ادامزات تاريحىنداعى ايانىشتى ەپيزود

تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاق حالقى ءۇشىن ەڭ الدىمەن سانا-سەزىمدى, ويلاۋ جۇيەسىن بوستاندىققا شىعارۋىمەن قىمبات بولاتىن بولسا, سول تاۋەلسىز سانا تۋدىرعان تالاي عىلىمي-كوركەم ادەبيەتتەرگە «جۇك» بولعان تاريحي تاقىرىپتار ءبىزدىڭ سانامىزعا ءسىڭىپ كەتتى دەۋگە بولادى. سونى «كوركەم تاريحتىڭ مىندەتىن اتقاراتىن» شىعارمالار وقتىن-وقتىن جاڭعىرتىپ وتىردى. نەگە دەسەڭىز, عىلىمي ادەبيەتتەردەگى قۇرعاق بايانداۋلار مەن كوپ تسيفرلاردىڭ «ار جاعىندا» قالىپ كەتەتىن ادام تاعدىرى, جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ, ز ۇلىمدىق پەن مەيىرىمدىلىكتىڭ, ماحاببات پەن عاداۋاتتىڭ مايدانى, باستىسى سول تۇستاعى قوعامدىق ءومىر, ادامداردىڭ پسيحولوگيالىق جاي-كۇيى, ومىرگە كوزقاراسى كوركەم ادەبيەتتە عانا مەيىلىنشە اشىلاتىنىنا ءباس تىگۋگە بارمىز.

«2999999+1». جازۋشى اكىم تارازيدىڭ جەكەلەگەن كەيىپكەرلەر مەن بىرقاتار كەيىپكەرلەر ارقىلى تۇتاس ءداۋىردىڭ اقتاڭداق تۇستارىن كوركەم شىندىقپەن بەينەلەگەن بىرەگەي شىعارماسى. «اندرەي», «كۇلتاي جەڭەشەم مەن الەكساندر سولجەنيتسىن» سىندى اڭگىمە, حيكاياتتارى تۋرالى جازعان ەدىك. الايدا, وسىلاردىڭ ىشىندەگى ەڭ اۋىرى, ەڭ قاسىرەتتىسى, ءتىپتى ادامزات تاريحىندا بولماعان قاسىرەتتىسى دە وسى «2999999+1» اتتى جۇمباق اڭگىمە. «ادامزات تاريحىندا بولماعان» دەگەن ءسوزىمىزدى ارتىقتاۋ الىندى دەپ ويلارسىز, جوق. وعان دا كوزىمىز جەتەدى ءالى...

وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى قولدان ۇيىمداستىرىلعان اشارشىلىق بارىسىندا حالقىمىزدىڭ تەڭ جارىمىنا جۋىعى قىناداي قىرىلدى, ءبىرازى شەتەل استى. بىراق ءتۇرلى زەرتتەۋ جۇمىستارىندا ءتۇرلى تسيفرلار كورسەتىلىپ, بۇل تۋرالى ورتاق تۇجىرىم جاسالماعان سوڭ ءبىز ءوز تاراپىمىزدان «دۇرىسى مىناۋ» دەگەندى ايتا المايمىز. وكىنىشكە قاراي, اشارشىلىق سالدارىنان قۇربان بولعاندار سانى تۋرالى ءالى ورتاق تۇجىرىم بولماي وتىر. ارينە, بۇل تۋرالى ناقتى مالىمەت بەرۋ تاريحشىلاردىڭ مىندەتى ەكەنىن بىلەمىز. ال, كوركەم ادەبيەتتىڭ مىندەتى سول اقتاڭداق جىلدارداعى قوعام جاعدايىن كوركەم شىندىق ارقىلى بەينەلەۋ. سونى بەينەلەۋ اياسىندا كەيىپكەرلەر گالەرەياسىن, قوعام كارتيناسىن جاساۋ. جازۋشى اكىم ءتارازيدىڭ ۇلت تاريحىنىڭ اقتاڭداق بەتتەرىنەن شاعىن ءبىر ەپيزود الىنعان, تاڭداپ الىنعان «2999999+1» اڭگىمەسىنەن تۇيگەنىمىزدى ورتاعا سالعىمىز كەلدى. «شاعىن ەپيزود» دەگەندى ادەيى ايتىپ وتىرمىز. الاپات اشارشىلىق قازاق جەرىن تۇگەل قامتىپ, قازاق حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى اشتان ولگەندە, اڭگىمەدەگى ابىز اعانىڭ ايتقان وقيعاسى شىنىمەن شاعىن عانا ەپيزود سياقتى اسەر قالدىراتىنى بار. بىراق, سول ەپيزود قازاق حالقىنىڭ باستان كەشكەن تاۋقىمەتىن ءومىر بويى ەسىڭنەن قالعىسىز ەتىپ, ميىڭا شەگەلەپ تاستاۋعا جەتىپ جاتىر.

ەڭ الدىمەن, شىعارمانىڭ تاقىرىبى تۋرالى ويلاندىق. نەگە بۇلاي؟ 2 999 999 شارتتى تۇردە اشتان ولگەن ادامداردىڭ سانى بولسىن دەيىك, ال وعان قوسىلىپ تۇرعان 1 كىم؟ باستان كەشكەنىن اڭگىمەلەگەن ابىز اعا ما؟ سىرتىم ءبۇتىن بولعانىمەن, ءىشىم ولگەن دەگەندى ايتقانى ما؟ الدە اشتىقتان «سۇيگەنىنىڭ» ەتىن جەپ, ءوزى ابىزدىڭ قولىنان قازا بولعان قوسان با؟ الدە سوتسياليستىك كونۆەيەر قوعامنىڭ قاندى شەڭگەلى جانىن ازاپتاپ, شىعارما سوڭىندا ورتەنىپ كەتەتىن ومار ما؟ جوق, الدە,  سول 2999 999-دىڭ ولىمىنە ءبىر عانا كىنالى سوتسياليستىك جۇيە, سول ءۇشىن 2999 999-دىڭ اجالى سونىڭ موينىندا دەگەندى تۇسپالداۋ ما؟ مىنە, بۇل جۇمباق...

شىعارمانىڭ ءوز باسى اڭگىمەنىڭ ىشىندەگى اڭگىمە سياقتى اسەر قالدىرادى. وتكەن شاق پەن قازىرگى شاقتى بايلانىستىرىپ تۇرعان ورتالىق كەيىپكەر – ابىز اعا. جازۋشى نەگىزگى كەيىپكەر وماردىڭ دا, ورتالىق كەيىپكەر ابىزدىڭ دا قوعامداعى ورنىن وڭىرلەرىندەگى «التىن جۇلدىز» ارقىلى كورسەتەدى. ءبىرى ءوز سوزىمەن ايتقاندا «سەگىز ءجۇز وتىز جىل ءومىر سۇرگەن», ياعني, ءىشى ءولىپ قالعان اعا بولسا, ەكىنشىسى اينالاسىمەن دە, ءوز جانىمەن دە ارپالىسىپ, ءتىرى جۇرۋگە دە, ولۋگە دە سەبەپ تاپپاي الاسۇرعان ءىنى. شىعارما بارىسىندا سول ءىنى اعانىڭ ايتقان اڭگىمەسىن كوڭىل ەكرانىنان كادىمگى كينو لەنتاسى سىندى تىزبەكتەپ وتكىزىپ, ءاربىر دەتالىنا شۇقشيىپ, تاعى ءبىر تۇستاردا لەنتانى توقتاتىپ قويىپ, ءىرى پلانمەن كورىپ وتىرادى. «ابىز اعا ۇزاق سويلەدى. اسىقپاي سويلەدى. ءتىپتى باپپەن, مانەرلەپ سويلەدى. ايتقانى – ءوز تاريحى. ءوز تاريحى دەگەنى ەل تاريحى. التاۋى بىرىگىپ تاجال اۋزىنا بەت الدى. ءوز ەرىكتەرىمەن. التاۋى... ۇلكەن تاجالدىڭ وزىنە حات جازباققا سەرتتەستى». توقتاي تۇرىڭىز, بۇل تۋرالى ناقتى تاريحي دەرەكتەر قانداي ەدى؟ «ف.ي. گولو­ششە­كينگە جولدانعان ت.رىسقۇلوۆتىڭ «ستالينگە حاتتارى», ع.مۇسiرەپوۆ, م.عاتاۋلين, م.داۋلەت­قاليەۆ, ە.التىنبەكوۆ, ق.قۋانىشەۆ جازعان «بە­سەۋ­دiڭ حاتى», قازاق دالاسىندا «وتتاي لاۋلاعان» اشار­شى­­لىق تۋرالى كورنەكتi قازاق زيالىلارى تۇرار رىسقۇلوۆ, سماعۇل سادۋاقاسوۆ, نىعمەت نۇر­ماقوۆ, وراز يساەۆ, سۇلتانبەك قوجانوۆ جانە ت.ب. جازعان ماس­كەۋگە رەسمي حاتتاردا قازاقتىڭ «قارا شىبىنداي» قىرىلۋى مەن ۇدەرە شەتەل اسۋىنىڭ نەگىزگى سەبەپ­تەرi, ەكونوميكالىق جانە دەموگرا­فيا­لىق شى­عىندى ايعاقتايتىن ناقتى مالiمەت­تەر بەرىلدi» دەيدى قالي وماروۆ «اشتىق تاۋقىمەتى» اتتى ماقالاسىندا. ەندى جازۋشىنىڭ كەيىپكەرى كىم؟ وسى تۇلعالاردىڭ ىشىندە ەمەس پە ەكەن؟ الدە؟..

ءبىزدىڭ ماقسات, ارينە, ابىزدىڭ كىم ەكەنىن انىقتاۋ ەمەس, سوندىقتان جۇمباق اڭگىمەنىڭ جۇمباعىنا وسى جەرگە دەيىن عانا بويلاپ, تىزگىن تارتالىق... ويىمىز وتكەن شاققا, ياعني, وقيعا ءوتىپ جاتقان مەرزىمنەن 55 جىل ىلگەرى مەرزىمگە ساياحات جاسايتىن ابىزدىڭ جان دۇنيەسىندەگى «تاڭداۋلى كەيىپكەرلەردى» الىپ شىعىپ, سونى ىشكى سىرى رەتىندە عانا بايانداۋى ەدى...

كەڭەس ۇكىمەتى «باي مەن كەدەيدى تەڭەيمىز», «ايەلدەر تەڭدىگى» دەگەن جەلەۋمەن نەبىر تەكتى بيلەردى, نەبىر ىرگەلى بايلاردى يت تەپكىگە سالعانى راس. ءيا, بۇل وقيعانىڭ دا سوعان قاتىسى بار, انىعى – سودان باستالعان. اڭگىمەنىڭ جەلىسىن قىسقاشا ايتساق, بىلاي بولعان.

ابىز بۇدان اتتاي 55 جىل بۇرىن ارقا دالاسىنا كەلگەن. مىندەتپەن كەلگەن. «بايلاردى كامپەسكەلەۋ», «ەسكىلىكتىڭ قالدىعىن جويۋ» سىندى مىندەتپەن كەلىپ, كۇرەڭبي دەگەن ءارى بي, ءارى باي كىسىنىڭ گۇلعايشا اتتى توقالىن تارتىپ الىپ قوسان دەگەن ءبىر جىگىتكە قوسادى. كۇرەڭبيدى يتجەككەنگە ايداتادى. سوسىن, ءبىر اقىنعا اقشاسىن تولەپ «قوسان مەن گۇلعايشا» دەگەن پوەما جازدىرىپ, ونى ماسكەۋدەگى ەڭ تارالىمى مول, بەدەلدى گازەتكە شىعارتادى. جىردا گۇلعايشا مەن قوسان عاشىق بولادى, گۇلعايشانى كۇرەڭبي بايلىعىمەن العان بولادى. كەدەي قوسان ىنتىزار بولادى. ءسويتىپ جۇرگەندە كەڭەس ۇكىمەتى كەلىپ كەدەيدىڭ جوعىن جوقتاپ, «عاشىقتاردى» قوسادى. «تەڭدىك» اپەرەدى. قۇيداي وتىرىك پوەمانىڭ ايداي اقيقاتى وسى. ادامزات تاريحىندا بولماعان سۇمدىق وسىدان باستالادى. ەندى بولعان جايدى شىعارمانىڭ وزىمەن بايلانىستىرا وتىرىپ رەتىمەن ايتايىق.

«...ابىز-اعا ول كەزدە جاس بالشەبەك. تۋى تۋرالى كۋالىكتەگى اتى-ءجونى بولەك. جازۋشى بولارىن, ابىز اتانارىن ءالى انىق بىلمەيدى. جامباسىنا باتقان جامباستاي تاپانشاسى تۇلا بويىن كۇيدىرىپ بارادى. ءاي-شايعا قاراماي اتىپ تاستايتىن كەڭەستىڭ اتقامىنەرلەرى اۋىل-اۋىلدى اش بورىدەي كەزىپ جۇرگەن كەز. جۇرتتا ۇرەي قالماعان. تاپ جاۋى –  سەنىڭ جاۋىڭ, ولاردى اياساڭ – ءوزىڭ قۇريسىڭ. الدىنا جۇگىنىپ وتىرعان ەڭگەزەردەي كوركەم كىسى جاس بالشەبەككە مۇرتى ەدىرەيگەن قۇبىجىق بولىپ كورىندى.

- اتىلاسىڭ! – دەگەن ءسوز مارجانداي تىزىلگەن وتىز ءتىستىڭ اراسىنان جۇپ-جۇمىر, سۇيكىمدى قالپىندا ءۇزىلىپ ءتۇستى. – اتىلاسىڭ! ەكى ايەل الۋعا كەڭەس وكىمەتى تيىم سالاتىنىن ەستىگەن شىعارسىڭ. ساۋاتتى ەدىڭ عوي. ورىنبوردا وقىعان ەدىڭ عوي! - ايتام دەگەن ءزىلدى سوزدەرىنىڭ قاۋقارسىز شىققانىن سەزىپ جاس بالشەبەك ءتۇيىلىپ قالدى...

- جاز. قولىنا قالام, قاعاز بەرىڭدەر! ال, جاز! كەڭەس وكىمەتىنەن كەشىرىم سۇرايمىن! گۇلعايشا توقالىمنان باس تارتامىن! گۇلعايشا توقالىمدى كەڭەس وكىمەتىنىڭ قۇزىرىنا بەردىم! سولاي دەپ جاز! – بۇل, ارينە, جاس بالشەبەك...

- ايەل تەڭدىگى! – بۇل ەندى, ەكى عاشىقتىڭ جەلكەسىنە شۇقشيىپ تۇرعان تۇرعان ەكى ءىنى, كومسومول».

«... كورىكتى جىگىت قوسان. ءوزى ءانشى, ءوزى شەشەن. ۇكىلى بورىك, ۇكىلى دومبىرا, ءتوس قالتاسىندا الاقانداي ءتورت بۇكتەلگەن اق ورامال, ءيىس مايىن اڭقىتىپ... كيىز ۇيگە كىرە بەردى دە, توردە وتىرعان كەڭەستىك تورە ابىزدىڭ الدىنا تىزەرلەي جۇگىندى.

- تاقسىر! – دەي بەرىپ تەز تۇزەلدى. – جولداس ورتالىقتىڭ وكىلى!

بىرەۋلەر الدىن الا ازىرلەپ, ايتار ءسوزىن, ىستەر قىلىعىن ابدەن ۇيرەتىپ قويسا كەرەك. – عاشىقپىن! عاشىقپىز! ەركىندىك الىپ بەر! بايدىڭ توقالى! ءسۇيىپ... بولماسا – ولەمىز!

قارۋلى ەكى جىگىت ەكى بىلەگىنەن ۇستاپ كەلىنشەكتى دە كىرگىزدى. ورتالىقتان كەلگەن ايبارلى وكىلدىڭ الدىنا جۇگىندىردى.

- ايت, اپكە! قىسىلما! – دەدى ەكى جىگىتتىڭ ءبىرى. ءىنىسى-اۋ شاماسى.

- تەڭدىك! تاقسىر, تەڭدىك! – دەدى كەلىنشەك ابىزعا تايسالماي تىك قاراپ. – تەڭدىك!

ايەلدىڭ سۇلۋى وسىنداي-اق بولاتىن شىعار. مۇنداي كوز, مۇنداي ماڭداي, مۇنداي ءتىس, مۇنداي ءمۇسىن ءۇردىڭ قىزىنا دا بۇيىرا بەرمەيتىن شىعار».

بۇل اڭگىمەنى ابىز 55 جىلدان كەيىن ايتىپ كەلە جاتىر. پويىزدا. تىڭداۋشىسى – ومار. ابىز: «مەن بولىپ, تورعايدىڭ ۇلكەندى-كىشىلى تەكەشىكتەرى بولىپ, ايتەۋىر, كوپ ۇزاماي ءۇش مىڭ جىلقىسى بار, بەس مىڭ جىلقىسى بار وقىعان ازاماتتى جايىق جاققا جەر اۋداردىق قوي! ەكى عاشىقتى نەكەلەپ قوستىق. وبلىستىق اقىن شالابايدى استاناعا شاقىرتىپ, ءوز ۇيىمدە جاتقىزىپ «قوسان مەن گۇلعايشا» دەگەن پوەما جازدىردىم... جازدىردىق!».

مىنە, ابىز سول دالاعا قايتا كەلە جاتىر. بۇل كەلە جاتقان كەز قانداي كەز؟ «اقمولادان ۇرەيلى حابارلار كەلۋدە: بۇكىل ۋەزدى اشتىق جايلاعان, – دەپ جازادى تۇركىستاننان. اشتىققا ۇشىرا­عان­دار­دىڭ سانى, ونىڭ كوپشىلىگى قازاقتار, 30-40 مىڭعا جەتىپ جىعىلادى. تاماق ىز­دەگەن مىڭداعان ادامدار تۋعان جەرلەرىن تاستاپ, جان-جاققا بوسىپ كەتتى. بالاسىز اتا-انالار, اتا-اناسىز بالالار…قازاق دالاسىنىڭ بارلىق جەرىندەگى وقيعالار وسى شامالاس».

«التاۋى... ۇلكەن تاجالدىڭ وزىنە حات جازباققا سەرتتەستى. ابىز ايتتى: «ماقۇل, كەلىستىم. بىراق مەنىڭ مىنەزىمدى بىلەسىڭدەر. ءوز كوزىممەن كورمەي... – مەن ەلدى كورەم!

...ابىز ەلگە باردى. ارينە, قاھارلى مەكەمەلەردەن رۇقسات الىپ باردى. ەل كۇيزەلدى دەگەن ءسوز بەكەر ەكەن. ەل كۇيزەلمەپتى, ەل تاۋسىلىپ ءبىتىپتى. تىپ-تيپىل.

وبلىس باسشىسى ابىزعا كۇدىكپەن قارادى. كۇدىگىن جاسىرعان دا جوق. ماي باسىپ كەتكەن ىركىلدەك دەنەسىن ارەڭ باسقارىپ, ورىندىقتا ارەڭ قوزعالىپ وتىرسا دا داۋسى شىڭكىلدەپ, قاتىن مىنەز تانىتتى.

- مۇندايعا الماتى قالاي ارالاسادى؟ موسكۆانىڭ قۇزىرىندا ەمەس پە؟

كىمنىڭ قۇزىرىندا ەكەنىن كوردى ابىز. قوستانايدان بەتپاق-قاراعا شەيىن جولدىڭ ەكى جاعى... ارقانىڭ ازىناي سوققان ەكپىندى جەلى اپتالاپ قۋسا دا, ايلاپ قۋسا دا تازالاپ كەتىرە الماعان ك ۇلىمسى ءيىس, قولقا قاپقان قوڭىرسىق ءيىس, سوڭعى ءۇش تاۋلىك بويى كوكتەم لەبىن اڭقىتا كەلگەن التىن كۇرەكتە قولقا قاپقان ساسىقتان قۇتقارا المادى بۇلاردى. قايتا التىن كۇرەك توزاقتىڭ ەسىگىن ايقارا اشىپ تاستاعان ءتارىزدى. قىستاي قار استىندا جاتقان ولىكتەر... ولىكتەر! ءبىرىن كورگەندە جۇرەگى ءدىر ەتكەن, ونىن كورگەندە جۇرەگى لوبلىدى, ءجۇزىن كورگەندە ولەردەي القىندى, مىڭىن كورگەندە ماڭگىرىپ قالعان, ون مىڭداپ كورگەندە ويسىراپ بارىپ وڭالىپ كەتتى! وسىلاي بولۋعا ءتيىستى مە, قالاي... بۇعان تاڭ قالۋدىڭ قاجەتى جوق پا, قالاي... ءومىردىڭ زاڭى وسىلاي ما, قالاي... البا-جۇلبا كيىمدەردىڭ جۇرناقتارى, اعارىپ كەتكەن ارىق سيراقتار, كوككە قاراي سوزىلا بەرىپ ءتۇسىپ ءتۇيىلىپ قالعان جۇدىرىقتار, كوككە قاراي سوزىلا بەرىپ ءتۇسىپ اشىلىپ قالعان الاقاندار, انا ءتوسىن ايمالاپ جاتىپ كوز جۇمعان سابيلەر, اتا-اناعا وكپەلەپ, جارىق دۇنيەدەن كوڭىلى قالىپ, ەتبەتتەپ جاتىپ, ەتبەتتەپ جاتىپ جەر قۇشقان نارەستەلەر! قۇشاقتاسىپ جاتىپ جان تاپسىرعان عاشىقتار...».

بۇل شىعارمادا اۆتور كوپ جايدى استارلاپ تا بەرەدى. ونى ءسوز-سويلەمگە مۇقيات باقىلاپ وتىرعان ادام عانا اڭعارادى. جوعارىدا ورتالىقتىڭ وكىلىنىڭ الدىنا كەلىنشەكتى قارۋلى ەكى جىگىتتىڭ الىپ كىرگەنى, «ايت اپكە» دەپ تۇرعان جىگىت ونىڭ ءىنىسى ەكەنى, قوسانعا سوزدەردىڭ ۇيرەتىلىپ قويعانى... ءبارى-ءبارى بۇل ءىستىڭ زورلىقپەن ىستەلىپ جاتقانىنان حابار بەرەدى. سول سەكىلدى ابىز ەلگە كەلگەندە ونى اتشانامەن نيكولاي دەگەن ورىس الىپ جۇرەدى. وسى ورىسپەن اراداعى ءسوز-سويلەم ارەكەتتەرى ارقىلى دا اۆتور قانشاما جايدى پاش ەتىپ تۇر.

«وگپۋ قوسىپ بەرگەن اتشى نيكولايدىڭ مىنەزىندەگى وعاشتىقتاردى وكىل ابىز العاشقى ساتتەن-اق تۇسىنگەن. ىسقىرىپ «ولەڭدەتىپ», قالاعان كەزىندە, قالاعان جەرىندە كولىكتى توقتاتىپ, ءمان-جايدى بۇعان تۇسىندىرمەي جولدان الىس كەتىپ, الدەبىر قاڭىراپ تۇرعان بوس تامداردى, الدەبىر ساي-سالانى ارالاپ كەتەدى. كەي-كەيدە بۇعان قاراپ:

- ال, وسى ارادا قۋىعىڭدى بوساتىپ ال, باستىق! – دەگەن «قامقورلىعىنىڭ» استارىندا: «سەن ولكەدەن كەلگەن دوكەي بولساڭ دا مەنەن مىقتى ەمەسسىڭ! سەبەبىن ءىشىڭ بىلەدى عوي! ءىشىڭ بىلۋگە ءتيىس قوي!» - دەگەن ىزعار جاتادى.

... قانشا كەڭ بولسا دا ابىز, تىنىسى تارىلىپ, باسى اينالىپ, جۇرەگى لوبلىپ, كوزى قاراۋىتىپ, قولقا قاپقان ك ۇلىمسى ءيسى جۇرەك تۇبىنە زاپىران جيناپ, قۇسىپ تاستاۋدىڭ, اقتارىپ تاستاۋدىڭ امالىن ىزدەپ كەلە جاتتى. «مىناۋ يت تە مەنى ولىكتىڭ ەڭ ءبىر قىلاڭ تۇسىنا ادەيى كەزىكتىرىپتى-اۋ! وسى اراعا ادەيى توقتاعان-اۋ!» - دەپ ءتۇيدى الماتىدان كەلگەن كەلە جاتقان دوكەي. «بۇل ولكەنىڭ قوجاسى سەندەر مە, بىزدەر مە, ءوزىڭ ءتۇسىن, ءتۇسىنىپ ال!» - دەگەنى انىق!».

سويتە تۇرا, مىنا نيكولايعا ىزا بولا تۇرا ابىزدىڭ ماسكەۋ, كرەملگە شاڭ جۋىتپايتىنىن دا اڭعارتىپ وتەدى اۆتور. سول ارقىلى ورىسقۇلدىق سانانىڭ ءبىر كورىنىسىن تاعى دا كورسەتىپ وتەدى. نيكولاي تۋرالى جامان ويلاعانىنا ءوزى شوشىنىپ قالعانىن قايتەرسىڭ؟!.

«سۇمدىق ويدان ابىزدىڭ جۇرەگى شىم ەتتى. تىزەسى ءدىر ەتتى. بۋىندارى بوساپ, جۇرەلەي قۇلادى. بۇل سۇمەلەك سەزىم بۇرىن دا كوڭىل قاقپاسىنا تالاي مارتە مىسىقتابانداپ, ۇرلانا باس سۇقپاق بولعان. قۋىپ سالاتىن. ماسكەۋ. كرەمل ونداي ەمەس! ونداي بولۋى مۇمكىن ەمەس!» - دەيتىن. بولاشاققا دەگەن ءۇمىت نارەستەسىن الديلەپ, جىلى قۇنداقتاپ, كوڭىل بەسىگىن تەربەتە باستايتىن. ءۇمىت».

ەندى كەلدىك. ەندى كەلدىك ادامزات تاريحىندا بولماعان سۇمدىق وقيعاعا. شىعارمادان تاعى دا ءۇزىندى كەلتىرەيىك.

«- جولداس وكىل... ءسىز شانادا وتىرا تۇرىڭىز! ەشقايدا ۇزاماڭىز! مەن – قازىر... دەدى.

... – وسى اۋىلدا... شولاق-سۋ اۋىلىندا ادام جەيتىندەردىڭ بانداسى بار. سولاردى ءبىر شولىپ ءوت دەپ ەدى باستىعىم... – قارۋىڭىزدى وڭتايلاپ قولىڭىزعا الىڭىز. سىزگە قاراي جۇگىرسە ويلانباڭىز – اتىپ تاستاڭىز! ءبىر قولىڭىزعا بوجىنى ۇستاڭىز. مىلتىق اتىلسا – تەڭبىلكوك الا قاشپاسىن!

وگپۋ قىزمەتكەرىنىڭ «اۋىل» دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتقانى – جولدىڭ ەكى جاق شەتىنە شاشىراي تۇسكەن بەس-التى توقال تام ەكەن. ەسىك-تەرەزەلەرى جوق, سۋكوزدەنىپ, ۇڭىرەيىپ تۇر. ارعى شەتكى ءبىر ءۇيدىڭ عانا سىرتقى ەسىگى مەن ەكى تەرەزەسىنە كيىز ۇستالعان. مىلتىعىن كولدەنەڭ كەزەنگەن نيكولاي اسىقپاي-ساسپاي باردى دا كيىز «اينەكتەردى» ج ۇلىپ لاقتىردى, ءىش جاققا بىردەڭە دەپ ايقاي سالدى. ۇيدەن وڭكيگەن ءۇش قازاق شىقتى. كيىمدەرى كۇتىمدى. قىزىلجاعالى ولارمەن ۇزاق سويلەستى. سودان كەيىن كيىز «ەسىكتى» جۇلقا تارتىپ ىشكە كىردى.

... جاس بالشەبەك تولعانىپ وتىرىپ بايقاماپتى: سىرتقا شىققان نيكولاي قول بۇلعاپ بۇنى شاقىرىپ تۇر ەكەن. «مىنا نايساپ مەنىڭ كىم ەكەنىمدى ۇمىتىپ كەتكەن-اۋ! وسىدان قوستانايعا قايتىپ كەلەيىك, قىزمەتىنەن قۋدىرماسام دا شەنىن تومەندەتپەسەم!». بۇل ابىزدىڭ ويى, ايار ويى. ءدال وسىنداي تۇستا, وسىنداي ولىكتەردىڭ اراسىندا ويلاپ وتىرعان ويى.

«كىجىنۋىن كىجىندى, بىراق, الدەبىر بۇيرىققا باس يگەندەي, شانادان ءتۇسىپ, اياقتارىن جازىپ, ءبىراز تۇردى دا بۇل دا باردى «سول جاققا».

كەلىڭىز, تورلەتىڭىز, جولداس وكىل! – دەدى نيكولاي ەندى تازا قازاقشا, ءسال ءيىلىپ, تورگە توسەلگەن قۇراق كورپەشەنى يەگىمەن نۇسقاپ. ۇنىندە جاعىمپازدىق اڭعارىلادى. مىنا ءۇش قازاقتىڭ الدىندا جوتا ءمۇلايىمسىپ تۇرعان «ورىستىڭ ويىنى» ەكەنىن جاس بالشەبەك بىردەن ءتۇسىندى. ءتۇسىندى دە بىردەن سىزدانا قالدى...

تىزە بۇك, حايۋاندار! كىمنىڭ الدىندا تۇرعاندارىڭدى سەزەسىڭدەر مە؟..

... پەش تۇبىندە تۇرعان ۇشەۋ تىزە بۇكتى. قيمىلدارى قولايسىز. نيكولاي بۇنى جەر-كوككە سىيعىزباي دارىپتەپ تۇر. «قازاقستانداعى ەڭ مىقتى باستىق گولوششەكين جولداس ەكەنىن بىلەسىڭدەر عوي؟ بىلەسىڭدەر, بۇل كىسى سول كىسىنىڭ وڭ قولى! كوزدەرىڭدى اشىپ قاراڭدار!»

پەش تۇبىندە تۇرعان تۇرعان ۇشەۋدىڭ كوزدەرى ءبىتيىپ كەتكەن. بەتتەرى بىتتيىپ كەتكەن. جەلكەلەرىن ماي باسقان. ەزىلىپ, ءبىر كەزدە اق بولعان قارا كويلەكتەر شىلقىپ تۇر...

...كورپەلەردىڭ ار جاعىنا ارقان كەرىلىپتى. ارقاندا قاقتالعان ەت. جىلىكتەر. جامباستار. سۇبەلەر. كوپ ەت. جاس بالشەبەك جۇرەگى لوبلىپ, قۇسىپ جىبەردى». بۇل ادامداردىڭ ەتى ەدى. ەندى قاراڭىز, ءبىر كەزدەرى ء«وزى ءانشى, ءوزى شەشەن كورىكتى جىگىت» اتانعان, قوساندى تانيدى. كوزى ءبىتتيىپ, ءوڭى بىتتيىپ, ەكى بەتى شىلقىعان مايعا اينالعان قوساندى تانيدى. «جاس بالشەبەك تانىدى. «مىناۋ سول عوي. سونىڭ ءوزى عوي, ءوزى تاپسىرما بەرىپ جازدىرعان پوەمانىڭ كەيىپكەرى. ءانشى. كۇيشى. سەرى. باي توقالىن بۇنىڭ ءوزى تارتىپ اپەرگەن, نەكەسىن كەڭەس زاڭىمەن بۇنىڭ ءوزى تىركەتكەن. قوسان. قوسان سەرى. بۇنىڭ ءوزى پوەما جازدىرعان. بۇنىڭ ءوزى گازەتكە باستىرعان. بۇنىڭ ءوزى كىتاپ قىپ شىعارتقان. «قوسان مەن گۇلعايشا» پوەما. جىر»...

مىنە, الگى قوسانى. «عاشىعىنا» قوسىپ كەتكەننەن كەيىنگى كەزدەسىپ تۇرعان جەرى. قوساننىڭ ادام جەگەنى سۇمدىق. الايدا ودان وتكەن سۇمدىق بار. ودان وتكەن. ەندى ودان ارى سۇمدىق وتپەيدى.

«- ايت! قايتالاپ ايت! –دەدى مىلتىقتى ادام. – شىعار قوينىڭداعىنى! كورسەت! – دەدى مىلتىقتى ادام.

- شەش, كورسەت! – دەپ اقىردى نيكولاي».

ابىز اعانىڭ بۇل ساتتەگى جايىن: «وتە باياۋ, وتە سامارقاۋ قيمىلداپ, جىر كەيىپكەرى جارعاق توننىڭ تۇيمەسىن اعىتتى. اق جىبەك ورامالعا وراعان الدەنەنى بۇعان كورسەتتى.

...بىتتيعان ماي بەت وتە جاي قيمىلداپ اق جىبەك ورامالدى اعىتتى. ورامال ىشىندە ەكى ءتوس, ءبىر قۇيرىق بار ەكەن. قوزىقۇيرىق. ەكى ەمشەك. ەكى ماما. ۇشى قارايىپ كەتكەن.

ماي باسىپ ءبىتتيىپ قالعان ەكى تەسىكتەن رەڭسىز سۋ تامشىلارى سورعالادى. «جىلاعانى شىعار» - دەپ قورىتتى جاس بالشەبەك.

مەڭىرەۋ دۇنيە, تاس كەرەڭ دۇنيە زىڭ ەتتى دە اشىلىپ كەتتى.

- گۇلعايشا... -دەدى ىسىك بەت. - گۇلعايشا عوي!

- ... عوي! - دەدى سۋ سورعالاعان ەكى تەسىك.

- عوي! -دەگەن ەدى قوسان...

- گۇلعايشانىڭ ەكى ءتوسى مەن قوزىقۇيرىعى...».

ال, بۇدان سۇمدىق وتە مە؟ ادامزات تاريحىنداعى ايانىشتى ەپيزود! ادامزات تاريحىندا وسىنداي قاسىرەت بولعان با؟ بىلمەيمىز... بىردەڭە ايتا دا المايمىز. سوندىقتان ارى قاراي دا اۆتور سويلەسىن, شىعارما سويلەسىن.

«سودان كەيىن ارباسۋ باستالدى. شانانىڭ قاسىنا ايداپ اكەلگەن ۇشەۋدىڭ ەكەۋىن مىلتىقتى ادام قاقپايلاپ ارىرەك اپاردى دا, ءاي جوق, ءشاي جوق ەكى اتىپ, جار باسىندا وتىرعان قارعاداي جالپ-جالپ قۇلاتتى. ەكى قۇلاعىن قايشىلاپ, تىقىرشىپ تۇرعان تەڭبىلكوك بىلق ەتپەدى. بار عالام سەلت ەتپەدى. ەشتەڭە بولماعان ءتارىزدى... – «مىناۋ بىزگە ايعاق ءۇشىن قاجەت!»

مىناۋ دەگەنى – قوسان. تۇسىنىكتى.

ەشتەڭە بولماعانداي, ەشتەڭە بايقالماعانداي شانانىڭ ارت جاعىندا جانتايىپ جاتقان جاس بالشەبەك بالەنىڭ توركىنىن بۇلجىتپاي تانىدى: بۇل حالىق وسىنداي جابايى, ءبىرىن ءبىرى جەپ جاتىر دەگەن وسەك تاراتۋعا بۇل, ءبىر, ۇتىمدى جاعداي. «ولاردى ونداي حالگە جەتكىزگەن كىم؟ قاي ۇكىمەت؟ نەعىلعان قۇدىرەت؟ – دەگەن ساۋال ەشكىمنىڭ كوكەيىنە كەلمەيدى, ارينە. كەلسە دە وتىز ءتىستىڭ ار جاعىندا قالادى, ارينە. جوق. ول – ولاي بولا قويماس!»

تابيعاتىندا تاربيەلى, بيازى جان ىشتەي بۋلىقتى. شيرىقتى. قانى قاينادى. اتشىنى يىعىنان ءتۇرتىپ وزىنە قاراتتى.

- توقتاشى! – دەدى. جەرگە ءتۇستى. ءشوپ ۇستىنە توڭكەرىلىپ جاتقان قوسانعا:

- دارەت سىندىرىپ ال! – دەدى.

قوسان دا قينالىپ, ايتۋعا باتپاي كەلە جاتسا كەرەك, قۇنجىڭداي قيمىلداپ جولدان شىعا بەردى.

جولدان شىعا بەرگەنى سول ەدى, جانىنا جەتىپ كەلگەن جاس بالشەبەك, ءۇن-ءتۇنسىز قالپى, جارعاق توننىڭ جاۋىرىن استىنان تاپانشا ۇڭعىسىن تاقاپ تۇرىپ باسىپ قالدى. بۇل دا ماناعى ەكى سەرىگى قۇساپ جالپ ەتىپ قۇلاي بەردى. تەڭبىلكوك تالاي-تالاي اتىستى باستان كەشىرگەن اككى مە, قالاي, بۇل جولى دا بىلق ەتپەدى.

... اۋدان ورتالىعىنا كەلگەن سوڭ دا, وبلىس ورتالىعىنا قايتقان سوڭ دا  نيكولاي كىسى جەيتىن گاننيبالدار تۋرالى ەشكىمگە ءتىس جارعان جوق. باتپاق-قاراعا جەتە بەرە مۇرتتاي ۇشقان جاس بالشەبەك توسەك تارتتى دا جاتىپ قالدى».

شاعىن عانا اڭگىمەگە جازىلعان بۇل زەردەلەۋىمىزدى ء(الى اشا تۇسەر جايتتەر كوپ بولسا دا) تۇيىندەۋگە جاقىنبىز. ابىز اعانىڭ ءوز اۋزىنان ايتقان وسىناۋ اڭگىمەلەرىن تىڭداپ, تىڭداپ قانا ەمەس كوڭىل ەكرانىنان وتكىزىپ وتىرعان ومارعا دا ارنايى توقتالمادىق. ويتكەنى, ءاۋ باستاعى ماقساتىمىز شىعارمانى تولىق تالداۋ ەمەس, قازاقتىڭ ەستەن كەتپەس قاسىرەتتى تاريحىنا ءۇڭىلۋ ەدى. ەندى ابىز اعانىڭ اۆتور بايان ەتكەن, وماردىڭ كوز الدىندا قالعان ءبىر-ەكى ءىس-ارەكەتى مەن سوزدەرىنە توقتالساق. ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتتەرىنەن بەرىلگەن اڭداتپانىڭ دا ايتارى بار شىعار بالكىم, بالكىم...

«- ماحاببات تۋرالى پوەمانىڭ كونتسوۆكاسى وسىلاي اياقتالعان, - دەدى ابىز اعا. دەگەن ەدى. التىنداتقان ازۋ تىستەرىن ەرەكشە سانىمەن اشا تۇسكەن. ۇنىندە كەكەسىن بولدى. ءوزىن مازاقتادى ما, قازاقتى تۇقىرتتى ما, ادامزاتتى مۇقاتتى ما؟ ومار تۇسىنە المادى».

«تاعى ءبىر جۇلدىز تاققىڭ كەلە مە, ومار؟!» ابىز اعا تاعى ادەمى جىميدى».

«...ابىز اعانىڭ بۇدان ءبىر جىل بۇرىن دۇنيە سالعانى ەسىنە ءتۇستى. سول كىسىنىڭ سول جولى: «قازاق دالاسىندا جينالماي شاشىلىپ جاتقان ءۇش ميلليون ولىكتى ەشكىم كەرەك قىلماعاندا نيكولاي ەكەۋىمىزدىڭ ەنشىمىزگە تيگەن ءۇش شىبىندى كىم ىزدەسىن!» -دەپ  مىسقىلداي كۇلگەنى ەسىنە ءتۇستى.

تاعى وسى ولەر شاعىنداعى جايىن ايتا كەلىپ: «سوڭعى جىلدارى ەرەكشە كيىنىپ جۇرەتىن مودا تاپقان ەركەك شاش قاتىنى دا, مەن ەركىن اداممىن دەپ ۇيگە قونباۋدى شىعارعان جالعىز قىزى دا كوڭىل جايلاۋىنان كورىنىس تاپقان جوق»– دەيدى ومار, – دەيدى اۆتور.

ولىك ساسىعان دالادا كەلە جاتقاندا الدە ەلەس, الدە شىن مۇنىڭ القىمىنان سىعىپ ەدى عوي الدە ءبىر قولدار. «... جىلى توننىڭ اشىق جاعاسىن اشا ءتۇسىپ, القىمىنا جارماسقان ەكى قولدى انىق كوردى. سابىر ساقتاپ, ەندى, انىق اڭعاردى. ساۋساقتارى سالالى ەكى قول. ولىكتىڭ قولى. جۇرەلەپ قايتا وتىرىپ جاتىپ دىتتەپ قارادى: ساقال-شاشى قاۋعاداي بولىپ ءوسىپ كەتكەن اققۇبا كىسى. اققۇبا ولىك. اعزا».

« - تانىدىم. جاعامنان العان ولىكتى تانىدىم! جايىق-قاپال كۇرەڭبي دەگەن اتاقتى باي ەدى. مەشىت سالدىرعان, مەدرەسە سالدىرعان. توعان قازدىرىپ, ەلىنە ەگىن ەگۋدى ۇيرەتىپ جۇرگەن كوزى اشىق, شەشەن كىسى ەدى. ...ول دا ەركەكتىڭ كورىكتىسى ەدى جارىقتىق! ۇيالى كوزدەرى نۇر شاشىپ تۇراتىن, ەكى يىعىنا ەكى جىگىت مىنگەندەي, ەكى بەتى نارتتاي...ۇلبىرەگەن ءۇردىڭ قىزى گۇلعايشا كۇرەڭبيدىڭ توقالى ەدى...».

ءبىز دە قايتالايىق, مەشىت سالدىرعان, مەدرەسە سالدىرعان, توعان قازدىرىپ, ەلىنە ەگىن ەگۋدى ۇيرەتىپ جۇرگەن, ەلىنە پايداسى بولماسا زيانى تيمەگەن, ەڭگەزەردەي ەركەكتىڭ كورىكتىسى بولعان كۇرەڭبي! سەنىڭ كىناڭ ادال نەكەلەسەڭ دە توقال العانىڭ بولدى. ول جارىڭدى «ەسكىلىكتىڭ قالدىعى» دەپ جاتتىڭ قوينىنا زورلاپ سالىپ بەردى. تەكتى تۋعان قازاقتىڭ ەرىنە بۇدان اسقان قورلىق بار ما؟ جوق. «قوسان مەن گۇلعايشا» پوەماسىنداي مىڭ-ميلليون وتىرىك, مىڭ-ميلليون جالعان ۇراندار يتجەككەنگە ايدالىپ ءىزىڭدى قۇم جاسىرعان جالعىز سەنىڭ شىرقىراعان ءۇنىڭدى ەستىرتەر مە؟ جوق! سەنىڭ ويىڭدى, مۇرات-ماقساتىڭدى, قايعى-قاسىرەت, اۋىر ازابىڭدى, ءتىپتى سەنىڭ ەڭبەگىڭدى (ول كەزدەگىنى بىلاي قويالىق) وسى كۇنگى ءدۇيىم قازاق ەسكەرىپ, ەلەدى مە؟ جوق ءالى. سەنىڭ توقال العانىڭنىڭ سونشاما اۋىر جازاعا تارتارداي قىلمىس ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنىپ جەتتى مە؟ جوق ءالى. مۇمكىن گۇلعايشادان ۇرپاق قالىپ, ودان تاراعان ءۇرىم-بۇتاق وسى كۇنى ارامىزدا جۇرگەن بولسا, ول دا مۇمكىن ابىز اعانى قوشتار. «وقىعان, ورىنبوردا وقىعان ساۋاتتى ادام قالاي ەكى ايەل الادى؟» دەپ وزىڭە قايتا تونەر مە كۇرەڭبي عارىپ؟! مۇمكىن!..

ويتكەنى, «قوسان مەن گۇلعايشا» پوەماسى سىندى مىڭ-ميلليون وتىرىك, مىڭ-ميلليون جالعاندىق ءبىزدى سەنىڭ بەكزات بولمىسىڭنان الدەقايدا الىستاتىپ جىبەرگەن! كۇرەڭبي – اسىلىم!

ۇلاربەك نۇرعالىم ۇلى,

«ەگەمەن قازاقستان»

«بولمىس» كىتابىنان