دوس-جاران, تۋعان-تۋىس, الىس-جاقىندى بايلانىستىراتىن ماڭىزدى الاڭ ءومىردىڭ مىزعىماس ءبىر بولشەگىنە اينالدى. كەرەك دەسەڭىز, الەۋمەتتىك جەلىگە دەگەن قۇشتارلىق الكوگولدى ىشىمدىك پەن تەمەكىگە دەگەن اۋەستىكتەن دە اسىپ تۇسكەن.
بيىل جىل باسىندا ۇلىبريتانيا كورولدىگىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ قوعامى (RSPH) 14-27 جاس ارالىعىنداعى 1479 ادام قاتىسقان جالپىۇلتتىق زەرتتەۋ جۇرگىزدى. رەسپوندەنتتەرگە شىنايى قارىم-قاتىناس, كوڭىل كۇي, جالعىزدىق, ۇيقى, دەنە ءبىتىمى, ءوز-ءوزىن تانۋ مەن باعالاۋ, ۇرەيلەنۋ جايى بويىنشا بىرنەشە ساۋال قويىلدى. بەلگىلى بولعانداي, الەۋمەتتىك جەلىلەر قيىن ساتتەردە دەمەۋ, قۋانىشتى ساتتەردە قولداۋ كورسەتۋگە ەڭ ىڭعايلى ورىن بولىپ شىققان. دەنساۋلىققا بايلانىستى كەڭەس الۋعا, جاقىنى قايتىس بولعاندا, ءسابي دۇنيەگە كەلگەندە, قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋعا بايلانىستى ىشكى سەزىمدەرىمەن ءبولىسىپ جاتاتىن ادامداردىڭ ارىز-شاعىم تۇسىرەتىن جەكە بلوگىنىڭ ورنىن باستى. سونىمەن بىرگە جەكەلەگەن قىزىعۋشىلىقتار مەن يدەيالارىن, ءوز شىعارماشىلىقتارىن كوپكە جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتقان جاستاردىڭ ءسوزى ءبىر جەردەن شىققان. كەيىنگى مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ينتەرنەت پايدا بولعالى سوڭعى 25 جىل ىشىندە جاستار اراسىندا مازاسىزدىق پەن دەپرەسسيا 70 پايىزعا وسكەن.
جاڭارعان ءجۇز جىلدا حالىق تۇرمىسىنداعى قولدانىستار مەن قۇندىلىقتاردىڭ جاڭا سيپاتقا يە بولاتىندىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى وسى بولسا كەرەك. الەۋمەتتىك جەلىگە تاۋەلدىلىك كەسەل مە, كوڭىل كۇي مە دەگەن ساۋال الەم عالىمدارىن تولعاندىرعان ماسەلەگە اينالىپ وتىر.
جەلىگە تاۋەلدىلىكتىڭ نەگىزگى بەلگىلەرى
زەرتتەۋ جۇمىسىندا ايتىلعانداي, الەۋمەتتىك جەلىلەردە كۇنىنە (Facebook, Instagram, Twitter) ەكى ساعاتتان ارتىق ۋاقىت وتكىزەتىن جاستاردىڭ پسيحولوگيالىق ساۋلىعى ناشار بولاتىنى بايقالعان. ءارى الەۋمەتتىك, مادەني رولدەرىن ادەكۆاتتى ورىنداۋدا كەدەرگىلەرگە ءجيى ۇشىراپ جاتادى ەكەن. پسيحيكالىق قاسيەتتەردەن بولەك, دەنساۋلىققا كەرى اسەر ەتەتىنى تاعى بار. ماسەلەن, باس اۋرۋى, ۇيقىسىزدىق, اشۋشاڭدىق, الەۋمەتتىك جەلىگە شەكتەن تىس اۋەستىك جانە كۇيزەلىستى اتاۋعا بولادى. وسى سالاداعى كوپتەگەن زەرتتەۋلەر ۇيىقتار الدىندا الەۋمەتتىك جەلىنى پايدالانۋدىڭ كۇندىزگى ۋاقىتقا قاراعاندا الدەقايدا زياندى بولاتىنىن كورسەتەدى. ديود لامپاسىنىڭ جارىعى (تەلەفون, نوۋتبۋك, پلانشەت) ميداعى تابيعي ۇيقى پروتسەسى مەن مەلاتونين ۇيقى گورمونىنىڭ ءبولىنۋىن تەجەيتىن كورىنەدى. ءتىپتى مەكتەپ جاسىنداعى جاسوسپىرىمدەر تۇندە ءالسىن-ءالسىن ويانىپ, الەۋمەتتىك جەلىدەگى جاڭا حاتتاردى بىرنەشە رەت تەكسەرەدى ەكەن. بۇل جاعداي ولاردى ادەتتەگىدەن ءۇش ەسە ارتىق شارشاتادى. ال ۇيقى قانباۋدىڭ سوڭى قان قىسىمىنا, ديابەتكە, سەمىزدىككە, جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋىنا, دەپرەسسياعا ۇلاسادى. ناشاقورلىقتىڭ مەديتسينالىق-الەۋمەتتiك پروبلەمالارىنىڭ رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى ء(«نماپ رعپو» رمقك – رەد.) ماماندارىنىڭ 2013 جىلى جۇرگىزگەن زەرتتەۋى بويىنشا, قازاقستاندىقتاردىڭ 5 پايىزى ويىنقۇمارلىق پەن ينتەرنەت تاۋەلدىلىككە ۇشىراعان.
«جىندىحاناعا» اپاراتىن جول
RSPH جۇرگىزگەن ىرگەلى زەرتتەۋ جۇمىسىندا پسيحولوگياعا جاعىمدى جانە كەرى اسەرى بار جەلىلەردىڭ رەيتينگى ءتۇزىلدى. ساۋالناما جۇمىستارى كورسەتكەندەي, Youtube, Twitter, Facebook جەلىلەرى الدىڭعى ءۇش ورىنعا جايعاسسا, Snapchat, Instagram الاڭى ءتىزىمنىڭ سوڭىن الا بەرە جايعاسقان. «بريتان زەرتتەۋشىلەرى جاستاردىڭ پسيحيكالىق ساۋلىعىنا اسەرى تۇرعىسىنان Instagram ەڭ ناشار الەۋمەتتىك مەديا-پلاتفورما رەتىندە تانۋدى ۇسىنادى», دەپ جازادى BBC news. ءسوزىمىزدىڭ تۇزدىعى رەتىندە جۋىردا «ينستاگرامعا بولا جىندىحاناعا ءتۇسۋ» اتتى ءباسپاسوز بەتىندە جارىق كورگەن اڭگىمەنى مىسالعا كەلتىرسەك. ءنماپ عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ پاۆلودار قالاسىنداعى فيليالىندا العاش رەت الەۋمەتتىك جەلىگە تاۋەلدىلىك بويىنشا ەمدەلىپ شىققان 24 جاستاعى سۆەتلانا ەسىمدى پاتسيەنت ءوز باسىنان وتكەن تاجىريبەسىن مىسالعا كەلتىرە وتىرىپ, الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ زاردابى تۋرالى باياندايدى. سالتاناتتى كەشتەردىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرىپ, دۋمانعا تولى ءومىرىن وزگەلەرگە كورسەتپەسە تۇرا المايتىن كۇيگە تۇسكەنىن ايتقان ول, «قاسىڭدا ناعيما ەسقاليەۆا وتىرسا قالايشا فوتوعا تۇسپەيسىڭ؟! بالەنىڭ بارلىعى كەزەكتى ءبىر جۇمىس كۇنىندە تەلەفونىمدى سىندىرىپ العاننان باستالادى. تابان استىندا تەلەفون ساتىپ الايىن دەسەم ايلىققا دەيىن تالاي كۇن بار. اپتالاپ الەۋمەتتىك جەلىگە كىرە الماي, باسىم اۋىرىپ, مازام ابدەن قاشتى. اينالدىرعان ءبىر تەلەفوندى ساتىپ الۋعا اقشامنىڭ جوقتىعىن ويلاپ, قاجىپ كەتتىم. وسىلايشا ءدارىنى دوزاسىنان كوپ قابىلداپ, كوزىمدى اشقاندا دارىگەرلەردىڭ ماعان ءتونىپ تۇرعانىن كوردىم», دەپ جازادى سۆەتلانا. ەمحانادا ءبىر ايدان استام ۋاقىت ءارتۇرلى ەم قابىلداپ ساۋىققان ول, قازىر بۇرىنعى جۇمىس ىستەگەن سالاسى – ءسان يندۋسترياسىنان ءبىرجولا كەتۋگە شەشىم قابىلداعان. ء«وزىمنىڭ Instagram اككاۋنتىمدى تۇبەگەيلى ءوشىردىم. دارىگەر كەڭەسىمەن وزگە الەۋمەتتىك جەلىلەرگە دە مۇلدەم كىرمەيمىن. دۇرىس ءومىر سۇرگىم كەلەدى. ال ەڭ باستىسى اناما جاقىنداي ءتۇستىم. ەمحانادا قاسىمدا بولعان ۋاقىتتا اناممەن العاش رەت ءومىر تۋرالى سويلەسە باستادىق...» دەپ اڭگىمەسىن قورتىندىلايدى. وسى ورتالىقتىڭ ديرەكتورى گۇلميرا سادۋاقاسوۆانىڭ سوزىنشە, مۇنداي جاعدايدا ەمدەلۋشىلەرگە ۇزاق مەرزىمدى پسيحوتەراپيا كورسەتىلەدى. «كوبىنە پسيحولوگيالىق تاۋەلدىلىككە ۇشىراعانداردىڭ اراسىندا 17-26 جاسقا دەيىنگى جاستاردىڭ قاراسى باسىم. كەز كەلگەن تاۋەلدىلىككە شالدىققان ناۋقاستىڭ ءبىر عانا سەبەبى بار دەپ قاراۋعا بولمايدى. مۇنىڭ الەۋمەتتىك, بيولوگيالىق, پسيحولوگيالىق سەبەپتەرى بولاتىنى عىلىمي دالەلدەنگەن. ولار ءبىزدىڭ ورتالىققا وزدەرىنىڭ ءتىپتى الدەنەگە تاۋەلدى ەكەنىن سەزبەستەن كەلەدى», دەيدى ديرەكتور.
تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋعا بولا ما؟
ساعات سايىن Facebook جەلىسىنە 10 ميلليوننان استام فوتو ىلىنەدى. پسيحولوگ-مامانداردىڭ سوزىنشە, ءارتۇرلى فوتووڭدەۋدەن وتكەن ءمىنسىز سۋرەتتەر پسيحيكاسى ءالسىز ادامنىڭ بويىنا كومپلەكس قالىپتاستىرىپ, ءوز دەنەسىنىڭ كەمشىلىكتى تۇسىنان قاراداي قىسىلا باستايتىن بولادى. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 10 قىزدىڭ توعىزى ءوز دەنە بىتىمىنە كوڭىلى تولمايتىندىعىن ايتىپ شاعىمدانسا, 18-24 جاستاعى 70 پايىز ادام كوسمەتيكالىق حيرۋرگياعا جۇگىنۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرۋدى ءجون كورەدى. ودان بولەك ءتۇرلى مازمۇنداعى فوتوسۋرەتتەر مەن ۆيدەو الماسۋدان جاستار بوگدە ادامداردىڭ ماسەلەلەرىنە دە قوبالجيتىن كورىنەدى. الەۋمەتتىك قاۋىپكە ۇلاسقان كوڭىل-كۇي تۇراقسىزدىعىنان بولا ۇلىبريتانياداعى 80 مىڭ جاس كۇردەلى دەپرەسسياعا ۇرىنعان. مۇنىڭ سوڭى كەيدە سۋيتسيدكە دا يتەرمەلەۋى عاجاپ ەمەس. ادامنىڭ ءوزىن باقىتسىز سەزىنۋى مەن ۇيقى قانباۋى وسى الەۋمەتتىك جەلىگە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن كورسەتەدى. بۇل – ءوز كەزەگىندە ەڭبەك قابىلەتى مەن ىنتانىڭ تومەندەۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتور. الەمنىڭ باس اۋرۋىنا اينالعان بۇل ماسەلەنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مەكتەپتەردە الەۋمەتتىك جەلىنى ساۋاتتى پايدالانۋ كۋرستارىن ەنگىزۋ تۋرالى دا كوپتەن ايتىلىپ كەلەدى. RSPH ماماندارىنىڭ سوزىنشە, مۇنداي كۋرستار الەۋمەتتىك جەلىنى قاۋىپسىز پايدالانۋ, كيبەر-جابىردەن قورعانۋ (كەمسىتۋ, قورقىتۋ ماقساتىندا جازىلاتىن پىكىر, حات), دەنە ءبىتىمى, جەلى تاۋەلدىلىگى سىندى بىرنەشە ماڭىزدى اسپەكتىلەردى قامتۋى ءتيىس.
قازاقستانداعى الەۋمەتتىك جەلىگە تاۋەلدى العاشقى پاتسيەنتتى ەمدەپ شىققان ورتالىق ماماندارى جەلىگە تاۋەلدى ازاماتتارعا ءوز تاجىريبەلەرىنەن بىرنەشە كەڭەس ۇسىنادى:
الدىمەن ادام وزىنە ەسەپ بەرىپ ۇيرەنۋى كەرەك. سالاۋاتتى ءومىر سالتى, تابيعات اياسىنداعى سەرگەك دەمالىس پەن شىعارماشىلىققا ۋاقىت ارناۋ تىعىرىقتان شىعاراتىن ءارى تابىسقا جەتكىزەتىن بىردەن ءبىر جول بولماق. كەرەگىنشە پسيحولوگ مامانداردىڭ كومەگىنە جۇگىنۋ ارقىلى بويدى جايلاعان دەرتتەن قۇتىلا الاسىز. ال ەڭ ابزالى – ينتەرنەتتى تۇبەگەيلى ءوشىرىپ تاستاۋ. بۇعان ەرىك-جىگەرىڭىز جەتپەي جاتقان كۇندە Time Boss, Tmeter, iNet Protector سياقتى ارناۋلى باعدارلامالاردى پايدالانۋ ارقىلى كومپيۋتەرىڭىزدى بەلگىلى ءبىر ساعاتقا ينتەرنەتتەن اجىراتا الاسىز, يا سايت جۇمىسىن بۇعاتتاپ كورىڭىز, كومەكتەسۋى مۇمكىن!
كۇن سايىنعى ىڭعايلى مۇمكىندىكتەرىمەن قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان الەۋمەتتىك مەديا كەڭىستىگىنەن تىس ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس جاعدايعا جەتتى. مەديا تۇعىرلار قوعامدىق ومىرگە ورنىعا كەلە, جەكە جانە توپتىق ساناعا اسەر ەتۋشى ماڭىزدى الەۋمەتتىك قۇرالعا اينالدى. الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ ءبىزدىڭ ومىرىمىزدەن اجىراۋى مۇمكىن ەمەس ەكەندىگىن ەسكەرسەك, ادامزاتتىڭ تۇراقتى قۇندىلىق ۇستانىمىن يگەرۋى, سىني كوزقاراستى قالىپتاستىرۋى مەن سانالى تۇلعا بىرەگەيلىگىن دامىتۋى, جەتىلدىرۋى تۇرعىسىنان جاڭا مىندەتتەر الدىڭعى ورىنعا شىعادى. ال اكادەميالىق ينستيتۋتتار مەن تاۋەلسىز زەرتتەۋشىلەر بۇل تۇرعىدا اتقارىلاتىن تەرەڭ زەرتتەۋلەر ءۇشىن ءالى دە بىرنەشە جىل كەرەكتىگىن العا تارتىپ وتىر.
ايا ءومىرتاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
P.S. قىمباتتى وقىرمان, تاقىرىپقا وراي مىنا تەستتەن ءوتىپ كورىڭىز:
