ساياسات – وبەكتيۆتى شىندىق. ومىردە ماتەريالدىق زاتتار قانشالىقتى ورىن السا, ساياساتتىڭ دا الاتىن ءوز ورنى بار. ونىڭ ەرەكشەلىگى كوزگە كورىنىپ تۇرمايتىندىعى, قولمەن ۇستاپ الا المايتىندىعىمىزدا. ساياسات ءبىزدىڭ ومىرىمىزگە, قوعامداعى ورنىمىزعا, ءبىزدى قورشاعان دۇنيەگە ءوزىنىڭ ەرەكشە ىقپالىن تيگىزۋىمەن دە ەرەكشەلەنەدى. ساياسات – ءسوز, ماقساتتار, جوسپارلار, يدەيالار, ۇسىنىستار, باعدارلامالار, زاڭدار مەن كونستيتۋتسيالاردان كورىنىس تابادى. ول – سۋبەكتيۆتى قۇبىلىس. دەمەك, ساياسات ادامداردىڭ ءتۇرلى توپتارىنىڭ, حالىقتاردىڭ, مەملەكەتتەردىڭ, ترانسۇلتتىق ۇيىمداردىڭ ماقساتتار, مىندەتتەرى مەن مۇددەلەرىن جيناقتاعان كورىنىسى جانە سينتەزى. ساياسات, سونداي-اق, مۇددەلەر نەگىزىندە قالىپتاسادى.
ساياسات بيلىكپەن بايلانىستى بولعاندا رەفورمالاردىڭ ىسكە اسۋى جىلدامدايدى. اسىرەسە, مەملەكەتتىك بيلىككە قول جەتكىزگەن توپ ءوز ساياساتىن ەلگە تاڭۋعا, ونى مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى ارقىلى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك الادى. بيلىككە قول جەتكىزە الماعان مۇددەلى توپتار ءوز ساياساتىن حالىق اراسىندا ناسيحاتتاۋمەن جانە بيلىككە ىقپال ەتۋگە تىرىسۋمەن اينالىسادى. دەمەك, ساياسات پەن بيلىك تاۋەلدى بايلانىستا. بيلىك ماسەلەسى ۇنەمى ساياسات ماسەلەسىنە, ال ساياسات ماسەلەسى بيلىك ماسەلەسىنە اينالىپ وتىرادى. بيلىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋدىڭ قۇرالى. ساياسات بيلىكتى جۇرگىزۋدىڭ, ىسكە اسىرۋدىڭ, ۇستاپ تۇرۋدىڭ جانە بيلىكتى پايدالانىپ قوعامدى وزگەرتۋدىڭ جولدارى, ايلا-تاسىلدەرى جانە باعىت-باعدارى. ساياساتى جوق ەل مەن حالىق بولمايدى. سوندىقتان ساياسات ادامزاتقا ءتان جالپىلىق سيپاتقا يە جالپىادامزاتتىق قۇبىلىس.
ساياسات – عىلىم جانە ونەر. ونىڭ عىلىم بولۋى كۇردەلى قوعامدىق قاتىناستار مەن وبەكتيۆتى شىندىقتارعا تىكەلەي قاتىناستا, سولاردان تۋىنداۋىنا بايلانىستى. ساياساتتى ونەر ەتەتىن ادامدار, ءتۇرلى توپتار, ساياسي پارتيالار. كىم حالىققا جاعىمدى, كىم سۇيكىمدى, كىم ەلدى ءوز سوڭىنان ەرتە الادى. مۇنىڭ بارلىعى ساياسات ونەرى. كەيبىر پارتيالار ۇلتشىلدىق, وتانشىلدىق ۇراندارىمەن ەلەكتوراتتى تارتسا, كەلەسى پارتيالار ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن ۇسىنىپ, حالىقتى ءوز سوڭىنان ەرتۋگە تىرىسادى. تىپتەن اگرەسسيالىق, شوۆينيستىك ۇراندارمەن حالىقتى ءوز سوڭىنان ەرتىپ اكەتەتىن پارتيالار دا بار. ساياساتتا ادىلەت, قۋلىق, ارامدىق, حالىقشىلدىق, پاتريوتيزم, ت.ب. ءتۇرلى كوزقاراستار شىم-شىتىرىق ورىن الىپ جاتادى. ساياسات فەنومەنىنىڭ كۇردەلى بولۋى دا وسىندا.
حح عاسىرداعى كسرو-دا باستالعان سوتسياليستىك قوعامدى قۇرۋ ساياساتى 60 ميلليونعا جۋىق ادامنىڭ ءومىرىن جالماسا, شوۆينيستىك فاشيزم ساياساتى دا وسىنشاما ادامنىڭ ءومىرىن قۇربان ەتتى. حح عاسىر فاشيزم مەن ءسوتسياليزمنىڭ تەكەتىرەسى بولسا, ءححى عاسىر جاھاندىق قاراما-قارسىلىقتىڭ شيەلەنىسە تۇسۋىمەن ەرەكشەلەنۋدە. تەحنيكالىق پروگرەستى ادامزاتتى ساقتاۋ, ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋعا جۇمىلدىرۋ ساياساتى شەشۋشى ماڭىزعا يە بولۋدا.
مەملەكەتتەر مەن حالىقتاردى جاقسىلىق پەن جاسامپازدىققا نەمەسە جاۋلىق پەن زورلىققا دا باستايتىن ساياسات. مۇددەلى توپ ىزگىلىكتى, گۋمانيزم مەن دەموكراتيانى باسشىلىققا السا, وركەنيەتتىلىكتىڭ جولىنداعى دامۋ باعىتى اشىلادى. ول توپ اگرەسسيانى, زورلىقتى باسقا حالىقتاردى باعىندىرۋدى ماقسات ەتسە اگرەسسياشىل, زورلىق ساياساتى تاڭدالادى. قوعامدىق شىندىققا سايكەس كەلمەيتىن ساياساتتا نەمەسە ونى بۇرمالايتىن ساياساتتا بولاشاق جوق. ونداي ساياسات قوعامدى, مەملەكەتتى توقىراۋعا ۇشىراتادى, كەرى كەتىرەدى. جالعاندىققا, ماقتاۋ مەن ۇرانشىلدىققا نەگىزدەلگەن ساياسات تا ءتيىمدى ەمەس. ونداي قوعامدار ۇنەمى داعدارىستارعا ۇشىراپ وتىرادى. وتىرىك ۋاعدالاردان, ورىنسىز ماقتاۋلاردان حالىق تەز جەرىنەدى. ءوز حالقىن وبەكتيۆتى شىندىقتار مەن ناقتى احۋالعا دۇرىس باعا بەرۋ ساياساتىمەن تاربيەلەگەن مەملەكەتتەر ۇدايى تابىستارعا جەتەدى.
ساياسات قۇبىلىسى بارلىق مەملەكەتتەرگە ورتاق بولعانىمەن ءاربىر ەل ءوزىنىڭ مۇددەلەرىنە سايكەس ساياسات ۇستانادى. وكىنىشكە قاراي, كەيبىر مەملەكەتتەردىڭ ساياساتىن از ساندى بيلەۋشى توپتىڭ ەگويستىك, جەم-
قورلىق, توپتىق ساياساتى ايقىندايدى. ونداي مەملەكەتتەردە حالىق بيلەۋشى توپ ساياساتىنا ىشتەي نەمەسە اشىق قارسىلىق كورسەتۋدە بولادى. ادامزات تاريحىندا باسىم مەملەكەتتەر ءوزىنىڭ ساياساتى ارقىلى ءوز قۇندىلىقتارىن الەم حالىقتارىنا تاڭۋعا ۇنەمى ۇمتىلىپ كەلەدى. اگرەسسيالىق, باسقىنشى ساياساتتى ۇستانعان مەملەكەتتەر دە بار. ءالسىز حالىقتاردىڭ جەر بايلىقتارىن, ەڭبەك رەسۋرستارىن عاسىرلار بويى قاناعان وتارشىل مەملەكەتتەردىڭ وتارلىق ساياساتى ولارعا كوپ پايدا اكەلگەندىگى بەلگىلى. ەۋروپا قالالارىن كوركەيتىپ تۇرعان ءزاۋلىم, اسەم سارايلار مەن ۇيلەر حV عاسىردان باستالعان وتارلاۋ ساياساتىنىڭ تابىسىنا سالىنعانى بەلگىلى.
قازىر دامىعان مەملەكەتتەر ءداستۇرلى وتارلاۋ ساياساتىنان باس تارتقانىمەن نەشە ءتۇرلى ايلا-تاسىلدەرگە نەگىزدەلگەن نەويمپەريا-
ليستىك ساياسات ۇستانۋدا. تەحنولوگيا, اقپارات, بيزنەستىك جوبالار, ينۆەستيتسيالار ت.ب. ءالسىز حالىقتاردى «سورۋدىڭ» جاڭا ساياساتىنا اينالعان. اسىرەسە, الەمدىك بۇقارالىق مادەنيەتتى ۋاعىزداۋ, تاراتۋ كەڭ قانات جايۋدا. امەريكالىق پوپ مۋزىكا, ەسترادا, دجاز, ت.ب. الەم حالىقتارىن مادەني بىرەگەيلەندىرۋدە.
حح عاسىردىڭ اياعى مەن ءححى عاسىردىڭ باسىنداعى ادامزات تاريحىندا شەشۋشى ءرول اتقارىپ وتىرعان باسىم ساياسات – جاھاندانۋ ساياساتى. جاھاندانۋ ۇردىستەرى الەمدىك ۋنيفيكاتسيالانعان نارىقتىق قاتىناستار نەگىزىندە پايدا بولدى. بىرەگەيلەنگەن ەكونوميكالىق, قارجىلىق جۇيەلەر, امەريكالىق ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ كۇشەيۋىمەن بىرگە كەلگەن اقش دوللارىنىڭ الەمدىك ۆاليۋتاعا اينالۋى, الەم مەملەكەتتەرىن جاقىنداستىرعان ساۋدا-ساتتىق, اقپاراتتىق تاسقىن مەن ورتاق تەحنولوگيالار جاھاندانۋ تەندەنتسياسىن تىپتەن كۇشەيتە تۇسۋدە. بارلىق ەلدەردە دەرلىك ماتەريالدىق بايلىققا قۇشتارلىقتىڭ ارتۋى, ادامدار ساناسىنىڭ اقشاعا قۇنىعۋى جاھاندانۋدىڭ جاڭا ءبىر ورتاق بەلگىسىن اشىپ بەردى. ول بەلگى – قايتسەم دە اقشا تابام, قايتسەم دە باي بولامىن دەۋگە قۇلشىنىس. باسىم دەرجاۆالار ءوز ميل-
لياردەرلەرىنىڭ جانە مەملەكەتىنىڭ بايۋى مۇددەسى ءۇشىن دامۋشى ەلدەرگە نەشە ءتۇرلى ايلا-تاسىلدەرمەن, كۇش كورسەتۋمەن زورلىقتار جاساۋدا.
نەويمپەرياليستىك, جاڭا وتارلاۋ ساياساتىنىڭ ماقساتى – دامۋشى ەلدەردىڭ رەسۋرستارىن «سورۋ» ارقىلى باي ءتۇسۋ. جاھاندانۋ ساياساتىنداعى وسى قايشىلىق الەمدىك قاۋىپتەر مەن قاتەرلەردىڭ سەبەپتەرىنە اينالۋدا. باتىس دەرجاۆالارىنىڭ جاھاندانۋ ساياساتى ارقىلى الەمدى باعىندىرۋ ساياساتىنا اشىق قارسى بولعان يراك, ليۆيا, اۋعانستان سياقتى مەملەكەتتەر حالىقارالىق اگرەسسياعا ۇشىراۋدا. الەمدى باعىندىرۋعا ۇمتىلعان اقش مەملەكەتى «امەريكا ۇلتىنىڭ مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرەدى» دەگەن سىلتاۋمەن اۋعانستاندى, سيريانى تاس-تالقان ەتتى. ارينە, بۇل مەملەكەتتەردىڭ ىشكى احۋالى مەن ساياساتى ءوز حالىقتارىنىڭ مۇددەلەرىنە سايكەس كەلگەن جوق. بىراق, اقش پەن ونىڭ وداقتاستارى ءۇشىن ءار ۇلتتىڭ ءوز تاعدىرىن ءوزى شەشۋى, ءوز بيلىگىن ءوزى تاڭداۋى ماڭىزدى بولىپ وتىرعان جوق. جاھاندانۋ ساياساتى كۇردەلى ۇردىستەر ارقىلى حالىقتار مەن مەملەكەتتەردى بىرىنە-ءبىرى ۇقساس ەتە تۇسۋدە. باتىستىق ستاندارتتار قازىرگى كەزەڭدە ينۆەستيتسيالار, تەحنولوگيالار, قارىز بەرۋ, بىرىككەن قۇرىلىستار سالۋ, ورتاق بۇقارالىق مادەنيەت ارقىلى تىپتەن جىلدام تارالۋدا. الەم مەملەكەتتەرى مەن حالىقتارىندا ورتاق بەلگىلەر مەن قۇبىلىستار كوبەيە تۇسۋدە.
جاھاندانۋ ساياساتىنىڭ تۇپكى ماقساتى – الەم حالىقتارىنا امەريكالىق, باتىستىق ويلاۋ جۇيەسىن جانە ءومىر سالتىن تاڭۋ. سونىمەن قاتار, جاھاندانۋ ءۇردىسىنىڭ تابيعي تاريحي سەبەپتەرى دە بار. ادامزات قوعامىنىڭ دامۋىنىڭ ءوزى جاھاندانۋ ۇردىستەرىن اكەلۋدە. مۇنداي سەبەپتەردىڭ قاتارىنا الەمدىك ەكولوگيالىق داعدارىستى, ءتۇرلى ىندەت اۋرۋلاردىڭ تارالۋىن, ازىق-ت ۇلىك پەن قۋات كوزدەرىنىڭ تاپشىلىعىن, حالىقارالىق تەرروريزمدى, تاعى باسقا دا قۇبىلىستاردى جاتقىزۋعا بولادى. سوندىقتان جاھاندانۋ ءۇردىسىنىڭ ءبىر جاعىنان جاساندى, ەكىنشى جاعىنان وبەكتيۆتى سەبەپتەرى بار.
قازىرگى قوعامدا الەم مەملەكەتتەرى ساياسي جۇيەلەرىنىڭ جاھاندانۋ ءۇردىسىنىڭ ىقپالىنا ۇشىراعانى بايقالۋدا. حالىقتاردىڭ نەعۇرلىم ادىلەتتى, ءتيىمدى, حالىققا جاقىن ساياسي جۇيەنى جاساۋعا ۇمتىلۋى الەمدىك ارەناداعى دەموكراتيالانۋ ءۇردىسىن ومىرگە اكەلەدى. دەمو-
كراتيا – الەم حالىقتارىنىڭ ادىلەتتى بيلىك جاساۋداعى ورتاق, وزىق تاجىريبەلەرىنىڭ جيىنتىعى. ساياساتتاعى ىزگىلىكتى, گۋمانيتارلىق ويدىڭ وزىق جەتىستىكتەرى ادامنىڭ بوستاندىقتارى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ, ونىڭ ءومىرىن قالىپتى ەتۋدىڭ جولدارىن دەموكراتيا قۇندىلىقتارىنان تاپتى. سوندىقتان قازىرگى كەزەڭدە الەمدەگى 194 مەملەكەتتىڭ 150-دەن استامى دەموكراتيالىق جۇيەنى جانە دەموكراتيالاندىرۋ ساياساتىن تاڭداپ وتىر.
ادامزاتتىڭ گۋمانيتارلىق ويى دەموكراتيادان باسقا دۇرىس, ادىلەتتى قوعام قۇرۋ جولىن تابا العان جوق. بەلگىلى كەمشىلىكتەرىنە قاراماستان, دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋ ساياساتىنان وزىق ەشتەڭە جوق. دەموكراتيانى تاڭداعان مەملەكەتتەر عانا دامۋدىڭ جولىنا سەنىمدى تۇردە تۇسە الۋدا. بىراق, دەموكراتيا جاساندى, كوزبوياۋ ءۇشىن عانا بولماۋى كەرەك. شىن مانىندەگى دەموكراتيا الەمدىك ساياسي وي مەن تاجىريبەدە ابدەن سىنالعان امبەباپ پرينتسيپتەرگە نەگىزدەلەدى. ولار: بيلىكتىڭ حالىق الدىندا ەسەپتى, جاۋاپتى بولۋى, نەگىزگى بيلىك تارماقتارىن حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ داۋىس بەرۋىمەن سايلانۋى, سايلاۋ ناتيجەلەرىنىڭ ءادىل بولۋى, ونى بۇرمالاۋعا جول بەرمەۋ, بيلىك تارماقتارىنىڭ ءبولىنۋى, ءبىرىن-ءبىرى قاتاڭ باقىلاۋى, كونستيتۋتسيا مەن زاڭداردىڭ تولىققاندى ورىندالۋى, ءسوز, ءباسپاسوز, كوزقاراستار بوستاندىقتارىنىڭ بولۋى, قوعام ءۇشىن ورتاق نورمالار پرينتسيپتەرى مەن ەرەجەلەردىڭ ورىندالۋى, ت.ب. مىنە, وسىنداي مەملەكەتتىك ساياساتتى تاڭداعان ەلدەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدا تابىسقا جەتە الاتىندىعىنا سەنىم كۇشتى.
دەموكراتيالاندىرۋ ساياساتى قازاقستاندا شىن مانىندەگى دامىعان مەملەكەت قۇرۋعا جول اشۋدا. قازاقستان الەمدىك دەموكراتيا تولقىنىنا ەنىپ, ناقتى دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋدا. جوعارىدا اتالعان دەموكراتيالىق قوعام بەلگىلەرىمەن قاتار قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ءتىلىنىڭ, مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ, تاريحى مەن داستۇرلەرىنىڭ ساقتالۋىنا كۇش سالاتىن ساياسات قازاقستاننىڭ باعىن اشادى. دەموكراتيا تالاپتارى مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ ۇشتاسۋى قازاق-
ستاننىڭ دامۋ مودەلىنىڭ نەگىزگى بەلگىسى بولماق. وسى تالاپتار ورىندالعان جاعدايدا ءومىر سۇرۋگە قولايلى قاۋىپسىز مەملەكەت جاسالادى. وندا ازاماتتار ساپالى ءبىلىم الا الادى, مەديتسينالىق كومەكتەن كەندە بولمايدى.
مەملەكەتتىك بيلىك ءوز ازاماتتارىنىڭ بەلسەندى ەڭبەك ەتۋىنە بارىنشا قولايلى جاعداي تۋعىزادى. تابىستى ەڭبەك ارقاسىندا ءار وتباسى ازىق-ت ۇلىكتەن تارشىلىق كورمەيدى. ولاردىڭ ارقايسى ءوز ۇيلەرىندە تۇرۋعا قول جەتكىزەدى. ەڭبەك دەمالىسى تولىققاندى بولىپ, ءار ازامات مادەني دەمالۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. ازاماتتار ساياسي پىكىرلەرى مەن كوزقاراستارىن اشىق ايتا الادى. وسىنداي الەۋمەتتىك مەملەكەت قۇرۋ ساياساتى دۇرىس ساياسات رەتىندە تاڭدالادى. قازىرگى حالىق ءۇشىن كاپيتاليزم, ليبەراليزم, سوتسياليزم ماڭىزدى ەمەس. ول ءۇشىن تىنىش, وتباسىنىڭ باي-قۋاتتى ءومىرى ماڭىزدى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا وسىنداي حالىقتىق جانە مەملەكەتتىك قۇندىلىقتاردى ۇشتاستىرىپ شەشۋ مىندەتتەرى كۇن تارتىبىنە قويىلىپ وتىر. الەمدىك
4 يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيا كوشىنەن قالماۋ ماقساتىندا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى بەكىتىلگەن. ول قادامداردى ءوز مەرزىمىندە ورىنداۋ قازاقستاندى جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىككە جەتكىزەدى. ەل بيلىگى دۇرىس ساياسات تاڭداپ وتىر. وسى حالىقتىق ساياساتتى ىسكە اسىرساق, قازاقستان شىن مانىندەگى ماڭگىلىك ەلگە اينالادى.
سايىن بورباسوۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
الماتى
