كەشتى بەلگىلى جىرشى, فولكلورتانۋشى عالىم بەرىك ءجۇسىپ جۇرگىزدى. جۇرگىزۋشىنى الدىن الا ارنايى ايتىپ وتىرعانىمىزدىڭ سەبەبى, بۇل كەش وزگە كونتسەرتتەردەن وزگەشە وتەدى. «استاناعا تارتۋدى» 2015 جىلى بەكبولات تىلەۋحان جۇرگىزىپ ءار ءان ايتىلار الدىندا سول ءاننىڭ تاريحىنا, جالپى جۇرت بىلە بەرمەيتىن كىلتەڭ تۇس, قاعابەرىس قالتارىستارى جايىن قىسقاشا ايتا وتىرىپ ءانشىنى ساحناعا شىعارعاندا ەل-جۇرتتىڭ ىقىلاسى ەرەكشە بولىپ ەدى. سول ءۇردىس وتكەن جىلى دا, بيىل دا جاراسىمدى جالعاسىن تاۋىپ, ءوز تىڭدارمان, كورەرمەنىن قالىپتاستىرىپ ۇلگەرگەندەي.
كەش ايگىلى ءبىرجان سالدىڭ «بازارىڭ قۇتتى بولسىن, ارداقتى ەلىم, ارداقتى ەلىم!» دەپ باستالاتىن اتاقتى «ايتباي» انىمەن باستالدى. ارينە, جۇرگىزۋشى «ايتباي» تۋرالى ايتپاي قالعان جوق, بۇل ءاننىڭ تاريحى تۋرالى احمەت جۇبانوۆ, قاجىم جۇماليەۆتەردىڭ پىكىرىن كەلتىرە وتىرىپ, «ايتبايدىڭ» ايتباي دەگەن قىزعا ارنالعانى تۋرالى ءاننىڭ:
«اتىمنىڭ قاق تۇرادى ساۋىرىنا,
قوس تەپكى سالىپ كەلەم باۋرىنا.
قولىنان ءشاي قۇيدىرىپ ىشەيىن دەپ,
كەلەمىن ايتباي سۇلۋ اۋىلىنا» دەپ كەلەتىن ەكىنشى تۇرىنەن ءبىر شۋماق مىسال كەلتىردى. بۇل كوپ تىڭدارمانعا تىڭ دەرەك ارينە. وسىدان كەيىن ەكپىنى ەل شۋلاتقان ەرلان رىسقالي ساحناعا كوتەرىلىپ دومبىرانى قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ «ايتبايعا» باسقاندا ايقايلاپ شۋلاعان ەل ەندى باستالدعان كەشتى شىرقاۋ بيىگىنە بىراق كوتەردى.
ءان كۇيمەن جالعاستى. تاريحتا قوقاننان قورلىق كورىپ, قىزىل وكىمەتتەن قىرعىن تاۋىپ, اتى نەشە اۋىسىپ بۇگىندە قىزىلوردا بولىپ وتىرعان ەجەلگى اقمەشىتكە ارناعان قارشىعا احمەدياروۆتىڭ «اقمەشىت» كۇيىن سالتانات قۇدايبەرگەنوۆا ورىندادى. كۇمبىرلەگەن كۇيدى ورالدان كەلگەن ارمات يسلامعالي سارتايدىڭ «جەلدىرمەسىمەن» جالعادى. جۇرگىزۋشى سارتاي كوشكىنشى ۇلى جايلى, «سارتاي ۇلتشىل بولدى, ۇلت ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى. ءبىر كەزدەرى ونىڭ اتىن ايتۋعا بولمايتىن ەدى» دەي كەلىپ, سارتاي تەرمەلەرىنىڭ كۇنى بۇگىنگە دەيىن حالىق تەرمەسى بولىپ ايتىلىپ جۇرگەندىگىنىڭ سەبەبىن تارقاتتى.
اۋەلەگەن ءان, كۇمبىرلەگەن كۇي ەندى سىزىلتا كوتەرىلىپ, شىرقاۋ شىڭىنا جەتە بەبەۋلەپ تۇرىپ العان سىبىزعىنىڭ سىرلى ۇنىنە جالعاستى. شىڭعىس ماحان ۇلى تارتقان سىبىزعى كۇيى ساحنانى سيقىرلاپ الدى. ءوزى جىرشى, ءوزى عالىم, اناۋ سىر سۇلەيلەرى, تەلەگەي تەڭىز ءداريا شالداردىڭ شاڭىن كورىپ تالاي تاڭدى بىرگە اتىرعان ونەر يەسى القالى توپتىڭ الدىندا اقتارىلا ايتىپ وتىرعان اڭگىمەسىن انمەن قايىرسا, ءوزى دە ءبىر ەرەن راحاتقا باتادى ەكەن-اۋ. ماڭداي تەرىن ءسۇرتىپ قويىپ, ۋايىس ءانشى, تۇراش كۇيشىلەردىڭ ونەرمەن ورىلگەن ءومىرىن, تالقىعا تۇسكەن تاعدىرىن سويلەي كەلىپ, ناعىز كۇمىس كومەي, جەزتاڭداي ءانشى ارداق يستاەۆاعا ۋايىستىڭ «پەرۋايىم» ءانىن شىرقاتتى. «بۇل كۇيدە وتپەلى ءومىردىڭ وكىنىشى مەن تاس شايناعان جاستىقتى اڭساۋ بار, كۇيدىڭ سوڭىنا اسا نازار اۋدارىپ وتىرىڭىزدارشى, اياقتالۋى ەرەكشە...» دەپ تۇراشتىڭ كۇيىن تارتۋعا باتىرلان ابەنوۆتى شاقىردى. ءان تۋرالى اڭگىمەلەۋ ءوز الدىنا, كۇيدى اڭگىمەلەپ بەرگەننەن كەيىن تىڭداۋ شىنىندا وزگەشە اسەر ەتەدى ەكەن. ارى قاراي جايلاۋ اسىلxانوۆ قازانعاپتىڭ «تاباق تارتۋ» كۇيىمەن كەش سالتاناتىن ونان سايىن اسىرا ءتۇستى.
ەندىگى كەزەك مۇحيت انىنە كەلدى. «ۇلكەن ايقايعا, «ۇلكەن ايدايعا» باسۋ ءۇشىن ۇلكەن ءانشى كەرەك. ايتپەسە, «ۇلكەن ايدايدى» ايتامىن دەپ كىشىگىرىم اۋرۋ تاۋىپ الۋعا دا بولادى. ازىلگە ايتىپ وتىرعان جوقپىز, ونداي جاعداي ەلدىڭ اراسىندا بولعان..» دەي كەلە مۇحيت اندەرىن جەرىنە جەتكىزە ايتىپ, تورگە شىعارىپ جۇرگەن بۇلبۇل كومەي ايگۇل قوسانوۆانى جۇرت الدىنا شاقىردى. شىنىندا شىرقاپ-اق بەردى! كەزەك جانعالي كۇيشىگە كەلدى. جانعالي دەسە شەرتپە كۇي, سۇگىر, تاتتىمبەت ەلەستەيتىنى انىق. جۇرگىزۋشى ءسوزدى «مەن كونسەرۆاتورياعا كەلگەندە كونسەرۆاتوريا سۇگىردىڭ «بوزىنگەنى» مەن «قاراتاۋ شەرتپەسىن» عانا شەرتەدى ەكەن...» دەگەن كۇيشىنىڭ ءوز سوزىمەن باستادى. «ول راس. ومىردە باعى جانباعان سۇگىر كۇيشىنىڭ كۇيلەرىنىڭ باعىن اشقان وسى جانعالي» دەپ قوستادى. «1961 جىلى مۇحتار اۋەزوۆ سۇگىردى تىڭداپ «مەن ەكىنشى تاتتىمبەتتى كوردىم» دەگەن ەكەن. سول كەزدە راديو دا, تەلەۆيدەنيە دە بار, نەگە سۇگىردىڭ ءوز شەرتۋىندە جازىلىپ الىنبادى ەكەن؟» دەگەن وكىنشىن ونىڭ اتاقتى «سوزاق كوتەرىلىسىنە» قاتىسقانىن, ورىسقا قارسى شىققان امانگەلدى يمانوۆقا كۇي ارناعانىمەن بايلانىستىرا كەلىپ, ساحناعا سۇگىردىڭ «توعىز تاراۋ» كۇيىمەن جانعالي ءجۇزبايدى شاقىردى.
كۇي جىرعا ۇلاستى. «كەرەگە, ۋىق تاپقانمەن,
باسىن قوساتىن شاڭىراق جوق.
تۇيە, تايلاق جيعانمەن,
اۋناپ جاتار شاڭلاق جوق.
سايرايتىن نەبىر بۇلبۇل بار,
باۋ مەنەن باقشا, شارباق جوق.
ءۇي باسىنا ءبىر ەسەك,
سۋىرىلىپ وزار ساڭلاق جوق.
قاۋمالاعان جىگىتتەر,
باقىتىڭ تايسا باسىڭنان,
حالىق تۇگىلى, قاتىن-بالاڭ دا,
ايتقان ءبىر ءتىلدى الماق جوق.
اتى ءماشھۇر ءار جەردە,
جاقسىلاردىڭ سوزىنە,
قۇلاقتىڭ قۇرىشى قانباق جوق.
اللا ايداسا ارقايدا,
باراتۇعىن دومالاپ,
ادامنان وتكەن قاڭباق جوق, دەپ جىرلاعانداي سىر بويىندا ايتىلاتىن تەرمەلەردىڭ وزەگى اللانىڭ اياتى, پايعامداردىڭ حاديستەرى ەدى. ەندى سونداي بىر جىرعا كەزەك بەرەلىك», دەپ ساحناعا جىرشى ايگۇل ەلشىباەۆانى شاقىردى. ايگۇل تۇرماعامبەت جىراۋدىڭ تەرمەسىن وزگەشە مانەردە ورىنداپ تىڭدارمانىن ءتانتى ەتتى. ونان سوڭ كلارا تولەنباەۆا سىرنايىمەن ەستايدىڭ «ساندۋعاشىن» سىزىلتتى. شولپان دارجانوۆا كەنەننىڭ «مەن سۇيەمىن حالقىمدى», گۇلميرا سارينا «اياگوز – ارۋ» ءانىن شىرقادى. بۇل كەزدە مۇقاعالي جانىمەن وگىزدەي ءورىلىپ سوناۋ ء«سابي بولعىم كەلەدىدەن» باستاپ 20-عا جۋىق ولەڭىنە ءان جازعان تۇرسىنعازى راحيموۆ تۋرالى دا ايتىلماي قالعان جوق.
ەندىگى ءبىر ونەرپازعا ەرەكشە ماقتاۋ ايتىلدى. ماڭعىستاۋدان كەلگەن نۇرىم اسقانوۆتى «ايگىلى «جەتى قايقىعا» سەگىزىنشى قايقى بولىپ قوسىلاتىن...» دەپ قاشاعان جىراۋدىڭ ەسقالي سۇپىعا ايتقان «بوقتاعانىڭ قاي اعاش؟!» تولعاۋىمەن ساحناعا شىعاردى. بۇل باعا ارتىق تا بولار, كەم بولار ونى ۋاقىت كورسەتە جاتار. ال, نۇرىم قايقىلاردان قالعان ءىز ەكەنىن ايتقان جىرىمەن دالەلدەپ بەردى.
بۇل كەشتە ەركىن شۇكىمان ءان سالاتىنىن الدىن الا حابارلامادان بىلگەنبىز. كۇتىپ وتىرمىز. جۇرگىزۋشى ەركىندى ساحناعا شاقىرار الدىندا رەپەرتۋار جايلى اڭگىمە قوزعادى. ء«انشىنىڭ دە, كۇيشىنىڭ دە, جىرشىنىڭ دا ونەردەگى نەگىزگى كورسەتكىشى – رەپەرتۋار. وكىنىشكە قاراي, بىزدە قازىر ودان گورى ساxنادا ءارتىستىڭ كيىمى مەن ءتۇر-تۇرپاتى كوبىرەك باعالاناتىن بولىپ ءجۇر. مارقۇم جانىبەك كارمەنوۆ ۇستازىم ء"ۇش جۇزگە تارتا ءان بىلەمىن" دەپ وتىراتىن, بىراق كەزىندە سونىڭ ءبارىن تاسپالاۋعا ۇلگىرە المادى, وكىنىشتى. قازاق ءانىنىڭ قايراتى – قايرات بايبوسىنوۆ بەس جۇزدەن اسا ءان ايتىپتى. بۇل دا ءوز كەزەڭى ءۇشىن رەكوردتى كورسەتكىش. ال, ەركىن شۇكىمان التى جۇزگە تارتا ءان سالادى» دەگەندە حالىقتىڭ قازىناسىن ارقالاپ جۇرگەن ايتۋلى انشىگە دەگەن ەلدىڭ ىقىلاسى ەرەكشە بولدى. ەركىن دە بابىندا ەكەن, قالقتىپ, سورعالاتىپ, ەكپىندەتىپ, ءۇزىلتىپ, قۇيقىلجىتىپ, قايتا سەرپىپ سالدى دەگەيسىڭ.
كەرەمەت كەشتە سايان اقمولدا قوبىز كۇيىن كۇڭىرەنتسە, ابىلعازى اxمادي «ەل ايىرىلعان» كۇيىن تارتتى. ال, ايتۋلى جىرشىلار ۇلجان بايبوسىنوۆا, بەرىك ءجۇسىپتىڭ ساحناعا شىققانى, ءبىر جىردىڭ ءوزىن نەشە ءتۇرلى اۋەنمەن اۋناقشىتىپ, اعىنداتىپ, ارىنداتىپ, سولىقتاتىپ, سورعالاتىپ جىرلاعانى تۋرالى ايتۋ بولەك اڭگىمە. ءبىزدىڭ جازىپ وتىرعانىمىز كەش بارىسىندا ايتىلعان اڭگىمەلەردىڭ ءبىر پاراسى عانا ەكەنىن دە قاپارگە سالا كەتەيىك. كىمنەن قانداي ءان تىڭداعىسى كەلەتىن ايتىپ جۇرگىزۋشىگە حات جولداعان كورەرمەندەر ءتىپتى كوپ بولدى. امال نە, ۋاقىتتىڭ ەركىنە باعىنۋعا تۋرا كەلدى.
شىنىندا استاناعا تارتۋ بولعان ايتۋلى ونەر كەشىن ءانشى پەريزات تۇراروۆا تۇيىندەدى. سونىمەن بىرگە استانا فيلارمونياسىنىڭ جانىنداعى "قورقىت" فولكلورلى-ەتنوگرافيالىق ءانسامبلى مەن ءا. قازاقباەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن كونە اسپاپتار كۆارتەتى قاتىسىپ, ونەر كورسەتتى. استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى, استانا قالاسى مادەنيەت, مۇراعاتتانۋ جانە قۇجاتتاما باسقارماسى بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان بۇل جوبا ارى قاراي جاڭارىپ تۇلەپ, ءتول ونەرىمىزدىڭ تورگە وزۋىنا ەسەلى ۇلەسىن قوسا بەرگەي!
ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
