ال وسى كەلىسىمشارت نەگىزىندە بولىنگەن نەسيە كولەمى 3 ترل 776 ملرد 5 ملن تەڭگەگە جەتكەن.
سونداي-اق, تولەنبەگەنىنە 90 كۇننەن اسىپ كەتكەن كەلىسىمشارتتار سانى 4,5 مىڭدى قۇراپ, قارىز قۇنى 442,7 ملرد تەڭگە شاماسىندا بولىپ وتىر. سوراقىسى, كەپىلدىككە باسپاناسىن قويىپ, ساۋ باسىنا ماسەلە تاۋىپ العانداردىڭ سانى دا 3,3 مىڭ ادامعا جەتىپ, جالپى قارىز سوماسى 224,5 ملرد تەڭگەنى قۇراعان. بەتى اۋلاق, الدا-جالدا ادامداردىڭ تولەم قابىلەتى اياقاستى تومەندەپ كەتەتىن بولسا, وسىنشا ادامنىڭ ءۇيى نەسيە بەرۋشىنىڭ ەسەبىنە شەشىلىپ, ادامدار قاڭعىرىپ قالۋى مۇمكىن...
ءبىزدىڭ قوعامدا بىردە-ءبىر رەت نەسيە الماعان ادامدى كەزدەستىرۋ قيىنداۋ. جالپى, نەسيە الۋ الەم حالىقتارىنىڭ بارلىعىنا ءتان ءۇردىس. كەز كەلگەن مەملەكەتتە نەسيە ساياساتى قولدانىلادى. قاجەتتى تۇرمىستىق زاتتى, كولىكتى, باسپانانى نەسيەگە الۋ ءداستۇرى دامىعان ەلدەر ءۇشىن ادامداردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا قىزمەت ەتىپ قويماي, تۇرعىنداردىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىن دا كوتەرۋگە باعىتتالادى ەكەن. ياعني, ەكونوميكاسى قۋاتتى ەلدەردەگى نەسيەلەۋ جۇيەسى تۇرعىندار ءۇشىن قول جەتىمدى عانا ەمەس, بانكتەر مەن نەسيەلەۋ ۇيىمدارى تاراپىنان ارنايى ساۋاتتاندىرۋ جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. وعان تولەم قابىلەتىن رەتتەۋ, پايىز ولشەمدەرىنىڭ ارا-قاتىناسى, بورىشكەر مەن قارىز بەرۋشى اراسىنداعى زاڭ شەڭبەرىندە بەكىتىلەتىن قارىم-قاتىناس, تاۋەكەلگە باس تىگۋ ارقىلى ۇتاتىن, ۇتىلاتىن تۇستار سياقتى نازىك جاعدايلار بويىنشا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جاتادى. بۇل كوپ جاعدايدا تۇرعىنداردى نەگىزسىز نەسيە الۋدان, ال بانكتەر مەن قارجى ۇيىمدارىن پروبلەمالى تولەۋشىدەن ساقتاندىرادى. بىلايشا ايتقاندا, قارجىلىق ساۋاتى اشىلعان ادام نەسيە الۋ ارقىلى قانشالىقتى تاۋەكەلگە باراتىندىعىن باعامداي السا, نەسيە بەرۋشى تاراپ مەملەكەتتىڭ قارجى ساياساتى مەن الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى قۇرمەتتەي وتىرىپ, ءوز جەرلەستەرىنىڭ قۇقىعىن بۇزباۋدى دا ويلاستىراتىن بولسا كەرەك... قىزىعاسىڭ دا سۇيسىنەسىڭ!
وكىنىشكە قاراي, قازاقستانداعى نەسيە بەرۋ ساياساتى «قاراۋسىز قالعان ورمان» سياقتى بەي-بەرەكەتسىزدىكپەن العا جىلجىپ كەلەدى. بۇل جەردە كەزىندە نەسيەنى جوعارعى پايىزبەن الىپ قويىپ, تولەي الماي وتىرعان جەكە ادام عانا ەمەس, قيساپسىز قارجىنى ۇلەستىرىپ بەرىپ, كەرى قايتارا الماي وتىرعان بانكتەر مەن نەسيە سەرىكتەستىكتەرى دە وراسان زيان شەگىپ وتىر. بىراق, ءدال وسى جەردە نەسيە بەرۋشىلەر تاراپى ءۇشىن قارىز الۋشىنىڭ مەيلىنشە كوپ بولعانى ءارى ونىڭ تولەم قابىلەتىنىڭ دەڭگەيى تىم تومەن (!) بولعانى باس قاتىراتىنداي ماسەلە بولماي وتىرعانى انىق. نەگە؟
ويتكەنى نەسيە بەرۋشى تاراپتار تەك ءبىر جاقتى, ۇستەمە پايىز ارقىلى تابىس تابۋدى عانا ماقسات تۇتادى. كوپ جاعدايدا بانكتەر مەن نەسيە ۇيىمدارى قارىزعا بەرىلەتىن كاپيتالدى باسقا كوزدەردەن تومەنگى پايىزبەن نەمەسە دوتاتسيانىڭ ەسەبىنەن اكەلەتىنىن ەسكەرسەك, قارىز الۋشىلار ارمياسىنىڭ مەيلىنشە كوپ بولۋى مەن ۇستەمە پايىزداردىڭ وتە جوعارى ەسەپتەلۋىن ازداپ تۇسىنگەندەي بولامىز. مۇنىڭ سىرتىندا, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن نەسيە سەرىكتەستىكتەرى قوجايىندارىنىڭ ەلدەگى ەڭ اۋقاتتى ادامدار ەكەندىگىن جانە ولاردىڭ مەملەكەتتىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق دامۋىنا ىقپال ەتۋشى توپقا كىرەتىندىگى دە بەلگىلى. ماسەلەن, داعدارىس جاعدايىندا قارجى قىسپاعىندا قالعان وتاندىق بانكتەرگە بيۋدجەت اقشاسىن ءبولىپ, ساۋىقتىرۋ شارالارىن قولعا الۋدىڭ استارىندا مەملەكەتتىڭ كوممەرتسيالىق ۇيىمداردى ساقتاپ قالۋعا دەگەن ۇمتىلىسى عانا ەمەس, جەكەلەگەن ادامداردىڭ مۇددەلەرى دە توعىسىپ جاتۋى بەك مۇمكىن عوي...
ءبىزدىڭ بۇل ويىمىزبەن بەلگىلى ەكونوميست, ساراپشى-عالىم جانگەلدى شىمشىقوۆ تا كەلىسەدى. «بانكتەرگە قاتىستى پروبلەما «اينانىڭ بەرگى بەتى» عانا. ال بىزدەگى ميكروكرەديتتىك ۇيىمدار تۋرالى, انىعىندا ولاردىڭ قارىز الۋشىلاردىڭ ەسەبىنەن كۇن كورەتىن ۇيىم ەكەنىن جۇرت ءالى بىلمەي وتىر دەۋگە بولادى. جانە وسى تەكتەس ۇيىمداردىڭ جىلدام كوبەيىپ كەلە جاتقانى قورقىنىش تۋدىرادى. ماسەلەن, ميكروكرەديتتىك ۇيىم قارىز الۋشىعا كۇنىنە 3,8 پايىزبەن نەسيە بەردى دەيىك. ەندى ەسەپتەيىك: ءبىر ايدا 30 كۇن بار, ونى 3,8 پايىزعا كوبەيتەمىز, ال بۇل كوبەيتىندىنى ءبىر جىل ىشىندەگى 12 ايعا جانە كوبەيتەمىز, سوندا بۇگىن العان 1 تەڭگەنى جىل سوڭىندا 1333 تەڭگە قىلىپ قايتارۋعا تۋرا كەلمەي مە؟» دەيدى ەكونوميست.
قالماحانبەت مۇقامەتقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
