«ەسەپتى جىلى بيۋدجەت كىرىستەرىنىڭ كولەمى ۇلعايىپ, كورسەتكىش 109,1 پايىزعا ارتىعىمەن ورىندالدى. شىعىستار 98,3 پايىز يگەرىلىپ, 8 ترلن 501 ملرد تەڭگەگە اتقارىلدى. ال الەۋمەتتىك سالاعا 4 ترلن تەڭگەگە جۋىق قاراجات بولىنگەن بولسا, بۇل جالپى شىعىستاردىڭ جارتىسى. ولاردىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى بىلتىرعى جىلى 7,2 پايىزعا جەتتى. سول سياقتى بيۋدجەت تاپشىلىعى 741 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل جوسپاردان 161 ملرد تەڭگەگە تومەن», دەدى ۇكىمەت اتىنان 2016 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتى تانىستىرعان قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, 2016 جىلعى بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىنىڭ باستى سيپاتتارى – سىرتقى تەرىس فاكتورلار مەن ەكونوميكامىزداعى قيىنشىلىقتارعا قاراماستان, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق وسۋگە قولايلى جاعدايلار جاساۋ بولىپ تابىلادى. ال بۇل ماقساتتار «نۇرلى جول» جانە باسقا دا مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ, داعدارىسقا قارسى قوسىمشا جەدەل شارالاردىڭ ورىندالۋىنىڭ ارقاسىندا ىسكە اسقان. سول سەبەپتەن دە الداعى ۋاقىتتا شىعىستاردى قارجىلاندىرۋداعى كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتىڭ ۇلەسى 2020 جىلى بىرتىندەپ 2 ترلن تەڭگەگە دەيىن ازاياتىن بولادى.
سونداي-اق, مينيستر ءوز بايانداماسىندا سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى جاقسارتۋ بارىسىندا ەكى ماڭىزدى ماسەلەنى شەشۋ قاجەتتىگىن اتادى. ونىڭ ءبىر قىرى – بيزنەسكە قولايلى جاعداي تۋعىزۋ بولسا, ەكىنشىسى – مەملەكەتتىك بيۋدجەت كىرىستەرىن ۇلعايتۋ. كورشى ەلدەرمەن دە كەدەندىك ستاتيستيكانىڭ الشاقتىعىن جويۋ ماقساتىندا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار, يمپورتتىق تاۋارلاردىڭ بارلىق تۇرلەرىنە تاڭبالاۋدى ەنگىزۋ ءىسى دە ىلگەرىلەۋدە. بۇگىندە وسى ماسەلە تۋرالى جاڭا كەلىسىمنىڭ جوباسى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسياسىندا تالقىلانۋدا, تاڭبالاۋعا جاتاتىن تاۋارلاردىڭ ءتىزىمى كوميسسيانىڭ كەڭەسىمەن بەكىتىلەدى دەپ كۇتىلۋدە.
«بۇدان باسقا, قىلمىستىق كودەكسكە ىزگىلەندىرۋ اياسىندا ءتيىستى وزگەرىستەر دايىندالدى. بۇل وزگەرىستەر مەملەكەت مۇددەسىن قورعاي وتىرىپ, ەكونوميكا سالاسىن قىلمىستان ارىلتۋعا باعىتتالعان. سالىقتىق باقىلاۋدا دا بيزنەستىڭ ءىس-ارەكەتىنە ارالاسپاۋ ءپرينتسيپىن قولداناتىن بولامىز. وسى ايتىلعان شارالار بيۋدجەت كىرىستەرىنىڭ وسۋىنە, كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ ازايۋىنا, سالىق اكىمشىلەندىرۋدىڭ جاقسارۋىنا كومەكتەسەدى دەپ سەنەمىز», دەدى ب.سۇلتانوۆ.
ەسەپتى تالقىلاۋ بارىسىندا بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ يگەرىلمەۋ ساپاسىنىڭ ءوسۋى, ءتيىمسىز پايدالانۋى دا ءسوز بولدى. ايتالىق, وتكەن جىلى 268 ملرد تەڭگە شاماسىنداعى قاراجات ءتيىمسىز جۇمسالعان. بۇل 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە از. سوندىقتان دا بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ تيىمدىلىگىن تۇبەگەيلى ارتتىرۋ ءۇشىن ءبىراز جۇمىستار اتقارۋ جوسپارلانىپ جاتقان كورىنەدى.
بىرىنشىدەن, كۆازيمەملەكەتتىك سۋبەكتىلەردىڭ بيۋدجەتپەن قارىم-قاتىناسى. سوڭعى جىلدارى وسى سۋبەكتىلەرگە بەرىلگەن جارعىلىق كاپيتالدىڭ سوماسى ۇلعايىپ, نەگىزگى سومالار ءۇش ۇلتتىق حولدينگ ارقىلى ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا بەرىلگەنى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى ءوز ويىن بىلدىرگەن باقىت سۇلتانوۆ جوعارىدا كورسەتىلگەن قاراجاتتى ازايتۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىستار دا ايتىلعانىن اتاپ ءوتتى. ول ءۇشىن جوسپارلاۋ ءادىسىن وزگەرتىپ, بيۋدجەتكە قارجى-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەدە كورسەتىلگەن سومانىڭ ءبارىن بىردەن جوسپارلاماي, كەزەڭ-كەزەڭىمەن قاراستىرىلۋى قاجەت ەكەن.
وتىرىستا قارجى مينيسترىنەن كەيىن ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى الپىسباي احمەتوۆ پەن ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرمۇحامبەت ابدىبەكوۆ ءسوز الىپ, وتكەن جىلعى بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى جونىندەگى ەسەپتەرىن باياندادى. ال تالقىلاۋ بارىسىندا دەپۋتاتتار ايتقان ەسكەرتپەلەر مەن ۇسىنىستاردى ەسكەرە وتىرىپ, ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2016 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرى بويىنشا قوسىمشا بايانداما ازىرلەۋ جونىندە شەشىم قابىلداندى. ءسويتىپ, پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا قوسىمشا بايانداما جاساۋ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى سەرگەي ەرشوۆقا تاپسىرىلدى.
سەنات دەپۋتاتتارى ماجىلىستە ماقۇلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى مەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى اراسىنداعى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا جاعدايىندا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن قابىلدادى.
قۇجاتتى تانىستىرعان ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ كەلىسىمگە 2016 جىلدىڭ 26 جەلتوقسان ايىندا سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا قول قويىلعانىن اتاپ ءوتىپ, قىرعىزستاننىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى ينتەگراتسيا جاعدايى ءۇشىن 100 ملن اقش دوللارى كولەمىندە قارجىلاي كومەك كورسەتۋ كوزدەلەتىندىگىن جەتكىزدى.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, بۇل قاراجات قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعىندا اتالعان ەلدىڭ ەاەو شەڭبەرىندەگى «جول كارتاسى» اياسىندا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا جۇمسالاتىن كورىنەدى. ياعني, بۇل كومەك قىرعىز ۋچاسكەسىندەگى كەدەندىك ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋعا, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ سانيتاريالىق, ۆەتەريناريالىق, فيتوسانيتاريالىق جۇيەلەرىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق تاراپىنا سايكەس كەلتىرۋ ءۇشىن بەرىلەدى دەپ ناقتىلانعان.
دەپۋتاتتاردىڭ تالقىلاۋىنان ءوتىپ, قابىلدانعان قۇجاتتىڭ كەلەسى ءبىرى – «پروكۋراتۋرا تۋرالى» زاڭ جوباسى بولدى. پروكۋروردىڭ وكىلەتتىكتەرى (قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى), ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ناقتى جازىلعان زاڭ جوباسىن تانىستىرعان باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى مارات احمەتجانوۆ پروكۋرورلاردىڭ تەكسەرىستەر تاعايىنداۋى ءۇشىن نەگىزدەر مەن ولاردىڭ تالاپ قويۋىمەن سوتقا جۇگىنۋ نەگىزدەرى تياناقتالعانىن العا تارتتى. «قاداعالاۋدىڭ ءۇش نىسانى بار: زاڭدى كۇشىنە ەنگەن قۇقىقتىق اكتىلەردى تەكسەرۋ, تالداۋ, باعالاۋ كوزدەلەدى. سونىمەن قاتار, پروكۋروردىڭ قۇقىقتىق اكتىلەر جۇيەسى تۇزەتىلىپ, ناقتىلاندى جانە قاداعالاۋدىڭ «الدىن الا ەسكەرتۋ» جانە «ۇيعارىم» سياقتى اكتىلەرى الىنىپ تاستالدى», دەدى م.احمەتجانوۆ.
اتالعان زاڭ جوباسىنا قاتىستى قوسىمشا بايانداما جاساعان كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى دۋلات قۇسداۋلەتوۆ قۇجاتتاعى «زاڭعا تۇسىندىرمە بەرۋ» دەگەن پروكۋرورلىق دەن قويۋ اكتىسىنىڭ مازمۇنى وزگەرتىلگەنىنە توقتالىپ ءوتتى. «وسى قۇقىقتىق اكت قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا, سونداي-اق, دايىندالىپ جاتقان قۇقىققا قارسى ءىس-ارەكەتتەر تۋرالى مالىمەتتەر بولعان كەزدە ەنگىزىلەدى. سونىمەن قاتار, نارازىلىق بىلدىرۋگە جاتپايتىن قۇقىقتىق اكتىلەردىڭ تۇرلەرى ايقىندالدى جانە پروكۋرورلىق قاداعالاۋ اكتىلەرىن قابىلداۋدىڭ نەگىزدەرى مەن سالدارلارى بەلگىلەندى. سوندىقتان دا قاداعالاۋ (دەن قويۋ) اكتىلەرىن ماجبۇرلەپ ورىنداتۋ سوت تارتىبىمەن عانا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى», دەدى سەنات دەپۋتاتى.
وتىرىس بارىسىندا ماجىلىستە ماقۇلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىن دەپۋتاتتارعا دەنساۋلىق ساقتاۋ ءمينيسترى ەلجان ءبىرتانوۆ تانىستىردى. ال توراعا ق.توقاەۆتىڭ داۋىسقا سالۋ ناتيجەسىمەن سەنات رەگلامەنتىنىڭ 58-تارماعىنا سايكەس شىعارىلعان قاۋلى نەگىزىندە زاڭ جوباسى ەكى وقىلىمدا قارالىپ, قابىلداندى.
جالپى وتىرىس اياسىندا ماجىلىسكە قايتا جىبەرىلگەن قۇجات «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە جول ءجۇرىسى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى بولدى. اتالعان قۇجات جونىندە كونستيتۋتسيالىق زاڭناما, سوت جۇيەسى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەرىك اقىلباي بايانداما جاساپ, زاڭنىڭ ءالى دە بولسا جەتىلدىرىلۋى ءتيىس تۇستارى بار ەكەندىگىن ايتتى جانە ماجىلىسكە كەرى قايتارىلاتىندىعىن مالىمدەدى.
نۇرلىبەك دوسىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
