اعىلشىننىڭ ۇلى اقىنى دجون ميلتون: ء«وزىن ءوزى باسقارا الماي ءجۇرىپ, ءوز قۇمارلىعىنىڭ قۇلىنا اينالعان ۇلت لاجسىزدان باسقا قوجايىنداردىڭ قۇلدىعىنا تۇسەدى, ءسويتىپ, ولارعا ءوز ىقتيارىنان تىس ەرىكسىز قىزمەت قىلاتىن بولادى» دەگەن ەكەن. قانشا عاسىر بۇرىن ايتىلعانمەن بۇگىنگىلەر قۇلاق اساتىن, ساقتاندىرعان ءسوز. دەمەك, ءبىر ەل باسقا ەلگە تاۋەلدى بولماۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ءوزىن ءوزى باسقارا ءبىلۋى, ەكىنشىدەن قاناعاتتى بولا ءبىلۋى كەرەك ەكەن. ء«بازبىر قاتىن بالا تاپپايدى, تاپسا قويارعا جەر تاپپايدى» دەگەندەي, تاۋەلسىزدىكتى الىپ العان سوڭ ونىمەن نە ىستەرىن بىلمەي, بيلىككە تالاسىپ, قىرىقپىشاق قانتوگىسكە ۇشىراعان ەلدەر دە بارشىلىق. قۇداي بەتىن ءارى قىلسىن. ولاردىڭ قاسىندا, ءبىزدىڭ ەلىمىز بىردەن داڭعىل جولعا ءتۇسىپ كەتپەسە دە, تار جول تايعاق كەشۋدە دۇرىس باعىت تاڭداعانىنا سانسىز شۇكىر ايتۋىمىز كەرەك.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ بەتىن ۇلتتىق-رۋحاني تامىردان ءنار الۋعا باعىتتاپ, بۇرا بىلۋىمەن ماڭىزدى دا باعالى دەپ ايتار ەدىم.
ماقالا اۆتورى جاھاندانۋ داۋىرىندە ءوز بەتىمىزدى جوعالتپاۋىمىز ءۇشىن قانىمىزدان, دىلىمىزدەن, رۋحىمىزدان ايىرىلماۋىمىز كەرەك دەگەن ۇعىمدى قازىقتاي قاعىپ بەرىپ وتىر.
مادەنيەتتانۋ عىلىمىندا «پروگرەسسيۆتى كونسەرۆاتيزم» دەگەن ۇعىم بار. بۇل استە دە كەرىتارپالىقتى اسپەتتەۋ ەمەس, ەسكىنىڭ بويىنداعى جاقسىلىقتىڭ ءدانىن دارىپتەپ, توپىراعىن تۇپتەۋ, كونەدەن كەلگەن كومبەنى كۇپتەۋ, ەجەلگى رۋحاني قازىنانى قۇرمەتتەۋ. ءبىزدىڭ باعزىدان جەتكەن سالت-سانامىز, ادەت-عۇرپىمىز, ۇلتتىق بولمىسىمىز عاسىرلار الاساپىرانىنان وسى «پروگرەسيۆتى كونسەرۆاتيزمنىڭ» ارقاسىندا امان قالعان.
ۇلتتىق كود دەگەنىمىز – بۇل اتا-بابادان كەلە جاتقان رۋحاني قازىنا, تاريحي ءداستۇر, مادەني ءبىلىم, سانا-سەزىم. ءبىزدىڭ «اتا مۇرا», «مادەني مۇرا» دەپ جۇرگەنىمىزدىڭ ناق ءوزى. ادەت-عۇرپىمىز, سالت-سانامىز, تاريحىمىز, ونەرىمىز, اۋىز ادەبيەتىمىز, جازبا ادەبيەتىمىز ءبارى قوسىلىپ كەلىپ, ۇلتىمىزدىڭ مادەني كودىن قۇرايدى. بۇل – باتىستىڭ اقپاراتتىق ەكسپانسياسىنا ۇشىراپ وتىرعان مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن, حالىقتىڭ ءوز ءتىلى مەن دىلىنەن ايىرىلىپ قالماۋى, ءدۇبارا جۇرتقا اينالماۋى ءۇشىن اسا ماڭىزدى كىلت.
ماقالادا قوزعالعان باسەكەگە قابىلەتتىلىك, پراگماتيزم, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ, ءبىلىمنىڭ سالتانات قۇرۋى, سانانىڭ اشىقتىعى تۋرالى قاداۋ-قاداۋ تاقىرىپتاردىڭ ارقايسىسى ءبىزدىڭ كەلەشەكتەگى دامۋ جولدارىمىزدىڭ العىشارتتارىن مەڭزەپ, بەلگىلەپ بەرۋىمەن باعالى. سونىمەن قاتار, تاياۋ جىلداردا اتقارىلۋعا ءتيىستى لاتىن الىپپەسىنە كوشۋ, «تۋعان جەر» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن, «زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسىن جاساۋ, «100 جاڭا ەسىم» جوباسى ارقىلى ۇلتىمىزدىڭ ماقتانىشتارىن ۇرپاقتارعا ۇلگى ەتۋ, ت.ب. كوزدەلگەن جوسپار-نيەتتەردىڭ قاي-قايسىسى دا, قازاق دەگەن حالقىمىزدىڭ سۋساعان تامىرىنا ءنار بولىپ قۇيىلۋعا ءتيىستى شارالار دەر ەدىم.
«ايتپاسا ءسوزدىڭ اتاسى ولەدى». قارىپ اۋىستىرۋ جونىندە مەنىڭ ءوز ويىم بار. ول وي بىلاي تۋعان. سوناۋ جىلى مىسىر ەلىن 20 كۇن ارالاپ, كۇلدەن تۇلەپ ۇشقان قۇمايقۇستاي قايتا بوي كوتەرگەن ايگىلى الەكساندريا كىتاپحاناسىندا بولعانىمدا, قازىرگى زاماننىڭ ارحيتەكتۋراسىمەن سالىنعان اسەم عيماراتتىڭ دودەگەسىندە اقشاڭقان ءمارمار تاسقا بادىزدەپ قاشالعان جەر بەتىندەگى بۇكىل الىپبيلەردىڭ ۇلگىلەرىن كوردىم. شۋمەر تاڭبالارى, جاپون, قىتاي, كارىس يەروگليفتەرى, اراب-پارسىنىڭ ورنەك جازۋى, كيريلليتسا, لاتينيتسا, ءجويت, گرۋزين, ارامەي جازۋلارىنىڭ قاق ورتاسىندا «مەنمۇندالاپ» تۇرعان كونە تۇرىكتىڭ سىنا جازۋى كوزىمە وتتاي باسىلعاندا كەۋدەمدى قۋانىش كەرنەدى. «مىنە, ءبىزدىڭ اتا-بابامىزدىڭ الەمدىك وركەنيەتكە قوسقان ۇلەسى!» دەدىم... (سولاي جازدىم دا...) سوندا كۇلتەگىننىڭ كوكتاسىنداعى كونە جىرىمىزدىڭ جاسامپاز جولدارى جادىما ورالدى:.
«تۇرىك حالقى ءۇشىن تۇندە ۇيىقتامادىم, كۇندىز وتىرمادىم. قارا تەرىمدى سىقتىم, قىزىل قانىمدى اعىزدىم... ءولىمشى حالىقتى ءتىرىلتتىم, جالاڭاش حالىقتى توندى, از حالىقتى كوپ قىلدىم...».
سوندا ماعان: ەگەر ءبىز ءجۇز جىلدىعىمىزدى ويلايتىن بولساق – لاتىنشاعا كوشە بەرەيىك, ال مىڭجىلدىعىمىزدى ويلاساق – كونەتۇركى الىپپەسىن ءتىرىلتۋ دۇرىس بولار ەدى دەگەن وي كەلگەن. ويتكەنى, سول كونە تۇركىلىك سىنا جازۋلاردا ءبىزدىڭ گەنەتيكالىق كودىمىز ساقتالعان. ماڭگىلىك ەل بولامىز دەسەك – ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءوزىمىزدىڭ ماڭگىلىك ءتول الىپپەمىزدى قابىلداۋىمىز كەرەك دەپ سانايمىن. بۇل ءبىزدىڭ قازاق حالقىنىڭ الەمدىك وركەنيەتكە قوسار ۇلەسى, ۇلتتىق برەندى بولار ەدى. ەجەلگى يزرايل ەلى وزدەرىنىڭ ىقىلىم زامانداعى ۇمىتىلعان الىپپەسىن ءتىرىلتىپ العانىنا الەم كۋا. ەندەشە, ەرتە مە, كەش پە, ءبىزدىڭ دە تاستا قالعان ءتول الىپپەمىزدىڭ تىرىلەر كۇنى تۋار. كۇندەردىڭ كۇنى بولعاندا... ماڭگىلىك ەلدىڭ ماڭگىلىك ءالىپبيى قىنا جۇققان كونە تاستان باس كوتەرىپ, قاعاز بەن كومپيۋتەرگە كوشەرىنە, كەلەشەكتىڭ تاريحىن جازۋعا, بولاشاقتىڭ ۇلى ادەبيەتىن تۋعىزۋعا قولدانىلاتىنىنا ەش كۇمانىم جوق.
«زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسى بويىنشا تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا دۇنيەگە كەلگەن ەڭ وزىق ادەبي شىعارمالار بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جەتەكشى 6 تىلىنە اۋدارىلاتىن بولدى. بۇل – ءبىزدىڭ الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ جۇرەك تۇكپىرىندە كەتكەن ارمانى ەدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ولاردىڭ ويى بۇگىن ىسكە اسىپ جاتسا, زاماننىڭ تۇزەلگەنى ەمەي نەمەنە؟
ء«بىلىمنىڭ باس قۇرالى – كىتاپ. قازاق اراسىندا ءبىلىم جايىلۋىنا, اۋەلى, وقۋ ۇيرەنەتىن ورىندار سايلى بولۋى كەرەك, ەكىنشى, ءبىلىم تاراتاتىن كىتاپتار جاقسى بولارعا كەرەك ھام حالىق اراسىنا كوپ جايىلارعا كەرەك», دەگەن ەكەن ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆ.
قازاق تىلىندە گۋمانيتارلىق سالادان الەمدەگى ەڭ وزىق 100 وقۋلىقتى اۋدارىپ شىعارۋ جوباسىنىڭ ءبىلىم سالاسىندا كەلەشەككە كەڭ جول اشاتىنى انىق. بۇل كۇندە «وقۋلىق» دەسە ءىشىمىز قىلپ ەتە تۇسەتىن بولدى. ويتكەنى, «كەلگەندە جيەنقۇلعا شىقپايدى ءۇنىم» دەپ اقىن سارا اپامىز ايتقانداي, بۇگىنگى مەكتەپ وقۋلىقتارىنىڭ دەڭگەيى وتە تومەن ءتۇسىپ كەتكەن. اسىرەسە, تومەنگى سىنىپتاردىڭ وقۋلىقتارى قالاي بولسا سولاي جازىلعان. بالانى قويىپ, جوعارى ءبىلىمدى ۇلكەن ادامنىڭ ءوزى ارەڭ تۇسىنەتىن ەكىۇشتى تاپسىرمالار مەن ساباقتار كەزدەسەدى. بۇل – قازىرگى كەزەڭدە ءبىلىمى وسال بۋىن تاربيەلەپ جاتىرمىز دەگەن ءسوز.
سوندىقتان, پرەزيدەنت ماقالاسىنداعى ادەبيەت, مادەنيەت, فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ, پسيحولوگيا پاندەرىنەن الەمدەگى ەڭ ۇزدىك 100 وقۋلىقتى قازاق تىلىنە اۋدارىپ, ءبىزدىڭ وقۋشىلارىمىزدىڭ يگىلىگىنە ۇسىنۋ دەگەن ماسەلە اسا جاۋاپتى دا ساۋاپتى ءىس بولماق. بۇل وقۋلىقتاردى اۋدارعاندا دا ءبىزدىڭ بالالاردىڭ ۇلتتىق ساناسىنا زيانى تيمەيتىندەرىن ابدەن ساراپتاپ, ىرىكتەپ-سۇرىپتاپ الۋ كەرەك. حالىقتىق مەنتاليتەتىمىز مىندەتتى تۇردە ەسكەرىلگەنى ءجون. ال ەلباسىنىڭ سول كىتاپتاردى شىعارۋ ءۇشىن «ۇلتتىق اۋدارما بيۋروسىن قۇرۋ كەرەك» دەگەن تاپسىرماسىنا ەرەكشە ءمان بەرمەسەك بولمايدى. مەنىڭشە, سول اۋدارما بيۋروسىن قۇرۋدا اسا تالانتتى, تىلگە باي بەلگىلى قالامگەرلەرىمىزدى ىسكە تارتىپ, مىندەتتى تۇردە تارجىماعا قاتىستىرۋ قاجەت دەپ سانايمىن. ايتپەسە, قانداي عاجاپ وقۋلىق بولسا دا ساپاسىز اۋدارمامەن الىسقا بارمايدى.
سونداي-اق, وسى قۇرىلمىش بيۋرونىڭ ۇزدىك ادەبيەتتەردى قازاق تىلىنەن تىكەلەي الەمنىڭ 6 تىلىنە اۋداراتىن توتە ءتارجىما ءبولىمىن نەگە اشپاسقا دەگەن وي قىلاڭ بەرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە كەز كەلگەن انا تىلىندەگى شىعارمانى كوپتەگەن شەت تىلدەرىنە كوركەم دەڭگەيدە اۋدارا الاتىن كادرلار جەتكىلىكتى. وسى ورايدا, بۇرىن بەلگىلى قالامگەر كەڭەس يۋسۋپوۆ ىرگەسىن قالاپ كەتكەن «الەم ادەبيەتى» جۋرنالىن قايتا قارجىلاندىرىپ, سونداي-اق, قازاق ادەبيەتىن اعىلشىن تىلىنە اۋدارۋمەن اينالىساتىن جاڭا ادەبي جۋرنال اشۋ قاجەتتىگىن كۇن تارتىبىنە ەنگىزەتىن مەزگىل جەتكەنىن ايتۋ ءلازىم.
«ۇلتتىڭ جوعىن ۇيىقتاپ ءجۇرىپ ەمەس, وياۋ ءجۇرىپ ىزدەۋ كەرەك... ءار ۇرپاق وزىنە ارتىلعان جۇكتى جەتەر جەرىنە اپارىپ تاستاعانى دۇرىس, ايتپەگەندە بولاشاق ۇرپاعىمىزعا اسا كوپ جۇك قالدىرىپ كەتەمىز. ءبىزدىڭ كەمشىلىگىمىز – اركىم تاريح ارقالاتقان جۇكتى بەلگىلى جەرگە اپارماي, سوڭىنداعىلارعا تاستاپ كەتەتىندىگى», – دەگەن ەكەن الاشتىڭ ءاليحانى. وسى پىكىردىڭ سالماعى اۋىر.
مىلقاۋ بالىق بولعانمەن, مىلقاۋ حالىق بولمايدى. ءوز ءتىلىن بىلمەيتىن جانە بىلۋگە تالپىنبايتىن ادام وزگەنىڭ تىلىندە سويلەيدى, باسقانىڭ ءانىن اندەيدى جانە تۋعان ۇلتىن بۇكىل ادەت-عۇرىپ, سالت-ساناسىمەن, كۇللى رۋحاني بايلىعىمەن قوسا باسقاعا كۇنكورىس قامىنا ساتىپ جۇرگەنىن سەزىنبەيدى, بىلسە دە مويىنداعىسى كەلمەيدى. ال انا تىلىڭنەن باس تارتۋ دەگەن – وتانعا وپاسىزدىق جاساعانمەن پارا-پار. ال «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى ءتىل تۋرالى زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ جونىندە تىكەلەي ماسەلە قوزعاماعانمەن, مەملەكەتتىك تىلگە دەگەن مەملەكەتتىك كوزقاراسقا وزگەرىس ەنگىزۋىمەن دە ماڭىزدى دەپ بىلەمىن. وسى ماقالانىڭ اياسىندا «تۋعان جەر» سياقتى اۋىل ومىرىنە وڭ ىقپالى تيەتىن مەملەكەتتىك باعدارلامالار قابىلدانىپ, قازاقتىڭ كيەلى وڭىرلەرى قامقورلىققا الىنۋدا. يگىلىكتى, ىزگىلىكتى ىستەرىمەن كوپ كوڭىلىنەن شىعىپ, ەل اۋزىنا ىلىككەن اسىل ازاماتتارىمىز ۇلىقتالا باستادى. بۇل دا بولسا, ادامزات وركەنيەتىنە ۇلت, حالىق بولىپ ۇلەس قوسۋ دەگەنىمىز – جەكە تۇلعالاردىڭ ۇلەسىنەن باستاۋ الاتىنىن ەستەن شىعارماۋدىڭ ءبىر مىسالى.
«مادەنيەت – ادام اتانىڭ ءابۇيىرىن جاپقان جاپىراقتان باستالعان, سول جاپىراق ج ۇلىنعان ساتتە اياقتالادى» دەگەن ءسوز بار. ۇزەڭگى مەن دوڭگەلەكتى ويلاپ تابۋدىڭ ءوزى كەزىندە تسيۆيليزاتسيانىڭ ۇلى جاڭالىعى بولىپ تابىلعان. ال مادەنيەت – وركەنيەتتىڭ ەڭ بيىك ساتىسى. مادەنيەت جوعارىلاعان سايىن ەڭبەك تە جوعارى باعالانادى. مادەنيەتتىڭ حالىقتارعا قالاي ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەتەتىن ۇلى ۇستاز ەكەنىن بۇرىنعى عۇلامالار تەگىن ايتپاعان. ال ءبىز قوس قولىمىزدى كوتەرىپ قولداپ وتىرعان رۋحاني جاڭعىرۋ ماسەلەسى وسى مادەني وركەندەۋدىڭ العى شارتى.
بۇگىنگى استانا بۇدان جيىرما جىل بۇرىنعى اقمولا ەمەس. ساۋلەتى كەلىسكەن, داۋلەتى شالقىعان, سالتاناتى اسقان, الەم كوز تىككەن شاھارعا اينالدى. اينالاسىن جاسىل جەلەك – ورمان كومكەرىپ, بۇلتقا قانات سەرمەپ, اسپانمەن ارباسقان, كوشەسى سامالاداي جارقىراعان زاماناۋي قالا دۇنيەنىڭ كوز جاۋىن الاتىنى اقيقات. قازىرگى زاماندا قاي مەملەكەتتە بولماسىن اۋىل تاعدىرى مەگاپوليسكە بايلانىستى, استاناسىز اۋىل – ەسكەكسىز قايىق بولسا, اۋىلسىز استانا – تامىرسىز بايتەرەك. بۇل كۇندە قاي قازاقتىڭ بالاسى «قايىرىمدى قالا تۇرعىنى» بولعىسى كەلمەيدى دەيسىڭ؟ بۇگىنگى زامانداستارىمىزعا ءال-فارابي ايتقانداي «قايىرىمدى قالانى» ءوز قولىمەن ورناتۋ مۇمكىندىگى ءتيىپ وتىر. سوندىقتان, ءبىزدىڭ استانا حالقىمىزدىڭ جان-جۇرەگىنە قانشا قىمبات قالا بولعانىمەن, جان-قالتاسىنا دا سونشا قىمبات قالا بولماۋىن جان-تانىممەن تىلەيمىن.
«قوعامنان تىس ادام – نە قۇداي, نە ايۋان» دەگەن ەكەن اريستوتەل. ءبىز و باستان قۇداي ەمەس, پەندە بولىپ جاراتىلعاننان كەيىن, الماعايىپ ايۋانعا اينالىپ كەتپەس ءۇشىن, ءوز قوعامىمىزدى ىزگىلىك پەن ادىلدىكتىڭ, اقيقات پەن ار-ۇجداننىڭ نەگىزىندە قۇرۋعا تىرىسۋىمىز زاڭدى. جاھاندانۋ داۋىرىندە الەمدىك يىرىمگە جۇتىلىپ, ءوز بولمىسىنان, ءوز بەتى, ءوز دامۋ ەۆوليۋتسياسىنان اجىراپ, ايىرىلىپ قالۋدان ساقتانبايتىن, ەرتەڭىنە الاڭدامايتىن ۇلت جوق. مۇندايدا ۇلتتىق مادەنيەت كومەككە كەلمەسە ەكونوميكا مەن ساياساتتىڭ قاساڭ قاعيدالارىنان قايران بولا قويمايتىنى انىق بايقالدى. ويتكەنى, بۇگىنگى الەمدىك ەكونوميكا وسىمقورلىققا نەگىزدەلگەن. ال وسىمقورلىق ەجەلدەن حالىق ساناسىندا كۇناھارلىقپەن پارا-پار سانالادى. وسىمقورلىققا دىندە دە تىيىم سالىنعان. ال قازىرگى زاماندا بۇكىل الەمدىك قارجى ورتالىقتارىنىڭ ءبارى, كۇللى بانكتەر وسىمگە نەسيە بەرۋمەن اينالىسادى. بۇل – ءبىز جاقتىرايىق, جاقتىرمايىق – بۇكىل دۇنيە جۇزىندە بيلىك قۇرىپ, تاسى ورگە دومالاپ وتىرعان كاپيتاليزمنىڭ شىن بەت-بەينەسىن تانىتادى. تاريح تالقىسىندا پەشەنەمىزگە جازىلىپ, تالايىمىزعا تيگەن قوعامدىق قۇرىلىمنىڭ ىعىندا كەتە بەرمەي, ازاتتىعىمىزدى ارداقتاۋ, تاۋەلسىزدىگىمىزدى ساقتاۋ ءۇشىن, باسىمىزدان وتكەن بوداندىق شىلاۋىنان, وتارشىلدىق سارقىنشاقتارىنان ادا-كۇدە قۇتىلۋ بىرەر جىلدىڭ ءىسى ەمەس, كۇرمەۋى قيىن, كىلتى قيىنداعى قۇبىلىس. ال كاپيتاليزمگە تۇبەگەيلى بەت بۇرعان ەل رەتىندە ءوز جولىمىزدى سالعان كەزدە, ۇلتتىق نەگىزدەرىمىزگە, اتا-بابادان جالعاسىپ, ۇزىلمەي جەتكەن قۇتتى بىلىك پەن قۇنارلى بىلىمگە سۇيەنە ءبىلۋىمىزدىڭ اسا قاجەتتىگىن تاپ باسىپ تانىپ, كوپكە ءجون سىلتەۋدىڭ ءوزى كورەگەندىك.
سالتى مىقتى ەلدىڭ حالقى دا مىقتى بولادى. سوندىقتان دا, ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى – سالت-سانامىزدى نىعايتۋعا, ءبىلىمىمىزدى جەتىلدىرۋگە, مەملەكەتىمىزدىڭ كەمەسىن الەمدىك باسەكەلەستىكتىڭ بۋىرقانعان مۇحيتىنان امان-ساۋ الىپ وتۋگە جول كورسەتۋىمەن قۇندى. ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى جارقىن بولسىن!
ۇلىقبەك ەسداۋلەت, اقىن,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
