سولاردىڭ ىشىندە قازاق تىلىنە كورىكتى دە جاراسىمدى مىڭداعان تەرميندىك اتاۋلار, بالاما سوزدەر ەنگىزگەن ۇزدىك اۋدارماشى, ءبىلىمدار, زەيىن-زەردە ايناسى وزگەشە ءىسلام جارىلعاپوۆ (1917-1991 ج.) لەكتسياسى بولاتىن. ول ءسوز تاريحىن, توركىنىن, سىمباتشىلىعىن, قولدانۋ ءمانىسىن تەرەڭ تالعامپازدىقپەن, اسقان تاپقىرلىقپەن, ياعني لوگيكالىق, كوركەمدىك-ەستەتيكالىق تۇرعىدان ناق-ناعىمەن, تاقتا-تاقتاسىمەن باجايلاپ بايىپتايتىن. جانە دە ۇلتتىق سانا, ۇلتتىق ءتىل, ۇلتتىق عىلىم ءتارىزدى ءبىر-بىرىمەن ساباقتاس, رۋحتاس ۇعىمداردىڭ سىرىن تەرەڭ تۇسىنگەن ول الۋان تىلدەگى سوزدىكتەردىڭ استارىن اقتارىپ, ءاربىر ءسوز-ۇعىمنىڭ, تەرميندىك اتاۋدىڭ جۇمباق قۇپياسىنا شۇقشيىپ, كوزىن جەتكىزگەن سوڭ عانا بەلگىلى ءبىر ءتۇيىن, تۇجىرىم جاسايتىن. ءسوز زەرگەرىنىڭ:
«ارمان كوپ تويمايمىن, تولعانباي قويمايمىن. ءتىلىمنىڭ, ەلىمنىڭ تىرلىگىن ويلايمىن. ابايدىڭ وزىندەي, ساكەننىڭ جۇزىندەي, مۇحتاردىڭ سوزىندەي, انا ءتىلى امان بول, انامنىڭ كوزىندەي», – دەگەن راۋشان تىلەگى ۇلت تىلىنە دەگەن تاپ-تازا, ءموپ-ءمولدىر شىنايى ماحابباتىن ءارى وي-پاراساتىن جارقىن تۇردە سيپاتتايدى.
دارحان دارىننىڭ تۇيدەك-تۇيدەك وي-تولعانىستارىنان, بىلگىر تانىمىنان تۋعان مىناداي ماعىنالى سوزدەرىن ەسكە تۇسىرەيىك: عارىش (كوسموس), عارىشكەر (كوسموناۆت), دۇنيەتانىم (ميروۆوززرەنيە), سۋرەتكەر (حۋدوجنيك), وركەنيەت (تسيۆيليزاتسيا), باسىلىم (يزدانيە), كورەرمەن (زريتەل), قويىلىم (پوستانوۆكا), باسپاگەر (يزداتەل), قالامگەر (ماستەر پەرا), وقىرمان (چيتاتەل), ونەرجاي (دوم تۆورچەستۆا). نەمەسە ادەبي تىلىمىزگە ابدەن ءسىڭىستى بولىپ كەتكەن بالمۇزداق, ايالداما, عالامشار ءتارىزدى كوركەم سيپاتتى, زاتتى سوزدەرى قانشاما!
جازۋشى سافۋان شايمەردەنوۆ ء«ىسلام تۋىنداتقان سوزدەر», «سۇزگىش جازۋشى» دەيتىن بايىپتامالارىندا ءىسلام جارىلعاپوۆ ونەرناماسىن, شەبەرلىك ساباقتارىن اسەرلى بايانداعان. نەگىزىندە, ءىسلام اعا جارىلعاپوۆ كوكەيىندەگىسىن, جۇرەك قازىناسىن قىزعانبايتىن, ىقىلاس تانىتساڭ ايتۋعا, تۇسىندىرۋگە استە جالىقپايتىن, ۋاقىتىن دا ايامايتىن اقپەيىل مىرزا جان ەدى. ءسوزدىڭ ءمانىسىن جىعا ءتۇسىنىپ, دۇرىس قولدانۋعا باعىتتايتىن.
ءسوز ونەرى دەگەنىمىز – عاجايىپ ءبىر قاسيەتتى الەم. ونىڭ ماعناۋي, عيبراتتىق, سۋرەتتىلىك, ورنەكتىلىك, مازمۇندىق, قاناتتىلىق, سىرشىلدىق, وسيەتتىك, پوەزيالىق قىرلارى ولشەۋسىز. سوندىقتان دا ءسوز تامىرشىسى بولۋ, تانۋ, سارالاۋ – ءىسلام جارىلعاپوۆقا بۇيىرعان تاعدىردىڭ ءناسىپ-كاسىبى. بۇل ورايدا عاجاپستان (سترانا چۋدەس), باعىستان (سترانا سچاستيا), عارىشستان (سترانا كوسموسا) دەيتىن سوزدەر سۇلۋلىق پەن تاپقىرلىققا بولەنگەن.
ءىسلام جارىلعاپوۆتىڭ شىعارماشىلىق ءومىربايانى حاقىندا كەسەك ەڭبەك جازعان جۋرناليست, جازۋشى وتەش قىرعىزبايدىڭ كورسەتۋىنشە, ول قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ ۇيىرىنە مىڭداعان سوزدەردى ساتىمەن قوسقان. ء«ريمدى – رۋم, گرەتسيانى – گرەكيا دەپ جازۋ دۇرىس» دەيتىن. جانە «وۆ» تۋراسىندا ايتقاندا, مەنىڭ فاميليامدا «وۆ» جوق قوي, «جارىلعاپۇف» دەپ جازاتىن.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ءىسلام جارىلعاپوۆ – جازۋ مادەنيەتىنە, سويلەۋ شەبەرلىگىنە مەيلىنشە ىجداعاتپەن ءمان بەرىپ, قازاق ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىن قورلاندىرىپ بايىتقان ونەرپاز. بۇل رەتتە ونى امبەباپ وقىمىستى-فيلولوگ دەۋگە تولىق حاقىمىز بار. ول جاپون ءتىلىن دە جاقسى بىلگەن-ءدى. ءوز زامانىنىڭ اتاقتى ادامدارىمەن دە سىيلاس, سىرلاس بولعان-دى. اتاپ ايتقاندا, مۇحتار اۋەزوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, الكەي مارعۇلان, ساكەن سەيفۋلليننىڭ سۇلۋ جاراتىلىسىن سۇيسىنە اڭگىمەلەيتىن. جەكە كىتاپحاناسى وتە باي ەدى. كوڭىلدى ساتتەردە: «اباي وقىعان درەپەردىڭ «ەۋروپانىڭ ەسەيۋ تاريحى» اتتى فيلوسوفيالىق ەڭبەگى مەنىڭ قولىمدا» دەيتىن-ءدى.
زادىندا, ءسوز تۋىنداتۋشى ءىسلام جارىلعاپوۆتىڭ قازاق تىلىنە قوسقان تولاعاي جاڭالىقتارى, شامشىراقتاي وي-ءسوز جەمىستەرى ء«تۇبى تەرەڭ ءسوز ارتىق, ءبىر بايقارسىز» دەپ اباي ايتقانداي, جاڭاشا تانىم, جاڭاشا پايىم تۇرعىسىنان عاجايىپ سىر-سيپاتتارىمەن جارقىراي بەرمەك. ونىڭ تارجىماشىلىق دارىنى مەن تاجىريبەسى, اسىرەسە, ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنداعى تاريح, ساياساتتانۋ, الەۋمەتتانۋ, فيلوسوفيا, پسيحولوگيا, مادەنيەتتانۋ جانە فيلولوگيا عىلىمدارى بويىنشا قازاق تىلىندە 100 جاڭا ۇزدىك وقۋلىق جاساۋ مەن ۇلتتىق اۋدارما ىسىندە ايرىقشا سەرپىن دارىتارى ءسوزسىز.
نەگىزىندە, ۇلتتىق ءتولتۋما تەرميندەردى ساليقالىلىقپەن تۋىنداتۋ جانە حالىقارالىق تەرميندەردى ورىندى قولدانۋ – سارابدال بىلىمدارلىقتى, تىلگە دەگەن سەزىمتالدىقتى قاجەت ەتەدى.
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
