وتكەن عاسىردا تاۋەلسىزدىك قولىمىزعا تيگەندە العاشقى ەيفوريادان كەيىن جان-جاعىمىزعا قاراعاندا قازاق ەلىنىڭ كۇيى كىسى قىزىعارلىقتاي ەمەس-ءتى. بوداندىقتىڭ قامىتى مويىندى قاجاعان اق پاتشا تۇسىندا, ودان كەيىن كەڭەستىك زاماندا دايىن ءونىمى جوق تەك شيكىزات بازاسى رەتىندە قاراستىرىلعان ەلىمىزدىڭ وداقتاستارمەن ەكونوميكالىق بايلانىستارى بىرت-بىرت ۇزىلگەندە, شيكىزاتىنىڭ ءوزىن نە ىستەرىن بىلمەي قالعان اۋىر كەزەڭدەر باستان وتكەن. سوندا اۋىر سوققى ەڭ الدىمەن الەۋمەتتىك سالانى سۇلاتىپ, تيگەن جەرىن وپىرىپ كەتەتىن گۇرزى سالماعىمەن ەزگەندەي ەسەڭگىرەتىپ تاستاعان. امالسىز وپا بەرمەس قادامدار جاسالىپ, كىشىگىرىم ەلدى-مەكەندەردەگى اۋرۋحانالار جاپپاي جابىلىپ, ساقتالىپ قالعانىنىڭ ءوزىنىڭ جاعدايلارى ونشا بولمادى. ايلاپ-جىلداپ ەڭبەكاقى الماي جۇمىس ىستەۋدەن شارشاعان دارىگەرلەر ەمدەۋ ورىندارىن تاستاپ, ماماندىقتارىنان بەزىپ, بازار جاعالادى. ەمحانا تۇگىلى ستاتسيوناردا ەمدەيتىن اۋرۋحانالاردىڭ جابدىقتالۋى, بىلىكتى مامانداردىڭ تارتىلۋى ەش سىن كوتەرمەيتىن. ءدال سول تۇستا سالاعا جاڭالىقتى جۇيەنى ەنگىزۋ ءتۇبى تەسىك قايىقتى ەسكەگىن عانا ۇستاتىپ شالقار ايدىنعا ەركىن جۇزە بەر دەپ قويا بەرۋمەن پاراپار ءىس بولىپ شىقتى.
جۇمىسكەرلەرىنە ايلىق تولەي الماي وتىرعان مەكەمە مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا قايدان قوماقتى جارنا اۋدارا قويسىن, وعان جىعىلعان ۇستىنە جۇدىرىق دەگەندەي جيناقتالعان قارجىنىڭ قولدى بولۋى قوسىلعاندا, جوعارىداعى تەسىك قايىق شىم ەتىپ سۋ تۇبىنە باتا جونەلگەن. سودان بەرى بىرنەشە ونجىلدىق ارتتا قالدى. وتاندىق مەديتسيناعا ەلدىڭ ءبارىنىڭ كوڭىلى تولماسا دا ونىڭ ءوسىپ, دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلگەنى ايقىن. وسى ۋاقىت ىشىندە ۇزدىك ماماندار جارقىراي شىعىپ, شەتەلدىڭ وزىق كلينيكالارىنان ەش كەمى جوق ەمدەۋ مەكەمەلەرىنىڭ شوعىرى انداعايلاپ كوزگە ۇراتىنداي دارەجەدە قالىپتاستى.
مەملەكەت تاراپىنان مەديتسينانى دامىتۋعا مول قاراجات, وڭ پەيىل تابىلۋىنىڭ ناتيجەسىندە استانا مەن الماتىدا عانا ەمەس, ايماقتاردا دا اعزا الماستىرۋ سىندى كۇردەلى وپەراتسيالار جاسالۋدا. سونىڭ ارقاسىندا ءتىپتى بۇرىن مۇمكىن ەمەستەي كورىنەتىن مەديتسينالىق ءتۋريزمنىڭ نىشاندارى پايدا بولا باستادى. جاقىن كورشىلەردى ايتپاعاندا, الىستاعى شەتەلدەردەن ءبىزدىڭ ماماندارعا ارنايى كەلىپ وپەراتسيا جاساتۋشىلار بار. ىزدەنىستەر مەن جەتىستىككە جەتۋدىڭ داڭعىلى اشىلدى. الايدا دامىپ كەلە جاتقان سالانىڭ قاجەتتىلىگىن وتەۋدە, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەندىرىپ, ەمدەۋدىڭ وزىق ادىستەرىن پايدالانۋدا جاڭا جول, جاڭا ءادىس قاجەتتىگى كۇن وتكەن سايىن ايقىندالا بەرگەن. بۇعان قوسا الەم ەلدەرىندە بار پروبلەما – ەڭبەككە جارامسىز قارتتار مەن بالالار سانىنىڭ ارتۋى مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالماقتىڭ جۇگىن اۋىرلاتاتىنى تاعى ايان.
عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنسەك, 2030 جىلعا قاراي ەلىمىزدەگى قارت تۇرعىنداردىڭ ۇلەسى 11,2 پايىزعا جەتەدى, ال 2014 جىلى بۇل 6,9 پايىز دەڭگەيىندە عانا ەدى. دەمەك, بيۋدجەتتەن سالاعا بولىنۋگە ءتيىس سوما دا قازىرگىدەن الدەنەشە رەت وسەدى دەپ پايىمداۋ قاجەت.
ەندەشە, ءمامس جۇيەسىن ەنگىزۋدىڭ ۋاقىت تالابى ەكەنى ايقىن. جانە ونى تىڭعا سالعان تۇرەننىڭ ىزىندەي ارتىن قوپارا, قوتارا جۇرگىزبەي, الەمنىڭ الپاۋىت مەملەكەتتەرى سالعان جولدى ءوز تابيعاتىمىز بەن توپىراعىمىزعا لايىقتاپ, وزىندىك ءپىشىن, بىتىمىمەن ەنگىزۋ باستى نازارعا الىندى.
وزگە جۇيەدەن وزگەشەلىك نەدە؟
ءومىردىڭ كەرەعارلىعى كەيدە ادامدى تاڭعالدىردى. قارتتاردىڭ سانى ارتىپ, ءومىر ءسۇرۋ جاسى ۇزارعانىمەن, بۇل كۇندە اۋرۋ جاسارعان. قاتەرلى ىسىك, جۇرەك-قان تامىرى جۇيەسى اۋرۋلارىمەن جاستار تۇگىل, جاسوسپىرىمدەر مەن بالالار دا اۋىراتىن بولدى. ال وسى تارىزدەس كوپتەگەن اۋرۋ تۇرلەرىن ەمدەۋ قۇنى دا جىل وتكەن سايىن وسە تۇسۋدە جانە بۇل رەتتە ۇنەمى جاڭارتىپ وتىرۋدى قاجەت ەتەتىن تەحنولوگيالاردىڭ دا باعاسى ارتىپ وتىرماسا كەمىمەيتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. ءارى مۇنىڭ تەك بىزگە عانا ءتان ەمەس, جالپى الەمدىك ءۇردىس ەكەنى دە ايقىن.
ەگەر مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدەگى الەمدىك جۇيەگە كوز سالار بولساق وندا ءبىر-بىرىنەن ايىرماسى مول بىرنەشەۋىن باعامدار ەدىك. العاشقىسى, تولىقتاي مەملەكەت ەسەبىنەن قارجىلاندىراتىن مەديتسينا بولسا, ەكىنشىسى, مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ كومەگىمەن اقىلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلاتىن جۇيە, ال مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنداعى الەمدىك الپاۋىت اقش ءوز ازاماتتارى ءۇشىن جالپىعا بىردەي مەديتسينالىق ساقتاندىرۋدى ەنگىزبەگەن ەكەن. امەريكالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ جۇرت قىزىعارلىق جەتكەن جەتىستىكتەرىنە قاراماستان, ميلليونداعان امەريكالىقتار قىمباتتىعىنا بايلانىستى بۇل قىزمەتتەردى پايدالانا المايدى. اقش حالقىنا كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ ءبارى ەرىكتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ مەن اقىلى مەديتسينالىق كومەك ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. مەملەكەت تەك امەريكالىق ەگدە كىسىلەردى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋدا «مەديكور» جۇيەسىن, ال كەدەيلەر, جۇمىسسىزدار مەن مۇگەدەكتەر ءۇشىن ارزان – «مەديكەيد» پاكەتىن قارجىلاندىرادى.
ماسەلەن, بەلگيادا حالىقتىڭ 99 پايىزى مىندەتتى الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋمەن قامتىلىپ, كورسەتىلەتىن قىزمەت تۇرلەرى 800 پۋنكتتەن تۇرادى ەكەن. جانە ارقايسىسى جەكە نومىرمەن بەلگىلەنىپ, تولەنەتىن اقشا قۇنىنىڭ شەگى كورسەتىلىپ, ال پرەيسكۋرانتقا كىرمەيتىن قىزمەت ءۇشىن جۇمسالاتىن اقشا پاتسيەنتتىڭ قالتاسىنان شىعادى. ال مەديتسيناداعى ساقتاندىرۋدىڭ العاشقى بەسىگى – گەرمانيادا (1883 جىلى كانتسلەر وتتو فون بيسماركتىڭ باستاماسىمەن تۇڭعىش رەت مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ تۋرالى زاڭ شىعارىلعان) مەملەكەتتىك ساياسات ءار ازاماتتىڭ مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىندە بولۋىن مىندەتتەيدى. «اوك», «Barmer-Gek», «BKK Linde», «IKK gesund plus» سىندى كومپانيالار مەديتسينالىق ساقتاندىرۋعا مەملەكەت زاڭ بويىنشا بەلگىلەگەن شەكتەن اسپايتىن مولشەردە عانا تولەم الاتىن بولسا, كوممەرتسيالىق نەمەسە جەكە ساقتاندىرۋ كومپانيالارى باعانى ءوز ەرىكتەرىمەن قويادى ەكەن. نەمەسە وسىلاردىڭ قاي قايسىسىنان دا كەيبىر كليەنتتەر قۇپيا, جابىق ساقتاندىرۋعا كوشە الادى, بىراق وندا شەكتەۋ بار. بۇل ءۇشىن جىل ىشىندەگى تابىسى 55 مىڭ ەۋرو شاماسىندا بولۋى ءتيىس. قالتاسى جۇقا جاننىڭ بۇل جۇيەنىڭ قىزمەتىنە جۇگىنۋىنە جول جابىق.
جالپىلاي ايتقاندا, قازىرگى الەمدەگى وزىق مەملەكەتتەردىڭ بارلىعى دەرلىك ءوز حالقىنىڭ دەنساۋلىعىن ويلاعاندا ساقتاندىرۋ جۇيەسىنىڭ وزدەرىنە وڭتايلىسىن ەنگىزىپ, دارىگەرلەر مەن پاتسيەنتتەردىڭ ءبىر-بىرىنە ارىپتەستىك كوزقاراستا بولۋىنا كۇش جۇمسايدى.
قازاقستاندىق ءمامس-ءتىڭ ماسەلەسى
ءار مەملەكەتتىڭ ءوز جولىن تاڭداۋى زاڭدىلىق قوي. ءبىزدىڭ ەلىمىز مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋگە وزگەرىس ەنگىزۋدە قوعامدىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن تاڭداپ الدى. ياعني ونىڭ باستى ارتىقشىلىعى – بارشاعا تەڭدەي مۇمكىندىكتىڭ بەرىلۋىندە. مۇندا جارنانى اركىم ءوز مۇمكىندىگىنە قاراي تولەيدى دە, ال مەديتسينالىق كومەكتى قاجەتتىلىگىنە قاراي الادى. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ ەگەر ءاربىر قازاقستاندىق جۇيەگە قاتىسىپ, جارنا تولەپ تۇرسا, جوعارى تەحنولوگيالىق كومەك تۇرلەرىن تەگىن پايدالانىپ, كەز كەلگەن كلينيكانىڭ جاردەمىنە جۇگىنە الادى. ال قور مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ پاكەتى شەڭبەرىندە پاتسيەنتتىڭ ەمدەلۋىنە كەتكەن كلينيكانىڭ شىعىندارىن جاۋىپ وتىرادى.
بۇل جەردە باسا نازار اۋداراتىن ءبىر جايت, مەملەكەت الەۋمەتتىك جاعىنان از قورعالعان ازاماتتاردى – زەينەتكەرلەر مەن 18 جاسقا دەيىنگى بالالاردى, مۇگەدەكتەردى, جۇمىسسىز ازاماتتاردى, ستۋدەنتتەر مەن تاعى باسقالاردى ءوز قامقورلىعىنا الىپ, ولار ءۇشىن قاراجات بولەدى. ال جۇمىس بەرۋشىلەر الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنا 2017 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ جارنا تولەۋدى باستايدى. اتاپ ايتار بولساق, جۇمىس بەرۋشىلەر قورعا 2017 جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ ءار جۇمىسكەردىڭ تابىسىنىڭ 1%-ى, 2018 جىلدان باستاپ – 1,5%, 2020 جىلدان باستاپ – 2%, ال 2022 جىلدان باستاپ 3% كولەمىندە اقشا اۋدارىپ وتىرۋى ءتيىس. جۇمىس بەرۋشى 2018 جىلى ءار جۇمىسشى ءۇشىن ايىنا ورتا ەسەپپەن 2281 تەڭگە كولەمىندە جارنا تولەيدى.
ارينە, مەديتسيناعا ەنگەن نارىقتىق قاتىناستاردىڭ باستى ماقساتى – سالا جۇمىسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋمەن بىرگە, حالىققا كورسەتىلەتىن كومەكتى ساپالى دا, سەنىمدى, ءارى قولجەتىمدى ەتۋ. جانە دە باسەكەلەستىك ورناعان ورتادا ءاربىر ەمدەۋ مەكەمەسىنىڭ پاتسيەنتتەر تارتۋعا ىنتالىلىعىن ارتتىرىپ, كورسەتكەن قىزمەتتىڭ ساپاسىنا كوڭىلدەرى تولىپ كەتۋىنە مۇددەلىلىك تۋدىرۋ. قىسقاشا ايتقاندا, قورمەن كەلىسىمشارتقا وتىرعان ەمدەۋ مەكەمەلەرىنە قاراجات بولگەندە ساپالى قىزمەت پەن ازاماتتاردىڭ قاناعاتتانۋ دەڭگەيىن ەسەپكە الۋ وتاندىق مەديتسينا ءۇشىن تىڭ جاڭالىق بولماق. بۇدان دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ قارجىلىق تۇراقتىلىعى ارتىپ, جۇمىس ناتيجەسى جاقسارىپ, مەديتسينالىق قىزمەت ساپاسى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگى ارتۋى ءتيىس. جۇيەدە سونىمەن قاتار, باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەكتى قارجىلاندىرۋعا دا باسىمدىق بەرىلەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر.
تۇپتەپ كەلگەندە بىلىكتى دارىگەرلەر كوبەيىپ, جالاقى وسەدى, ءدارى-دارمەكپەن, امبۋلاتورلىق كومەكپەن قامتۋ كولەمى ارتىپ, ديسپانسەرلىك ەسەپتەگى ناۋقاستار ءۇشىن بولىنەتىن تەگىن ءدارى-دارمەك بوساتۋدا اراداعى دەلدالدار جوعالىپ, پاتسيەنت ءۇشىن قولايلى جاعداي تۋماق.
«شەگىرتكەدەن قورىققان ەگىن ەكپەس» دەيدى دانا حالىق. الەمدىك ءۇردىستىڭ ىلگەرى كەتكەنىن, كەيىن قالعانىن ەكشەپ, ساراپتاپ بارىپ, وتاندىق مەديتسينانى دامىتۋ ءۇشىن ەنگىزگەلى وتىرعان جاڭا جۇيەدەن ۇركۋدىڭ حالىققا پايدا بەرمەيتىنىن تەزىرەك ءتۇيسىنۋ اق حالاتتىلار مەن پاتسيەنتتەر اراسىندا ارىپتەستىك قاتىناستار ورناتپاق. ءمامس سالانىڭ جۇمىسىن وركەندەتۋمەن بىرگە ەمدەلۋشىلەردىڭ مۇددەسىن قورعاپ, مەديتسينالىق قىزمەتتەر كورسەتۋدىڭ ساپاسى مەن كولەمىنە ساراپتىق باعا بەرەتىن بولادى. ەگەر ەمدەۋ ناتيجەلەرىنەن كىنارات شىقسا, ەمدەۋشى مەكەمەگە نەمەسە جەكە ماشىقتانۋشى دارىگەرگە ەكونوميكالىق سانكتسيالاردى دا قولدانا الادى. ەندەشە, جاڭا جۇيەگە سەنىم ارتقاننان ابزالى جوق.
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
