عيماراتتىڭ ءتىپتى, 1980-90 جىلدارى, اتقوراعا اينالىپ, جەرمەن-جەكسەن بولۋعا شاق قالعان تۇسى دا بولعان. ارينە, ءبىر قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن, كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ەل ازاماتتارىنىڭ تاباندى ەرلىك ىستەرىنىڭ ارقاسىندا قاسيەتتى اللا ءۇيى تونالسا دا جوعالماي بۇگىنگە جەتتى. ەندى, سول مەشىت جايىندا ەلدەن ەستىگەن, ءوزىمىز كەزدەستىرگەن قۇندى دەرەكتەرمەن بولىسەلىك.
قاراعاندىدا وبلىستىق «ورتالىق قازاقستان» گازەتىنىڭ شتاتتان تىس ءتىلشىسى, قارقارالىلىق سەيىتقۇل تۇسىپبەكوۆ اتتى اقساقال تۇردى. بەرتىندە ەلورداعا قونىس اۋداردى دەپ ەستىدىك. سوندا سەيىتقۇل اقساقال وسى قۇنانباي قاجى سالدىرعان مەشىت جايلى كوپ اڭگىمەلەپ جۇرەتىن. قاڭىراپ قاراۋسىز قالعان نىساندى فوتوعا ءتۇسىرىپ, ونى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە جاريالاپ, اتقوراعا اينالىپ كەتكەن اللانىڭ ءۇيىن قايتا قالپىنا كەلتىرتۋگە مۇرىندىق بولىپتى. سول سەيىتقۇل اقساقالدىڭ سۋرەتتەرىنە زەر سالساڭىز, مەشىتتىڭ مۇناراسى مەن ايشىعى جوق ەكەنىن اڭعاراسىز. ارينە, قاسيەتتى مەشىتتى باسىندا كەڭسە, پيونەرلەر ءۇيى, استىق ساقتايتىن قويما, سوڭىندا اتقوراعا اينالدىرىپ جاتقان شولاق بەلسەندىلەر ونىڭ مۇناراسى مەن ايشىعىن قالدىرىپ قويسىن با؟ بۇل جايىندا ارىپتەسىمىز, جۋرناليست نازەركە جۇماباي «قۇنانباي مەشىتىنىڭ قۇپياسى» دەگەن ماقالاسىندا «1924 جىلى شولاق بەلسەندىلەردىڭ: «مەشىتتى بۇزىپ, ميناراسىن قۇلاتىپ, كەڭسە قىلامىز!» دەپ, ارالارىنان يماش دەگەن كىسى, «مەن قۇلاتامىن, وندا تۇرعان نە بار؟» دەپ, اعاش مەشىتتىڭ ۇستىنەن اياعى تايىپ قۇلاپ, سول جەردە مەرت بولىپتى» دەپ جازادى.
ال, ولكەتانۋشى, جۋرناليست ەرلان مۇستافين بۇل دەرەكتى تاعى ناقتىلاي تۇسەدى. ول ەستىگەن اڭگىمە بويىنشا, كوپ جىلدار بويى قارقارالىنىڭ يمامى بولعان اسا قادىرلى قاپاش جولدىبالا ۇلى اقساقال مۇنارانى قۇلاتقان وقيعانى بالالارىنا ايتىپ كەتىپتى. قادانبانۋ قاپاشقىزى اكەسىنەن ەستىگەنىن بىلاي دەپ ەسكە الىپتى: «كەڭەس وكىمەتى كەزىندە, دىنگە قارسى بولعان جىلدارى قۇنانباي مەشىتىنىڭ ايشىعىن اتىپ تۇسىرىڭدەر دەگەن پريكاز بولادى. ءبىراز كىسىلەر اتقانمەن, وقتارى بارمايدى. سودان ءبىر كىسى اتىپ كەپ قالعاندا, ايشىق جەرگە قۇلاپ تۇسەدى. اتقان كىسى سول جەردە دوپ سياقتى دوپ-دومالاق بولىپ قالىپ, جان تاپسىرىپتى. اكەم ءوز كوزىممەن كوردىم دەپ ايتاتىن. سودان مارقۇمدى «اق بەيىتكە» اپارىپ جەرلەپتى».
بۇگىنگى اڭگىمە سول ايشىق تۋرالى بولىپ وتىر. وسىدان بەس جىل بۇرىن ەرلان مۇستافين ول ايشىقتى قارقارالىنى ارالاپ ءجۇرىپ, بىرەۋدىڭ قوراسىنداعى قىتايعا وتكىزەيىن دەپ جاتقان تەمىر-تەرسەكتىڭ اراسىنان تاۋىپ الىپتى. قازىردە قۇندى جادىگەر ولكەتانۋشىنىڭ ۇيىندە اق ماتاعا ورالىپ تۇر. ەرلان ايشىقتىڭ بەرتىنگە دەيىن ساقتالعانى تۋرالى قارقارالىلىق مۇرات دانيال ۇلى سادۋاقاسوۆتان ەستىپتى. ەستي سالىسىمەن, كاسىبي تاريحشى بىردەن ىزدەۋگە كىرىسەدى. مۇرات سادۋاقاسوۆتىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ اتاسى ءسادۋ مولدانىڭ توسەگىنىڭ باس جاعىندا جاستىقتىڭ استىندا تەمىر اي جاتادى ەكەن. – ۇيدە 5 جاسىنان كوزى كورمەيتىن ءاسيا دەگەن اپاي بولاتىن. مەن: «مىناۋ نەمەنە اي؟» دەپ سۇراعانىمدا, اپاي: «بۇل قۇنانباي مەشىتىنىڭ ايى, قۇلاتقاندا اكەلىپ قويعان» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدى...
ول ايشىقتىڭ قۇنانباي مەشىتىنىكى ەكەنىن دالەلدەيتىن تاعى ءبىر دەرەك بار. ءسادۋ اقساقالدىڭ كوزى تىرىسىندە, قارقارالىعا كەلگەن سايىن ۇيىنە اتاقتى اقجان ماشاني كەلەدى ەكەن. قۇنانباي مەشىتىن قايتا قالپىنا كەلتىرەيىن دەپ جاتقاندا اقجان ماشاني الماتىدان قوڭىراۋ شالىپ, ءبىر قاريانى جۇمساپ, ءسادۋ مولدانىكىنەن ايشىقتى الدىرتقان ەكەن. بىراق تا مەشىت قۇرلىسىنىڭ ۇيىمداستىرۋشى القاسىندا كومپارتيا مۇشەلەرى بولىپ, ول ايشىقتى قالايدا مۇناراعا ىلگىزبەۋگە قارسى ارەكەتتەر جاساعان دەسەدى. سودان اي ۇشتى-كۇيلى تاعى دا جوعالادى. شيرەك عاسىردان استام تابىلماي كەلگەن قاسيەتتى جادىگەر جايلى بۇگىن, مىنە قايتا اڭگىمەلەپ, ونىڭ سەنىمدى قولدا ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ وتىرمىز.
ءبىز ايتىپ وتىرعان ادام ەسىمدەرى, ناقتى دەرەكتەر ەرلان ءمۇستافيننىڭ 2012 جىلى «قارقارالى» گازەتىندە جازعان ءسۇيىنشى ماقالاسىندا ەگجەي-تەگجەيلى ايتىلىپ, جازىلعان. ءسوزىنىڭ سوڭىندا, «قۇداي قالاسا, وسىنداي كونە ەسكەرتكىشتى قۇنانباي قاجى مەشىتىنە تاپسىرماقشىمىن» دەپتى.
قازىردە قۇنانباي قاجى مەشىتى ابدەن قالپىنا كەلگەن. ءوزىنىڭ اسەم ايشىعى دا بار. سوندىقتان, ول ايشىقتى بيىل قارقارالى اۋدانى ورتالىعىنان اشىلعالى جاتقان جاڭا مەشىتكە تاپسىرعان ءجون دەپ ەسەپتەيمىز. سيمۆولدىق تۇرعىدان دا, ساۋاپتى ءىس رەتىندە ۇتىمدى شەشىم سول بولار ەدى. قايتكەن كۇندە دە ۇلى تۇلعالاردىڭ ۇمىتىلماس جادىگەرلەرىن جيناقتاپ جۇرگەن ەرلان مۇستافينگە بەك رازىمىز.
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى وبلىسى
