وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى ەجەلگى, تاريحي, كيەلى ورىندارىمەن تانىسۋ ەلدىك بەينەمىزدىڭ كاۋسار بۇلاعى ەكەنىن, ونىڭ پايدا بولۋ تاريحى ارقىلى ءبىز وتكەن تاريحىمىزدى, مادەنيەتىمىزدى بىلەتىنىمىزدى شەتەلدىك تۋريستەرگە, ستۋدەنتتەرگە دارىپتەۋدىڭ دە بەرەرى مول. بۇل ورايدا ارنايى ساياحات ۇيىمداستىرۋدىڭ ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىزدى, ادەت-عۇرپىمىزدى قۇرمەتتەۋگە تاربيەلەۋدە الار ورنى ەرەكشە. ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ەلىمىز بەن جەرىمىزدى, تاريحي مول مۇرالارىمىزدى ساقتاپ قانا قويماي, كەلەشەك ۇرپاق كادەسىنە جاراتۋ, سونىمەن بىرگە بۇكىل الەمگە تانىتۋ ماقساتىندا «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قولعا الۋ قاجەتتىگىن ۇسىنعانى ءمالىم. وسى تاراپتا اتقارىلىپ جاتقان «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ, گەوگرافياسى» جوباسى ەلىمىزدى تانىتۋعا تىڭ سەرپىلىس بەرەرى داۋسىز. وسى ارادا ايتا كەتەلىك, باعدارلامالىق ماقالا شەڭبەرىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا تاپسىرىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى ج.تۇيمەباەۆتىڭ وكىمىمەن قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا وڭىرلىك كوميسسيا قۇرىلىپ, ولاردىڭ جانىنان جۇمىس توپتارى جاساقتالعان بولاتىن. اتالعان جوبا اياسىندا وبلىستاعى قاسيەتتى, كيەلى جەرلەردىڭ ءتىزىمى انىقتالىپ, ولاردىڭ وڭىرلىك كارتاسى دايىندالدى. قازىرگى تاڭدا وبلىسىمىزدا تاريحي-مادەني ماڭىزى بار 1281 ەسكەرتكىش ەسەپكە الىنعان. يۋنەسكو-نىڭ دۇنيەجۇزىلىك مۇرا تىزىمىنە 2003 جىلى تۇركىستان قالاسىنداعى «قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى» ساۋلەتتىك ەسكەرتكىشى ەنگىزىلگەن. بۇگىنگى كۇندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاراپىنان اتالعان تىزىمگە ەنگىزۋگە ۇسىنىلعان 23 ەسكەرتكىشتىڭ ىشىنەن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا 8 ەسكەرتكىش بار. ولار: جۋانتوبە, قاراسپانتوبە, كۇلتوبە, سيداق, ساۋران ەجەلگى ەلدى مەكەندەرى, ءبورىجار قورىمى, وتىرار ءوازيسىنىڭ ەسكەرتكىشتەرى, تۇركىستان قالاشىعى.
ءيا جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, وڭتۇستىك قازاقستاندا كيەلى جەرلەر كوپ. قاسيەتتى ارىستان باب, قوجا احمەت ياساۋي, يبراگيم اتا, قاراشاش انا كەسەنەسى وسى ايماقتا ورنالاسقان. ارىستان باب كەسەنەسى جانىندا ەمدىك قاسيەتتەرى بار وتە تۇزدى سۋلى قۇدىق بار. مۇسىلماندار تۇركىستان قالاسىن ەكىنشى مەككە رەتىندە سانايدى. ال سايرام اۋىلىنداعى قاراشاش انا كەسەنەسى – ءحىح عاسىر ساۋلەتىنىڭ تاريحي ەسكەرتكىشى. كەسەنە قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اناسىنا ارناپ سالىنعان. تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك, ءياساۋيدىڭ اناسى قاراشاشتىڭ شىن ەسىمى – ايشا ءبيبى. وتە ءبىلىمدى ايەل بولعان. مەدرەسە اشىپ, قىز-كەلىنشەكتەردى جيناعان, ولارعا ءىلىم-ءبىلىم بەرگەن, قۇراندى اراب تىلىنەن تۇركى تىلىنە اۋدارعان. جالپى, حI عاسىردا بۇل وڭىردە عىلىم, مادەنيەت جانە ونەر قارقىندى دامىدى. قاراشاش بارلىق ناۋقاستار مەن مۇقتاج ادامدارعا قول ۇشىن بەرۋگە تىرىستى. بالا تاربيەسىنە كوپ كوڭىل ءبولدى, ادامدار ساناسىندا ول انالىقتىڭ بيىك ارمانىنا اينالدى. قاراشاش انا كەسەنەسى – پورتالدى-كۇمبەزدى قۇرىلىس. قۇرىلىستىڭ مۇنداي ءتيپى كەيىنگى ورتا عاسىر داۋىرىندە وڭتۇستىك قازاقستان اۋماعىندا كەڭ تارالعان. باستاپقىدا ءحىىى عاسىردا سالىنىپ, كەيىننەن ۋاقىت جانە تابيعي جاعدايلاردىڭ ىقپالىمەن الدەنەشە رەت قيراپ, قايتادان تۇرعىزىلدى. قازىرگى كەسەنە ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا سالىندى. سونداي-اق, سايرامدا يبراھيم اتا كەسەنەسى بار. سايرام اۋىلىنىڭ شەتىندە بيىك توبەدە ورنالاسقان. يبراھيم اتا – قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اكەسى, ءدىني كوسەم ءارى وسى وڭىرلەرگە تانىمال ۋاعىزشى بولعان. XI عاسىردا سايرام يسلام ءدىنىن تاراتۋ وشاعى بولدى. مۇندا كوپتەگەن ءدىني ۇستازدار مەن عالىمدار تۇردى. ال تۇركىستان قالاسىنداعى 1396-1399 جىلدارى ءامىر تەمىردىڭ بۇيرىعىمەن سالىنعان قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى XIX عاسىردىڭ سوڭىنا قاراي تاريحي-مادەني مۇرا رەتىندە عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەلە باستاعانى ءمالىم. 1978 جىلى قىركۇيەكتە قوجا احمەت ياساۋي رەسپۋبليكالىق مۇراجايى اشىلدى. 1989 جىلى تامىزدىڭ 28-ىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ شەشىمىمەن «ازىرەت سۇلتان قورىق-مۇراجايى» ۇيىمداستىرىلدى. تۇركيا ەلىمەن اراداعى كەلىسىم بويىنشا جۇرگىزىلگەن عيماراتتى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى 2000 جىلى اياقتالدى.
ءيا, تىزە بەرسەك تەرەڭىرەك تانىستىرار كيەلى ورىندار كوپ. دەگەنمەن, بۇگىندە ماماندار وڭتۇستىكتە قانشا كيەلى, قاسيەتتى ورىن بار دەگەن ساۋالعا ناقتى جاۋاپ ىزدەۋدە. سەبەبى, ءوڭىردىڭ ءار اۋدانىندا اڭىز بولىپ تاراعان اۋليە-امبيەلەر جاتقان جەرلەر مەن ەسكەرتكىش, كەسەنەلەر كوپ. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەر گەوگرافياسى» جوباسىن جاساۋ ءۇشىن ساراپشىلار توبى ىسكە كىرىسكەن. ءبىزدىڭ وڭىردەن وسى جوبانىڭ نەگىزىنە 20 كيەلى ورىننىڭ ءتىزىمىن ناقتىلاپ, ۇسىنۋ قاجەت. وسى ورايدا, جۋىردا وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىندا جينالعان ازاماتتار ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ, پىكىر الماستى. ارنايى قۇرىلعان جۇمىس توبى بۇعان دەيىن وبلىستا «قاسيەتتى قازاقستان» رەسپۋبليكالىق ورتالىعىنا 100 ورىننىڭ ءتىزىمىن بەرگەن ەكەن. جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار مەن جازۋشى, عالىمدار مۇنى ازسىنىپ وتىر. سونداي-اق, جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار ءوڭىردىڭ قاسيەتتى ورىندارىن ناقتىلاپ, ءتىزىمدى ىرىكتەۋگە 1-1,5 اي ۋاقىت ازدىق ەتەدى دەيدى. ونىڭ ۇستىنە ارحەولوگيالىق, كەشەندى تاريحي ەسكەرتكىشتەردەن بولەك كيەلى ورىنداردى انىقتاۋدا الدىمەن ەكسپەديتسيا جۇمىس ىستەگەنى پايدالى دەپ ەسەپتەيدى.
