– عابيدوللا ابدوللا ۇلى, سوڭعى كەزدەرى جاستار ساياساتى سالاسىندا قانداي شارالار جۇزەگە اسىرىلدى؟
– بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءبىراز ماڭىزدى ءىس-شارا قولعا الىندى. جاستار ساياساتىنا قاتىستى جۇمىستار بىرنەشە باعىتتا جۇرگىزىلىپ كەلەدى. سونىڭ ءبىرى رەتىندە, قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ازاماتتارعا, ياعني جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان, مۇگەدەك, باس بوستاندىعىنان ايىرۋ مەكەمەلەرىنەن بوساعان جاندارعا كوبىرەك كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعانىن ايتۋعا بولادى. اسىرەسە, وسى ساناتتاعى جاستاردىڭ الەۋمەتتەنۋىنە جاعداي تۋعىزۋعا باسىمدىق بەرىلۋدە. ناتيجەسىندە, ارنايى جوبالاردان باسقاسىن ەسەپتەمەگەندە, كەز كەلگەن ءىس-شاراعا, جوباعا وسى ساناتتاعى جاستاردى مۇمكىندىگىنشە كەڭىنەن قاتىستىرۋ قولعا الىندى.
بۇدان بولەك, جاس بۋىن باستامالارىن قولداۋ ماقساتىندا, ۇتىمدىلىعى حالىقارالىق تاجىريبەمەن دالەلدەنگەن گرانتتىق قارجىلاندىرۋمەن العاش رەت جاستار جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋدى باستادىق. بيىل ءۇش جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ۇستىندەمىز. سالانى باسقارۋدا جوبالىق پرينتسيپتەردى قولدانۋعا باسىمدىق بەرىلۋدە. جەرگىلىكتى جانە ورتالىق اتقارۋشى ورگانداردىڭ قاتىسۋىمەن جاستار ساياساتى بويىنشا ءوزارا ءىس-قيمىل جانە ۆەدومستۆوارالىق ۇيلەستىرۋ جۇمىسى جۇيەلەنىپ كەلەدى. جاستار ماسەلەلەرى بويىنشا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءىس-شارالاردا بەلسەندىلىك ارتا ءتۇسىپ وتىر.
تاعى ءبىر باعىت, ول جاستاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا كوپتەگەن جۇمىس قولعا الىندى. سونىڭ ءبىرى رەتىندە ەلباسىنىڭ قاتىسۋىمەن ۇيىمداستىرىلعان اۋقىمدى جاستار فورۋمىن ايتار ەدىم. بۇل فورۋمنىڭ باستى جەتىستىگى – وعان 1,5 مىڭ جاستىڭ قاتىسۋى. ولاردىڭ 800-گە جۋىعى وبلىستاردان, قالالار مەن اۋدانداردان كەلدى. ارينە, بۇرىن دا وسىنداي سيپاتتاعى فورۋمدار وتكىزىلىپ جاتاتىن. بىراق ول كەزدە شالعاي وڭىرلەردەن كەلەتىن جاستاردىڭ سانى از بولاتىن. بۇل جولى ولاردىڭ قاتارى ادەتتەگىدەن كوبىرەك بولدى. فورۋمنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – قاتىسۋشىلاردىڭ اراسىندا ءارتۇرلى ساناتتاعى جاستاردىڭ بولۋى. وعان تەك ستۋدەنتتەر, قىزمەت اتقارىپ, كاسىبىن دوڭگەلەتىپ جۇرگەن جاستار عانا ەمەس, جۇمىسسىزدار دا, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندار دا قاتىستى. ياعني, بۇل فورۋم بارلىق ساناتتاعى جاستاردى قامتىدى.
فورۋمنىڭ ءۇشىنشى كۇنىندە, ياعني شارىقتاۋ شەگىندە ەلباسىمەن كەزدەسۋ ءوتتى. بۇل كەزدەسۋدىڭ ەرەكشەلىگى – ول جەردە ءارتۇرلى ساناتتاعى جاستار ەلباسىمەن ءبىر دوڭگەلەك ۇستەلدە وتىرىپ, وزدەرىنىڭ وي-پايىمدارىن جەتكىزدى. ال مەملەكەت باسشىسى جاستارعا اقىل-كەڭەسىن ايتتى. سونىڭ ناتيجەسىندە قازىر وزدەرىنىڭ ستارتاپ-جوبالارىن جۇزەگە اسىراتىندارعا, كاسىبىن اشاتىندارعا جاعداي تۋعىزۋ تۋرالى ماسەلەلەر جولعا قويىلىپ جاتىر. بۇعان قوسا, فورۋمدا كوتەرىلگەن پروبلەمالىق ماسەلەلەر مەن ۇسىنىستاردىڭ بىرقاتارى ۇكىمەتتىڭ بيىلعى قاڭتارداعى وتىرىسىنىڭ حاتتامالىق تاپسىرمالارىنىڭ ىشىنە ەندى. سونىڭ ارقاسىندا بارلىق وبلىس باسشىلارىنىڭ قاداعالاۋىمەن جاستاردىڭ بوس ۋاقىتتارىن ءتيىمدى پايدالانۋ جوسپارلارى بەكىتىلىپ جاتىر. مىسالى, عيماراتتاردى بەرۋ, سپورتتىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ, ءارتۇرلى سەمينار-ترەنينگتەر وتكىزۋ, جاستاردىڭ ساباقتان تىس ۋاقىتتا قوسىمشا ءبىلىم الۋلارىنا جاعداي جاساۋ, سپورتتىق الاڭداردى سالۋ سەكىلدى شارۋالار بىرتىندەپ شەشىلۋدە.
قازاقستان پرەزيدەنتى جانىندا جاستار ساياساتى جونىندەگى كەڭەس بار. بۇل كەڭەستىڭ جۇمىسى 2 جىلداي توقتاپ قالعان بولاتىن. ءبىز قازىر سول جۇمىستى قايتادان جانداندىرىپ, جوبالىق باسقارۋ قاعيداسىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, كوزدەگەن ناتيجەگە قول جەتكىزەتىن بولامىز. وسى كەڭەستىڭ الدىڭعى ۋاقىتتاعى وتىرىستارىندا ءبىز جاستار ساياساتىن 2020 جىلعا دەيىن دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ ورىندالۋ بارىسىن تالقىلاپ, ناتيجەسىندە ءتيىستى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەتىن بولادى.
– 2020 جىلعا دەيىنگى جاستار ساياساتى تۇجىرىمداماسى بويىنشا اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى نە ايتاسىز؟
– بۇل – بىزگە جول كورسەتىپ, باعىت-باعدار بەرىپ وتىرعان قۇجات. ول مەملەكەتتىك باعدارلاما ەمەس, تۇجىرىمداما بولعاندىقتان, وندا نەگىزگى ماقسات-مىندەتتەر, 2020 جىلعا دەيىن نە ىستەۋ قاجەتتىگى بەلگىلەنەدى. اتالعان تۇجىرىمدامانىڭ ورىندالۋىنىڭ ەكى كەزەڭى بار. ءبىرىنشىسى – 2012-2015 جىلدار ارالىعىن قامتيتىن كەزەڭ. بۇل جوسپار بۇگىنگى كۇنى تولىعىمەن ورىندالدى. قازىرگى تاڭدا 200-دەن استام جاستار رەسۋرستىق ورتالىعى قۇرىلدى. سونىمەن قاتار, شىعىس قازاقستان وبلىسىنان باسقا ءار وبلىستا جاستار ماسەلەلەرى جونىندەگى باسقارمالار اشىلدى. بۇل سالامەن بۇرىن نەگىزىنەن ىشكى ساياسات باسقارماسى اينالىساتىن بولسا, بۇگىنگى كۇنى ونىڭ دەربەس باسقاراماسى, 10 شاقتى ادامنان تۇراتىن شتاتتىق قۇرىلىمى بار.
ەندى كەلەسى كەزەڭدە, ياعني 2020 جىلعا دەيىنگى ارالىقتا جاستار ساياساتىن مازمۇندىق جاعىنان تولىقتىرۋدى ماقسات تۇتىپ وتىرمىز. مۇندا جاستار رەسۋرستىق ورتالىقتارىنىڭ ناتيجەگە باعىتتالعان جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ, ونى ادىستەمەلىك جاعىنان سۇيەمەلدەۋ قاراستىرىلادى. بۇل دەگەنىمىز, جۇمىسسىز جانە ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندە وقىمايتىن, بوس جۇرگەن جاستاردى انىقتاپ, ولارمەن جۇمىس جۇرگىزۋدىڭ جوسپارلارىن قۇرىپ, جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتاۋ.
وسىدان شامالى ۋاقىت بۇرىن «جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىندا وتكەن الەۋمەتتىك زەرتتەۋ قورىتىندىسى بويىنشا وسىنداي ساناتتاعى جاستارمەن جۇمىس جۇرگىزۋ ادىستەمەلىگى وڭىرلەرگە تاراتىلدى. سونىمەن قاتار, اسكەري-پاتريوتتىق باعىتتاعى جۇمىستاردى ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ دە قولعا الىنادى. ماسەلەن, وسى ورايدا جىلىنا ەكى رەت رەسپۋبليكالىق «جىگەر» جانە «ايبىن» اسكەري-پاتريوتتىق جاستار جيىندارىن تۇراقتى تۇردە وتكىزىپ تۇرۋ ماڭىزدى. «جىگەردىڭ» ماقساتى وڭىرلەردەگى اسكەري-پاتريوتتىق كلۋبتاردىڭ جۇمىسىن ادىستەمەلىك جاعىنان قامتاماسىز ەتۋ بولسا, ال «ايبىن» اسكەري پوليگوندا تاجىريبەلىك داعدىلارعا باعىتتالعان اسكەري-پراكتيكالىق شارا بولىپ تابىلادى.
– جاستار ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – جۇمىسسىزدىققا قاتىستى قانداي شارالار قولعا الىنىپ كەلەدى؟
– ءبىز الدىمەن ماماندىقتى دۇرىس تاڭداۋدى ءبىرىنشى كەزەكتە جولعا قويعانىمىز ءجون. بۇل – جۇمىسسىزدىقپەن كۇرەس جولىندا ماڭىزدى ماسەلە. تاعى ءبىر جايت, جۇمىس نارىعىنا كەلگەننەن كەيىن, ارينە, كوبىنە جاستار تاجىريبەسىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى العاشقى جۇمىس ورنىن تابۋدا قينالادى. سەبەبى, كەز كەلگەن جۇمىس بەرۋشى, بىرىنشىدەن, ءبىلىمى جوعارى, ەكىنشىدەن, تاجىريبەسى بار جۇمىسشىلاردى قىزمەتكە العىسى كەلەدى. نارىق زاڭىنا سالساق, جۇمىس بەرۋشىنى تۇسىنۋگە بولادى, ويتكەنى, ولار تابىس تابۋدى كوزدەيدى ەمەس پە؟
ال جاستاردىڭ مۇددەسىن كىم قورعايدى؟ بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ تەتىگى «جاستار تاجىريبەسى» جوباسىندا كورسەتىلگەن. سول ارقىلى, تاجىريبەسى جوق جاستارعا نارىققا كىرۋگە مۇمكىندىك بەرىپ, ولاردىڭ جولىن اشۋعا كومەكتەسەدى. سوندىقتان, وسىنداي بىرنەشە باعىتتى قامتيتىن ۇكىمەت بەكىتكەن «ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىنىڭ» تيىمدىلىگىن اتاپ وتكەن دۇرىس.
بىراق ءبىز مىنانى ۇمىتپاعانىمىز ءجون. مەملەكەت بارلىعىنا بىردەي جۇمىس تاۋىپ بەرە المايدى. سوندىقتان, جاستارعا ءوز كاسىبىن دوڭگەلەتۋىنە كەڭىرەك قولداۋ جاسالۋى قاجەت. بۇل ەكونوميكالىق جاعىنان – بيۋدجەتكە تابىس جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان – جۇمىس ورىندارى رەتىندە ۇتىمدى. جاستار اراسىندا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ بويىنشا ارنايى ورتالىقتار جۇمىس جاساۋدا جانە بىرنەشە جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. جوعارىدا ايتىلعان «ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جاپپاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان باعدارلاماسىنان» بولەك, جاقسى ءبىر جوبا رەتىندە بۇكىلالەمدىك بانكتىڭ قولداۋىمەن اۋىل جاستارىن كاسىپكەرلىك داعدىلارعا ۇيرەتۋ بويىنشا جوبانى ايتۋعا بولادى. ول بويىنشا, ءار جاسقا جوباسىنا قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋ كوزدەلگەن. قازىر بۇل جوبا قاراعاندى, پاۆلودار, وڭتۇستىك قازاقستان جانە الماتى وبلىستارىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا.
– ال قولجەتىمدى باسپانا ماسەلەسى توڭىرەگىندە نە ايتار ەدىڭىز؟
– قولجەتىمدى باسپانا ماسەلەسى – مەملەكەت ساياساتىنىڭ بىردەن-ءبىر باعىتى. بىراق بۇل جەردە ءبىر ماسەلەنى اجىراتىپ ايتۋىمىز قاجەت. مەملەكەت بارلىق حالىقتى, جاستى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتەمىن دەپ وزىنە 100 پايىز مىندەتتەمە المايدى. تەك, الەۋمەتتىك كومەككە مۇقتاج كەيبىر ساناتتاعىلارعا تيەسىلى پاتەرلەر كەزەكپەن بەرىلىپ جاتادى. بارلىق دامىعان مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىنە قاراساڭىز دا سولاي.
دەگەنمەن, مەملەكەت جاستارعا ءتيىمدى ءارتۇرلى باعدارلامالار ۇسىنىپ وتىرادى. مىسالى, بۇعان دەيىن جۇزەگە اسىرىلعان باعىتتار ۇكىمەتتىڭ 2017-2031 جىلدارعا ارنالعان «نۇرلى جەر» باعدارلاماسى اياسىندا جالعاسىن تاپتى. اتاپ ايتقاندا, تۇرعىن ءۇي جيناقتاۋ جۇيەسى ۇسىناتىن تومەن پايىزدىق نەسيەلەر ارقىلى باسپاناعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بار. تاعى ءبىر باعىت رەتىندە, جەكە تۇرعىن ءۇي سالۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمى دايىن جەر تەلىمدەرىن ۇلەستىرىپ بەرۋ ءىسىن ايتۋعا بولادى. بۇدان باسقا, جاستارعا ارنالعان ارنايى تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارى جەرگىلىكتى دەڭگەيدە دە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ماسەلەن, باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى «جاس وتاۋ» باعدارلاماسىن ايتۋعا بولادى. مىنە, وسى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن جاس وتباسىلار باسپانا الۋدا.
– بۇگىندە ەلىمىزدە جاستاردىڭ قانشا ۇيىمى بار؟ ولاردىڭ قانشاسى بەلسەندى؟
– جالپى, تاۋەلسىزدىك العالى بەرى ەلىمىزدە 1 مىڭنان استام جاستار ۇيىمى تىركەلگەن ەكەن. ولاردىڭ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن تەك جارتىسى عانا بەلسەندى. وسى ورايدا ءبىز جاستار ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
– ەلدى ىلگەرىلەتۋشى – ادامي كاپيتال. ادامي كاپيتال دەگەنىمىز, ءبىلىمدى ۇرپاق, سانالى ازامات, باسەكەگە قابىلەتتى جاس. ءسىز ءبىلىمدى, اسىرەسە, عىلىمي ورتادا بەلگىلى ءبىر جەتىستىككە جەتكەن جاستارىمىزدىڭ وزگە مەملەكەتكە كەتىپ, سول جاقتا قىزمەت اتقارۋىنا قالاي قارايسىز؟
– ارينە, قاي زاماندا دا كەز كەلگەن مەملەكەتتە «اقىل-ويدىڭ» سىرتقا كەتۋى دەگەن ماسەلە بولعان, بولا بەرەدى دە. ول تەك ءبىزدىڭ ەلگە قاتىسى بار ماسەلە ەمەس. ەشكىمدى ماجبۇرلەپ ۇستاپ تۇرا المايسىڭ. بىراق ءبىز مۇنى باسقا تۇرعىدا قاراۋىمىز كەرەك. مىسالى, «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقۋعا كەتكەندەر مىندەتتى تۇردە شارتقا ساي ەلگە ورالىپ, بەس جىلداي قىزمەت اتقارۋى ءتيىس. بۇل – ونىڭ مەملەكەت قارجىسىنا وقىعانى ءۇشىن العان مىندەتتەمەسى. تاعى ءبىر اتاپ وتەر جايت, شەتەلگە بارساڭىز, وندا ءسىزدى قۇشاق جايىپ قارسى الىپ, جۇمىس دايىنداپ وتىرعان ەشكىم جوق. دامىعان ەلدەر ادەتتە ءوزىنىڭ ەڭبەك نارىعىنا كىرۋگە شەكتەۋلەر قويادى, اسىرەسە, دامۋشى مەملەكەتتەر ازاماتتارىنا. سوندىقتان, كەز كەلگەن ادام ول جەرگە بارىپ, جۇمىس تابا الامىن دەپ سەنىمدى تۇردە ايتا المايدى.
ماسەلەن, شەتەلدە ءبىلىم العان مەن بىلەتىن جاستار وقۋلارىن اياقتاعاننان كەيىن وزدەرىنىڭ ۆيزالىق رۇقساتناماسىنىڭ مەرزىمى اياقتالعانشا «وسى ەلدەن جۇمىس تابامىن» دەپ قالىپ قويدى. بىراق, اقىر سوڭىندا قازاقستانعا قايتۋعا ءماجبۇر بولدى. سەبەبى, باسەكەلەستىك جوعارى. دەگەنمەن, ولاردىڭ اراسىندا قاتاڭ باسەكەگە توتەپ بەرىپ, الەمدىك دەڭگەيدەگى كومپانيالاردا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن جەرلەستەرىمىز دە جوق ەمەس. بۇل – ولارعا ۇلكەن تاجىريبە, مۇمكىندىك.
تاعى ءبىر قىرىنان قاراستىراتىن بولساق, مەنىڭ پىكىرىمشە, ەگەر جاستار الەمدىك تاجىريبە جيناۋ ءۇشىن شەتەلدە قالسا, ولار تۇبىندە ءوز ەلىنە پايداسىن تيگىزەدى دەپ ويلايمىن. ارينە, ول ۇلكەن باسەكەلەستىكتەن ءوتىپ, ۇلكەن كومپانياعا جۇمىسقا كىرەر, كوپ قارجى تابار. بىراق مۇنىڭ ءبارى ۋاقىتشا. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە ول ەلىن, وتانىن, ءتۇپ تامىرىن ىزدەيدى. بالكىم, ول ءوزىن باسقاعا مويىنداتىپ, ءوز ەلىنە ينۆەستيتسيا, جاڭا تەحنولوگيا الىپ كەلەتىندەي دارەجەگە جەتەر. العاشقىدا شەتەل اسىپ, جاقسى ءومىر ىزدەۋشىنىڭ اقىرىندا ەلگە دەگەن ساعىنىشى جەڭەدى.
ءبىزدىڭ وتانىمىز بىرەۋ, ول – قازاقستان. ەلباسىمىز ايتقانداي, ء«بىز ءۇشىن جۇماق ءوز جەرىمىزدە». سوندىقتان, جاستاردى ءوز ەلىمىزدى كوركەيتۋگە شاقىرامىن.
اڭگىمەلەسكەن
ءلايلا ەدىلقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان
