تاسىلدەرىن ۇسىنادى. سوندىقتان الەۋمەتتانۋ بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزۋدىڭ اياسى وتە كەڭ.
– زەرتتەۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا الەمدىك ترەند بولىپ وتىرعان تەحنولوگيالارعا باسىمدىق بەرىلەتىن شىعار؟
– ارينە, مىندەتتى تۇردە. ەلباسىنىڭ جولداۋىندا اۋقىمدى اقپاراتتار الماسۋ جايلى ايتىلۋى دا جايدان-جاي ەمەس. بۇل – ۇلكەن, اۋقىمى كەڭ عىلىم. بۇگىندە الەۋمەتتانۋ عىلىمىندا باسىمدىق تانىتا باستاعان الەمدىك ترەند – «Big Data» تەحنولوگياسى. الەۋمەتتانۋشى-عالىم, كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ۋوتتس دۋنكان «Big Data» الەۋمەتتانۋشىلار ءۇشىن ەرەكشە سەرپىن, جاڭا بەتبۇرىس اكەلەدى دەگەن ەدى. سول شىندىققا اينالدى.
– «اۋقىمدى مالىمەت» دەگەننەن شىعادى, ول ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن, قازاقستاندىق الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ زەرتتەۋى ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى ءدال قازىرگى ساتتە؟
– بۇل ساۋالىڭىزعا مالىمەتتەردى كەلتىرە وتىرىپ جاۋاپ بەرەيىن. ماسەلەن, وسىدان التى جىل بۇرىن الەمدەگى اقپاراتتىڭ كولەمى 1 زەتتابايتتى قۇراعان بولاتىن. قازىر – 4,4 زەتتەبايت. عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, 2020 جىلعا دەيىن بۇل كورسەتكىش 44-كە دەيىن ارتادى. كولەمى 10 ەسەگە كوبەيەدى دەگەن ءسوز. Facebook-قا 20 سەكۋند سايىن 2,7 ميلليون سۋرەت, ءار مينۋت سايىن YouTube-كە 100 ساعات بەينەماتەريال سالىنادى.YouTube, Facebook, ۆكونتاكتە الەۋمەتتىك جەلىلەرىنىڭ ميللياردتاعان قولدانۋشىلارى بار, ءبىر مەزەتتە وراسان اقپارات قولدانىستا بولاتىنىن باعامداۋ قيىن ەمەس.
سونىمەن قاتار, تۇتىنۋشىلىق سەگمەنتتە دە مالىمەتتەردىڭ كوپ كولەمى جيناقتالۋدا. بۇل اقپاراتتار بيزنەس ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى. جاڭا زامانداعى بيزنەس مودەلدەردى قۇراستىرۋدىڭ نەگىزى دە وسى اقپاراتتىق كەڭىستىك بولماق. جىلدان جىلعا اقپارات ارتىپ جاتىر.
– سوندا «Big Data» تەحنولوگياسى ارقىلى مالىمەت جيناقتاۋدىڭ قاينار كوزى نە؟
– بەينەباقىلاۋ كامەرالارى, تەلەفون مەن سمارتفوندار, بانكوماتتار مەن GPS ترەكەرلەرى, روۋتەرلەر مەن كومپيۋتەرلەردەگى IP ادرەستەرى, ستاتيستيكالىق مالىمەتتەر قورى جانە تاعى باسقا قاينار كوزدەر بار.
– بۇل مالىمەتتەردى جيناقتاپ, قورىتۋدىڭ ءوزى ۇلكەن كۇش ەمەس ەمەس پە؟ جانە سول اقپاراتتاردىڭ بارلىعى كادەگە اسادى دەپ ويلامايمىن...
– ءيا, ونىڭىز راس. بارلىق مالىمەتتەردىڭ بار-جوعى 22 پايىزى عانا پايدالى. قالعان اقپاراتتار, تۇسىنىكتى تىلمەن ايتقاندا, «قوقىس». تاعى ءبىر دەرەك ايتايىن, بۇكىل اقپاراتتىڭ تەك 5 پايىزى وڭدەلەدى. قازىر اقپاراتتاردى وڭدەۋ سالاسىندا ۇلكەن باسەكەلەستىك پايدا بولۋدا. اتالعان تەندەنتسيالار كوپ كولەمدەگى اقپارات ماسسيۆتەرىن وڭدەۋ تەحنولوگيالارىن قاجەت ەتە باستادى. بۇل نارىقتا قازىردىڭ وزىندە ۇلكەن سىلكىنىس پايدا بولعانىن اتاپ كورسەتۋگە بولادى. ونى ايقىن مىسالى اقش-تاعى پرەزيدەنت سايلاۋى ناتيجەسى مەن Brexit توڭىرەگىندەگى پىكىرتالاس.
– «Big Data» بويىنشا, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ وقىرماندارىن قىزىقتىراتىنداي قانداي ءماندى مالىمەتتەر ايتا الاسىز؟
– ايتايىن. الەمدەگى مالىمەتتەر قورىنىڭ 90 پايىزدان استامى سوڭعى ەكى جىلدىڭ ەنشىسىندە. قازىر ءار مينۋت سا-يىن 204 ملن ەلەكتروندى حات جىبەرىلىپ, 1,8 ملن لايك باسىلادى. Facebook الەۋمەتتىك جەلىسىنە ءار مينۋت سايىن 200 000 فوتوسۋرەت جۇكتەلەدى, 278 000 تۆيتتەرلىك سىلتەمە جاريالانادى.
ينتەرنەتتە ءبىر مينۋتتا 570 جاڭا سايت پايدا بولادى. ءتىپتى «Big Data» تەحنولوگياسى بۇگىندە قىلمىستىق ىستەردى اشۋ ماقساتىندا دا قولدانىلا باستادى. ويتكەنى, باسقا ادىستەرمەن سالىستىرعاندا «Big Data» ءۇش ەسە ناقتى بولجاۋ جاساي الاتىن الەۋەتى بار ەكەندىگىن دالەلدەدى. مىسالى, Facebook الەۋمەتتىك جەلىسىندەگى 68 لايك/لۇپىل قويعان ادامنىڭ جەكە باس مالىمەتتەرى انىقتالادى, الەۋمەتتىك جەلىدەگى قولتاڭباسى بويىنشا زەرتتەۋ ۇلعايعان سايىن ناتيجەلەرى دە كۇشەيەدى.
بيىل «Big Data» يندۋسترياسىنىڭ قۇنى 5 ەسەگە – 54,3 ملرد اقش دوللارىنا دەيىن وسەدى دەپ جوسپارلانۋدا.
«Big Data» ارقىلى بىرقاتار قۋاتتى ەلدەر قوعامدىق سۇرانىستارىن قامتاماسىز ەتە باستادى مىسالى, اۆستراليا «Big Data» جۇيەسىن توتەنشە جاعدايلار سالدارىن جويۋ مەن قاتەرلى جەرلەردى انىقتاۋعا, نۇقسان كولەمى مەن جول جاعدايىن جانە حالىققا قانداي كومەك كورسەتۋ قاجەت ەكەنىن انىقتاۋعا پايدالانادى. اقش ۇكىمەتى «Big Data»-نى دەنساۋلىق سالاسىندا, قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ مەن ءبىلىم سالاسىندا قولدانىسقا ەنگىزدى.
جاپونيا 2016 جىلدان باستاپ «ۇلكەن مالىمەتتەردى» ستيحيالىق قاۋىپ-قاتەر ايماعى بولجانعان اۋدانداردان تۇرعىنداردى كوشىرۋ ماقساتىندا ەنگىزە باستادى. كورشىلەس رەسەي «Big Data» تەحنولوگياسىن قوعامدىق-ساياسي ۇردىستەر مەن سايلاۋالدى بولجام جاساۋدا كەڭ قولدانۋدا. اسىرەسە, سانكت-پەتەربۋرگتەگى ەۋروپالىق ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورى ۆاديم ۆولكوۆتىڭ باسشىلىعىمەن «Big Data» مالىمەتتەرى وندەلىپ, قولدانىستا ەرەكشە ناتيجە بەرۋدە.
«Big Data»-نى ePolice اتتى ەۋروپالىق جوبا كيبەرقىلمىستى, ادامدار ساۋداسى جانە ناشا ساۋداسىندا قولدانۋدا. «Big Data» سالاسىندا Situation-Aware Public Security Evaluation (SAPE) قىتايلىق پلاتفورما قاۋىپسىزدىك دەڭگەيى بويىنشا ۆيدەوباقىلاۋلاردى قولدانادى. «Big Data» مالىمەتتەرىن سۇرىپتاۋ بويىنشا تەحنولوگيالار الەۋەتى ادامدار توپتاسقان ورىنداردى نازارعا الىپ, سەنىمسىزدىك تانىتقان ادامداردىڭ ءىس-ارەكەتى ارقىلى بولاشاق قىلمىسكەرلەردى انىقتاۋعا بولادى.
T-Systems كومپانياسى «Big Data» سالاسىنا قاتىستى ماسەلەلەردى زەرتتەۋ-مەن اينالىسۋدا. قازىر باتىس ەلدەرى مەن اقش كومپانيالارى «Big Data»-عا اقشا سالۋعا دايىن. وسى سالانى دامىتۋعا ۇلكەن رەسۋرستار جۇمسالۋدا. تەك ۇكىمەت تاراپىنان عانا ەمەس, بيزنەس وكىلدەرى دە كوپ كولەمدە قارجى سالىپ, وسى سالانى يگەرۋدە.
قازىرگى تاڭدا مەملەكەتتىك سەكتور, ەنەرگيا تاسىمالداۋشىلار, بانك سەكتورى, ساقتاندىرۋ كومپانيالارى وسى سالادا كوش باستاپ كەلەدى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە بيزنەستىڭ 64 پايىزى ۇلكەن كولەمدەگى اقپاراتتاردى وڭدەۋگە دايىن. قازىر «Big Data» قىزمەتىمەن اينالىساتىن كومپانيالار سانى ارتىپ كەلەدى. الايدا, ولار شاعىن نەمەسە ورتا كومپانيالار. ونىڭ ۇستىنە سالاداعى قاجەتتى تەحنولوگيا قۇنى قىمبات. بىراق, الداعى 5-10 جىلدا وپەراتسيالىق كۇنى بىرنەشە ەسە تومەندەيتىنى انىق. كەلەشەكتە عىلىم مەن بيزنەستە, مەملەكەتىك باسقارۋدا «Big Data» جۇيەسىنىڭ ورنى زور بولماق.
– قازاقستاندا شە؟
– ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى بۇل باعىتتا «Big Data» تەحنولوگيالارى نەگىزىندە الەۋمەتتانۋ ماماندىعى بويىنشا دوكتورانتۋرالىق ءبىلىم باعدارلاماسىنا «Bıg Data: new perspective for sociology» اتتى اعىلشىن تىلىندەگى تاڭداۋ ءپانىن ەنگىزگەن بولاتىن.
«Big Data» تەحنولوگياسىن 2018 جىلدان كەڭ قولدانۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسى ارقىلى كومپانيالار بولاشاقتا الدىڭعى ورىنعا شىعاتىنى قازىردىڭ وزىندە بولجانۋدا.
اڭگىمەلەسكەن
عالىم ومارحان,
«ەگەمەن قازاقستان»
