سي ءتسزينپيننىڭ رەسەيگە جاساعان ساپارلارىنىڭ ۇشەۋى رەسمي ساپار مارتەبەسىنە يە. ماسكەۋگە وسى سوڭعى كەلۋى – رەسمي ساپارلاردىڭ ءۇشىنشىسى.
بۇل جولى دا بەيجىڭنەن كەلگەن دەلەگاتسيا وكىلدەرى رەسەيلىك ارىپتەستەرىمەن جان-جاقتى قىزۋ تالقىلاۋلار وتكىزدى. جالپى, ساپار اياسىنداعى كەلىسسوزدە ۆلاديمير پۋتين مەن سي تسزينپين حالىقارالىق ماسەلەلەر بويىنشا ساياسي ۇنقاتىسۋدا «ساعاتتارىن سالىستىرىپ» تەكسەردى.
Kremlin.ru سايتىنىڭ حابارلاۋىنشا, رەسەي مەن قىتاي باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى اياسىندا ءارتۇرلى باعىتتار بويىنشا 20-دان استام كەلىسىمشارتقا قول قويىلعان. تاراپتار الدىن الا قالىپتاسقان قاعيداعا ساي, كەلىسىمدە كورسەتىلگەن شارتتاردى جۇزەگە اسىرۋدان اينىماۋعا ۋاعدالاسقان.
قازىرگى تاڭدا تاراپتاردىڭ ءوزارا ءبىر-بىرىنە قۇرمەت كورسەتۋى قالىپتى جاعدايعا اينالعان. مۇنى, اسىرەسە, ۆ.ءپۋتيننىڭ قىتايلىق سەرىكتەسىنە جوعارى مەملەكەتتىك ماراپات – قاسيەتتى اپوستول اندرەي پەرۆوزۆاننىي وردەنىن تاپسىرۋىنان بايقاۋعا بولادى. ءوز كەزەگىندە وعان جاۋاپ رەتىندە سي تسزينپين ۆ.ءپۋتيندى قىتاي حالقىنىڭ سەنىمدى دوسى دەپ اتادى.
سونداي-اق, قىتاي مەن رەسەي ساياسي ساحنادا ءبىر-بىرىنە نەگىزگى سەرىكتەس رەتىندە ءجىتى كوڭىل بولۋدە. وعان قوسا, وسى كەزدەسۋ كەزىندەگى ەكى ەل باسشىلارىنىڭ مالىمدەمەلەرى ديپلوماتيالىق جىلى شىراي سيپاتىندا كورىنىس بەردى. ال باق وكىلدەرىنە ارنالعان كونفەرەنتسيادا ۆ.پۋتين مەن سي تسزينپين حالىقارالىق ماسەلەلەردە ەكى ەلدىڭ كوزقاراسى مەن ۇستانىمدارى, جان-جاقتى ارىپتەستىك نەگىزدەرى ءوزارا ۇندەسەتىندىگىن ءبىراۋىزدان مالىمدەدى جانە اتالعان باعىتتارداعى ديالوگ جالعاساتىندىعىنا سەنىم ءبىلدىردى.
وسىلايشا, قىتاي مەن رەسەي اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق وڭ سيپات الىپ وتىر. ۆ.پۋتين قىتايدىڭ رەسەيگە قۇيعان ينۆەستيتسياسىنىڭ كولەمى 2,3 ملرد دوللاردى قۇراعانىن ايتىپ, بۇل تاراپتاردىڭ ەكونوميكالىق سەرىكتەستىگىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
وسىنىڭ نەگىزىندە ەكى جاق بولاشاققا اۋقىمدى جوسپارلار قۇرۋدا. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, قىتاي مەن رەسەي اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 69 ملرد دوللارعا جەتكەن. مۇنى دا بريفينگ بارىسىندا ۆ.پۋتين تىلگە تيەك ەتتى. ال ەندى بيىلعى كورسەتكىش كولەمى 80 ملرد دوللارعا وسەدى دەپ كۇتىلۋدە. قىتاي مەن رەسەي اراسىنداعى ارىپتەستىك بەلسەندىلىكتىڭ وسىنداي دەڭگەيىنە قاراپ, تاراپتار 2020 جىلعا قاراي تاۋار اينالىمى كولەمىن 200 ملرد دوللارعا جەتكىزۋدى كوزدەيدى.
قول قويىلعان كەلىسىمدەردىڭ ىشىندە كوپتىڭ نازارىن اۋدارعانى رەسەيدىڭ تابيعي گازىن قىتايعا ء«سىبىر قۋاتى» جاڭا قۇبىر جەلىسى ارقىلى تاسىمالداۋ ۋاقىتىنىڭ ناقتىلانۋى بولدى. وسى كەزگە دەيىن بۇل جوباعا قاتىستى كوپتەگەن تالاس-تارتىس پەن توسقاۋىلدار بولعانى بەلگىلى. ەڭ الدىمەن, 2014 جىلعى كەلىسىم بويىنشا اتالعان قۇبىر جەلىسىن رەسەي مەن قىتاي ماماندارى ورتاق قاراجاتقا سالۋى ءتيىس بولاتىن. كەيىننەن قىتايلىق تاراپ ءوز جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋدان باس تارتتى. دەگەنمەن, كەلىسىمگە سايكەس, رەسەيلىك «گازپروم» وسى قۇبىر جەلىسىنىڭ جارتىسىنا جۋى-
عىن ءوز ەسەبىنەن سالدى جانە 2019 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا رەسەي ءوز گازىنىڭ العاشقى لەگىن ەكسپورتتاي باستايدى دەپ كۇتىلۋدە.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, ء«سىبىر قۋاتى» قۇبىرىن سالۋ جونىندەگى كەلىسىمگە 2014 جىلى قول قويىلعان بولاتىن. بۇل قۇبىر ارقىلى جىل سايىن كولەمى 38 ملرد تەكشە مەتردى قۇرايتىن رەسەي گازىن 30 جىل بويى قىتايعا ەكسپورتتاۋ كوزدەلگەن. الايدا, سوڭعى ەكى جىل ىشىندە جوبانى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا ءتۇرلى داۋ-دامايلار ءورشىپ كەتكەن ەدى.
قالاي بولعاندا دا, جوبانى ىسكە قوسۋ ۋاقىتىن ناقتىلاۋدا تاراپتار بەلگىلى ءبىر كەلىسىمدەر نەگىزىندە ۋاعدالاسقان سىڭايلى. ال گاز باعاسىنا بايلانىستى ەشبىر دەرەك جاريالانباعانىنا قاراساق, «گازپروم» مەن CNPC (قىتاي ۇلتتىق مۇناي-گاز كورپوراتسياسى) اراسىندا بۇل ماسەلە ءالى دە شەشىلە قويماعان سىڭايلى.
تاراپتار اراسىنداعى بۇل جولعى كەلىسىمدەردىڭ بىرقاتارى ينۆەستيتسيا مەن قارجى, اقپارات جانە عارىش سالاسىنا قاتىستى بولدى. قىتاي مەن رەسەي قارىم-قاتىناسىندا باسىمدىققا يە تاعى ءبىر جاڭالىق – ۇلتتىق ۆاليۋتامەن ەسەپ ايىرىسۋدى جالعاستىرا ءتۇسۋ جايى ناقتىلاندى. بىزگە بەلگىلىسى, 2014 جىلدان بەرى تاراپتار ەكىجاقتى وپەراتسيالاردى ۇلتتىق ۆاليۋتامەن جۇرگىزۋگە كۇش سالعان. سول كەزدە سىرتقى جاعداياتقا تاۋەلدىلىكتى تومەندەتۋ ماقساتىندا تاراپتاردىڭ كەلىسىمگە قول قويۋى رەسەيدىڭ شىعىسقا بەتبۇرىسى رەتىندە باعالانعان. وسى تۇرعىدان العاندا, ساپار اياسىندا رەسەي-قىتاي ينۆەستيتسيالىق ارىپتەستىك قورىن قۇرۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويىلۋى ۇلتتىق ۆاليۋتامەن ەسەپ-قيساپ جاساۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتەدى.
سوڭعى دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتەر بولسا, الەمدە 40 مەملەكەت التىن-ۆاليۋتالىق قور قۇرىلىمىندا قىتاي ءيۋانىن پايدالانادى ەكەن. ال رەسەي جانە قىتاي ساۋدا اينالىمىنداعى ەسەپ-قيساپتا رۋبل مەن ءيۋاننىڭ پايىزدىق كورسەتكىشى 7 پايىزدى قۇرايدى. جاقىن جىلداردا بەكىتىلۋى مۇمكىن ءىرى ەنەرگەتيكالىق مامىلەلەردە بۇل كورسەتكىشتىڭ كولەمى وسەتىندىگى ءسوزسىز.
قىتاي مەن رەسەي باسشىلارىنىڭ حالىقارالىق ماسەلەلەرگە قاتىستى مالىمدەمەلەرى شەتەلدىك بايقاۋشىلار ءۇشىن دە زور ماڭىزعا يە ءارى كوپشىلىك نازار اۋدارعان دۇنيەلەردىڭ ءبىرى بولدى. اسىرەسە, رەسەي مەن قىتاي كەلىسسوزدەرىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا كورەي تۇبەگى ماسەلەسىنە قاتىستى رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمدەمەسى شەتەلدىك بايقاۋشىلار اراسىندا قىزۋ تالقىلاندى. ال قۇجاتتا تاراپتار كحدر ماسەلەسىن بەيبىت جولمەن شەشۋدى جاقتايتىندىقتارىن راستاعان.
دەسەك تە, ءاربىر تاراپتىڭ وزىندىك ۇستانىمى بولاتىندىعىن دا ەسكەرگەن ءجون. ماسەلەن, رەسەي تاراپى سولتۇستىك كورەياعا قاتىستى ءتۇيىندى تارقاتۋدىڭ وزىندىك «جول كارتاسىن» ازىرلەدى. ال ول اقش-تىڭ سىرتقى ساياساتىنا مۇلدەم ۇيلەسپەيدى. سوڭعى ايدا سولتۇستىك كورەيا ماسەلەسىنە قاتىستى شيەلەنىس ودان سايىن ۋشىعا تۇسكەنى بەلگىلى. كحدر ءوز كەزەگىندە زىمىراندارىن سىناۋدى جالعاستىرىپ جاتىر.
قىتاي مەن رەسەي اراسىنداعى تاعى ءبىر نازار اۋدارارلىق جاعداياتتىڭ ءبىرى – بولاشاقتا كوپ تاراپتىق بىرىگۋ نەمەسە ينتەگراتسيالىق ارەكەتتەسۋ اياسىنداعى قارىم-قاتىناس ماسەلەسى. بۇل تۇرعىدا ناقتىلاي تۇسسەك, قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسى تۋرالى رەسەي تاراپى كوپ جاعدايدا جاق اشپايتىنى بايقالادى. ماسكەۋدەگى كەزدەسۋدە سويلەگەن سوزىندە ۆ.پۋتين رەسەي شىۇ مەن ەاەو, ءتىپتى, ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسىن دا قامتيتىن ۇلكەن ەۋرازيالىق سەرىكتەستىك قۇرۋعا كۇش سالىناتىندىعىن اتاپ ءوتتى.
قالاي دەسەك تە, قىتاي-رەسەي قارىم-قاتىناسى ءوزىنىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتىپ كەلەدى. قىتاي باسشىسىنىڭ ماسكەۋگە جاساعان وسى ساپارىن قورىتىندىلايتىن بولساق, مۇندا نەگىزگى باسىمدىق ساياسي بايلانىستاردا ەكەندىگى بايقالادى. ال ۆ.پۋتين ماسكەۋ مەن بەيجىڭنىڭ حالىقارالىق ماسەلەلەرگە قاتىستى ۇستانىمى ءوزارا ۇقساس ءارى جاقىن كۇيىندە قالا بەرەتىندىگىن اتاپ كورسەتتى.
رۋسلان ءجۇسىپ,
ساياساتتانۋشى
