ال سوت كورپۋسى مۇنداي جوعارى باعاعا قالاي قول جەتكىزدى؟ سوت تورەلىگىن جۇرگىزۋدە ەل ابىرويىن اسقاقتاتىپ, ازاماتتاردىڭ زاڭدى قۇقىن قورعاۋ, مەملەكەت مۇددەسىن ساقتاپ, ادىلدىكتى ۇنەمى تۇراقتى تۇردە تۋ ەتىپ كوتەرىپ ءجۇرۋ وڭاي ەمەس. الايدا, ەل سۋديالارىنا جۇكتەلگەن باس-تى مىندەت وسى بولعاندىقتان ولار ونى ابىرويلى ورىنداپ وتىر. بۇل تۋرالى جوعارعى سوت توراعاسى قايرات ءمامي: «2016 جىلدىڭ قورىتىندىسىن شىعارعاندا, ءبىز, سوت ادىلدىگى كورسەتكىشتەرىنىڭ ايتارلىقتاي جاقسارعانىن ايتقانبىز. وسى ءۇردىس بيىلعى جىلى دا جالعاسۋدا. ەگەر سوت ادىلدىگىنىڭ ەسكى جۇيەسىندە كەيبىر ساناتتاعى ىستەر ەكى جىلعا دەيىن قارالسا, بۇگىندە ولار ەڭ كوپ دەگەندە 8 ايدىڭ ىشىندە شەشىمىن تابۋدا. سول سياقتى ازاماتتىق ىستەردىڭ 82 پايىزى ءبىر عانا سوت وتىرىسىندا شەشىمىن تابۋدا. ىستەردىڭ ۇشتەن ەكىسى جەڭىلدەتىلگەن نەگىزدە قارالۋدا. بيىلعى جىلدىڭ 5 ايىندا داۋدى شەشۋدىڭ بالامالى تاسىلدەرىن قولدانۋ 42 پايىزعا, مەدياتسيانى قولدانۋ 82 پايىزعا ارتتى. قىلمىستىق سوت ىستەرى بويىنشا دا احۋال وسىعان ۇقساس. رەسپۋبليكا بويىنشا كەلىسىم تارتىبىمەن قارالعان قىلمىستىق ىستەردىڭ سانى 33 پايىزعا, قىسقارتىلعان نەگىزدە قارالعان ىستەر سانى 4 ەسەگە ارتتى. قىلمىستىق سوت ىستەرى بويىنشا مەدياتسيانى قولدانۋ كورسەتكىشى 64 پايىزعا جەتتى. القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قارالعان ىستەر سانى 35 پايىزعا كوتەرىلدى», دەيدى.
بۇل ورايدا قىلمىستىق زاڭنامانى ىزگىلەندىرۋ تۇرمەدەگىلەردىڭ سانىن ايتارلىقتاي ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن ايتا كەتكەن ءجون. ەلىمىز 1991 جىلدان بەرگى ارالىقتا تۇرمەدە وتىرعانداردىڭ الەمدىك يندەكسى بويىنشا ءوز كورسەتكىشتەرىن 3-ورىننان 46-ورىنعا دەيىن جاقسارتتى. وسى رەتتە, ەلىمىزدەگى كريمينوگەندىك احۋال تۇراقتى دەڭگەيدە بولۋى دا ءسوزىمىزدىڭ دالەلى. دەمەك, بۇل سوتتاردىڭ جازا تاعايىنداۋ پراكتيكاسىن وزگەرتۋگە نەعۇرلىم سارابدال قارايتىندىعىن كورسەتەدى. سونىڭ تاعى ءبىر ايعاعىنداي, تەرگەۋ پروتسەسىنە سوت باقىلاۋىن كەڭەيتۋ شارالارى ءوزىنىڭ وڭ ناتيجەسىن بەرۋدە. ۇستىمىزدەگى جىلى تەرگەۋ سۋديالارى قاراعان سانكتسيالاۋ ىستەرىنىڭ سانى 15 پايىزعا ارتتى.
سوت تورەلىگى بارىسىندا زاڭدى ۇكىم, ءادىل شەشىم ەڭ باستى كورسەتكىش. سوندىقتان كاسىبي بىلىكتىلىگى جوعارى سۋديالار كورپۋسىن قالىپتاستىرۋ سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىراتىن ەڭ باستى العىشارت بولىپ تابىلادى. بۇل ماسەلە قاشاندا ءبىرىنشى كەزەكتەگى ماڭىزعا يە دەيمىز. وسىعان وراي, رەفورما بارىسىندا سۋديالىققا كانديداتتارعا قويىلاتىن بىلىكتىلىك تالاپتارى مەن ىرىكتەۋ تاسىلدەرى قاتاڭداتىلعانى بارىمىزگە بەلگىلى. بىلىكتىلىك ەمتيحان تاپسىرۋ راسىمدەرى كۇشەيتىلدى, سونىڭ ىشىندە, پسيحولوگيالىق تەستىلەۋدىڭ ءرولى ارتتى, پوليگرافتا زەرتتەۋ جۇيەسى ەنگىزىلدى. 2016 جىلى جاڭا ەرەجە بويىنشا جەرگىلىكتى سوتتاردىڭ 343 سۋدياسى ىرىكتەلىپ تاعايىندالدى. وسى جىلدىڭ 5 ايى ىشىندە – 92 كانديدات سۋديالىققا تاعايىندالدى. بۇل ورايدا, سوت ءجيۋريى دە ءوز قىزمەتىن جاڭا تارتىپكە سايكەس جۇرگىزۋدە. سوت ءجيۋريىنىڭ بىلىكتىلىك كوميسسياسى 2016 جىلى 1220 سۋديانىڭ, بيىلعى جىلى 125 سۋديانىڭ كاسىبي قىزمەتىنە باعالاۋ جۇرگىزدى. سۋديالار كورپۋسىنىڭ باسىم بولىگى وزدەرىنىڭ كاسىبي بىلىكتىلىگىن راستاي بىلگەن. ال سۋديالىق كادرلاردى دايارلاۋ مەن ولاردىڭ كاسىبي دەڭگەيىن ارتتىرۋ مىندەتى جوعارعى سوت جانىنداعى سوت تورەلىگى اكادەمياسىنا جۇكتەلگەن. اكادەميانى قۇرۋ وقۋ پروتسەسى مەن سوت پراكتيكاسىن بارىنشا ۇيلەستىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (ەىدۇ) ستاندارتتارى ەلىمىزدىڭ ەڭ دامىعان 30 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا كىرۋىنىڭ نەگىزگى باعدارىنا اينالعانى بەلگىلى. وسى رەتتە, ينۆەستيتسيالىق احۋال باستى ينديكاتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. مىنە, بۇل باعىتتا دا جوعارعى سوتتىڭ مامانداندىرىلعان جاڭا القاسى مەن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ جانىنداعى قارجى سوتى ينۆەستيتسيانى قورعاۋ سالاسىنداعى جاڭا سوت پراكتيكاسىن قالىپتاستىرۋعا ىقپالىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. بۇعان قوسا, جوعارعى سوت جانىندا قۇرامىنا شەتەلدىك جانە قازاقستاندىق 15 بەدەلدى زاڭگەر مەن عالىم كىرەتىن حالىقارالىق كەڭەس ءوز جۇمىسىن ءتيىمدى اتقارۋدا. ونىڭ ەڭ نەگىزگى مىندەتى – ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىنە حالىقارالىق وزىق ستاندارتتاردى ەنگىزۋ. وسىنىڭ نەگىزىندە بارلىق ماڭىزدى حالىقارالىق رەيتينگتەر بويىنشا جاعىمدى ءۇردىس ساقتالىپ وتىر. سونىڭ ءبىر ايعاعى رەتىندە, وتكەن جىلى عالامدىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك رەيتينگىسىنىڭ «سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى» يندەكسى بويىنشا قازاقستان ءوز كورسەتكىشىن 4 پوزيتسياعا (72-دەن 68-گە دەيىن) جاقسارتقان. بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ رەيتينگىسىندە «كەلىسىمشارتتاردى ورىنداۋ» ينديكاتورى بويىنشا ەلىمىز 190 ەلدىڭ ىشىندە 9 ورىندى يەلەنگەن.
ءۇش ساتىلى سوت جۇيەسى جاعدايىنداعى سوتتاردىڭ جۇمىسىن مەملەكەت باسشىسى مەن حالىق وڭ باعالاپ وتىر. جالپى العاندا, سوت ءىسىن جاڭعىرتۋ اياقتالدى دەپ ايتۋعا بولادى. دەگەنمەن, ەندىگى كەزەكتە سوتتار قىزمەتىنىڭ جەكەلەگەن باعىتتارىن رەفورمالاۋ كۇتىپ تۇرعان كورىنەدى. بۇل تۋرالى ويىن جالعاعان جوعارعى سوت توراعاسى قايرات ءمامي: «مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن جۇرگىزىلگەن كونستيتۋتسيالىق رەفورما بيىلعى جىلدىڭ ەڭ باستى وقيعاسىنا اينالدى. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, مەملەكەتتىك بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى وكىلەتتىكتەردى قايتا ءبولۋ بويىنشا جۇمىس توبى قۇرىلعان بولاتىن. سوت قۇرىلىمى مەن سوت ءىسىن جۇرگىزۋ بويىنشا جوعارعى سوت كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا قاتىستى ءوز ۇستانىمىن ءبىلدىردى. رەفورما شەڭبەرىندە سۋديالىققا كانديداتتاردىڭ جاس مولشەرىن 30 جاسقا دەيىن ارتتىرۋدى كوزدەيتىن كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسى ازىرلەندى. وسى جانە وزگە دە تۇزەتۋلەر سۋديالىققا كانديداتتارعا قويىلاتىن تالاپتاردى ودان ءارى قاتاڭداتۋعا باعىتتالعان. پرەزيدەنت «پروكۋراتۋرا تۋرالى» جاڭا زاڭعا قول قويدى, وندا جوعارعى سوتتىڭ ۇسىنىستارى ەسكەرىلدى. اتالعان زاڭدا پروكۋرورلاردىڭ ازاماتتىق پروتسەسكە قاتىسۋىن ايتارلىقتاي قىسقارتۋ كوزدەلگەن. قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىن الداعى جاڭعىرتۋمەن بايلانىستى اۋقىمدى وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر. ەلباسى بۇل جۇمىسقا دا ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىر. جالپى العاندا, سۋديالار تۇيتكىلدى ماسەلەلەر مەن زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنە قاتىستى تۇجىرىمدامالىق ۇسىنىمدار ازىرلەۋدە بەلسەندىلىك تانىتۋدا», دەيدى.
سوتتار جۇمىسىندا مۇنداي جوعارى جەتىستىكتەرگە جەتۋدىڭ وزىندىك تىڭ جولدارى, وڭ باعىتتارى قاراستىرىلعانى انىق. جوعارعى سوت تاراپىنان سوتتار جۇمىسىنا جاعداي جاساۋ باعىتىندا بىرقاتار جۇمىستار اتقارىلدى. مىنە, سونىڭ ءبىرى – ءۇش ساتىلى سوت جۇيەسى. ءۇش ساتىلى جۇيە سوت ساتىلارىن وڭتايلاندىرىپ, سوت ادىلدىگىنە قول جەتكىزۋدى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتتى جانە تۇپكىلىكتى سوت شەشىمدەرىن قابىلداۋ ۋاقىتىن قىسقارتتى. ونىڭ ناتيجەسىندە اپەللياتسيالىق ساتىنىڭ ءرولى بارىنشا كۇشەيدى. بۇل – شەتەلدىك وزىق تاجىريبەگە نەگىزدەلگەن ءۇردىس. بارلىق ەلدە اپەللياتسيا سوتتىڭ سوڭعى ساتىسى بولىپ تابىلادى. دەمەك, ءسوزدىڭ توقەتەرى – سوت ىستەرىنىڭ باسىم بولىگى وڭىرلەردە قارالىپ اياقتالۋى ءتيىس, ياعني اپەللياتسيالىق قاۋلىلار وتە سيرەك جاعدايلاردا عانا قايتا قارالۋى كەرەك.
مەملەكەت باسشىسى سۋديالار سەزىندە ازاماتتاردىڭ سوتتار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دەگەن سەنىم دەڭگەيىن ارتتىرۋعا ايرىقشا نازار اۋدارعان بولاتىن. بۇل ورايدا سۋديالاردىڭ وزدەرى دە سوتتاردىڭ وڭ ءيميدجىن قالىپتاستىرۋ – ءاربىر سۋديا مەن سوت قىزمەتكەرىنىڭ مىندەتى ەكەندىگىن جاسىرمايدى. سوندىقتان دا سۋديالار مەن سوت جۇيەسى قىزمەتكەرلەرىنەن تەڭ قۇقىلىقتى ساقتاۋ, ازاماتتارعا قۇرمەتپەن قاراۋ, مەنمەندىكتەن ارىلۋ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا جاردەمدەسۋگە ۇمتىلۋ تالاپ ەتىلەدى. ويتكەنى, ساراپشىلار سوزىنە قاراعاندا, ءدال وسى شارالار قوعامدا سوتتارعا دەگەن سەنىم دەڭگەيىن قالىپتاستىرادى. مىنە, بىلە بىلسەك, سۋديالىق ادەپتىڭ جاڭا كودەكسىندە وسى مىندەتتەر ايقىندالعان. ەندەشە بارلىق سۋديالار سۋديالىق ادەپ كودەكسىنىڭ تالاپتارىن بۇلجىتپاي ورىنداۋى ءتيىس.
«مەملەكەت باسشىسى بىزدەرگە ناقتى مىندەتتەر جۇكتەدى. ءبىز سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى ودان ءارى جەڭىلدەتۋ, زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جانە سۋديالار كورپۋسىنىڭ كاسىبيلىگىن ارتتىرۋ جۇمىستارىن جالعاستىراتىن بولامىز. قازىرگى تاڭدا جوعارعى سوت بىرىڭعاي سوت پراكتيكاسىن قالىپتاستىرۋ مەن سوت جۇكتەمەسىن ازايتۋعا باعىتتالعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا. بۇل باعىتتا سوت اكىمشىلىگىن رەفورمالاۋ جۇمىسىن دا نازاردان تىس قالدىرماۋىمىز كەرەك. ءبىز, ەڭ اۋەلگى كەزەكتە, سوت ادىلدىگىن ساپالى جۇزەگە اسىرىپ, سوتتارعا دەگەن سەنىمدى ارتتىرىپ, سوت جۇيەسىندەگى سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەستى كۇشەيتۋىمىز قاجەت», دەيدى قايرات ابدىرازاق ۇلى.
سوتتاردىڭ ءيميدجى مەن تاۋەلسىزدىگىن, سونداي-اق سۋديالاردىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن ارتتىرۋ بويىنشا جوعارعى سوت بارلىق شارالاردى قابىلداۋدا. جوعارعى سوت توراعاسىنان باستاپ, رەسپۋبليكاداعى ءار سۋديا ءۇشىن ازاماتتاردىڭ سەنىمى ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. ادامداردىڭ قۇقىنا مۇنداي ماڭىز بەرىلگەن جەردە قاشاندا سوت ادىلدىگى سالتانات قۇراتىندىعى انىق. ال مۇنىڭ ءبارى ەل ابىرويىن اسىرۋداعى ەلباسى سىلتەگەن جولمەن ءجۇرۋدىڭ جەمىسى دەيمىز.
الەكساندر تاسبولات,
«ەگەمەن قازاقستان»
