يوشيتو مىرزا, ءسوز باسىن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى ماڭىزىنان باستاساق, بيىلدان باستاپ مۇشە مەملەكەتتەر سانى سەگىزگە جەتكەن بۇل ۇيىم ءوڭىردىڭ دامۋىنا قانشالىقتى ىقپال ەتپەك؟
كەز كەلگەن ۇيىمنىڭ ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا رەتىندە ءوز مىندەتىن ناقتى ورىنداۋى ءۇشىن وعان مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا ينفراقۇرىلىم قاجەتتى دەڭگەيدە دامۋى قاجەت. شىۇ سالىستىرمالى تۇردە جاس ۇيىم بولعاندىقتان جانە ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمى الەمدىك دەڭگەيدەگى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا شاعىن بولعاندىقتان مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ىسكەر ورتالارىنىڭ ورتاق نارىق قۇرۋىنا كەدەرگى از بولعان جوق. ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا ەڭ الدىمەن ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى. وسى ورايدا قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل نەگىزىنەن قىتاي تاۋارىنىڭ ەۋروپاعا ساتىلۋى ءۇشىن قولعا الىنعان جوبا. ياعني, شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى كوپىر. ال ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە تەك شىعىس پەن باتىس اراسى ەمەس, وڭتۇستىك پەن سولتۇستىك اراسىن دا جالعاۋعا قاجەتتىلىك بار.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كسرو ۋاقىتىندا بارلىق تەمىر جانە قارا جولداردىڭ وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە, ياعني قازاقستاننىڭ قازبا ورىندارىنان تىكەلەي ماسكەۋگە تارتىلعانىن ايتقان ەدى. وسى ورايدا ء«بىر بەلدەۋ,ء بىر جول» جوباسىنىڭ دا بىرجاقتى جۇمىس ىستەيدى دەيسىز عوي... قازاقستاننىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟
جوعارىدا ايتقانىمداي, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا ءمان بەرگەن ءجون. ول ءۇشىن جول سالۋ كەرەك. ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردىڭ ەل ەكونوميكاسىنا كوپجاقتى پايداسى بولادى. ول دەگەنىڭىز جاڭادان جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋى, بيزنەستىڭ كوپتەپ بوي كوتەرۋى, ناتيجەسىندە سالىق ءتۇسىمىنىڭ كوبەيۋى. وسى سالىقتان تۇسكەن قاراجاتتى مەملەكەت تاعى دا سول ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا سالۋى كەرەك. ەركىن نارىق وسىلاي جۇمىس ىستەيدى.
بۇل تۇرعىدا سىرتقى ساۋدا قاتىناستارىن ارتتىرۋدى تەك ۇكىمەت قامتاماسىز ەتۋ كەرەك دەگەن ويدان اۋلاق بولۋ كەرەك. بۇعان ەڭ الدىمەن بيزنەس مۇددەلى. ال ۇكىمەتتىڭ مىندەتى سوعان جاعداي جاساۋ: جول سالۋ, ەلەكتر جەلىلەرىمەن قامتۋ جانە تاعى باسقا. باتىس پەن شىعىس ورتاسىنداعى قازاقستان ءترانزيتتى مەملەكەت رەتىندە وزىنە تيەسىلىنى الۋى ءتيىس. سونىمەن قاتار, سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك, رەسەي مەن ءۇندىستان اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنا قولايلى جاعداي جاسايتىن جاعدايعا ۇمتىلۋى شارت.
ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى «جاڭا جىبەك جولىنىڭ» بولاشاعىنا كۇمانمەن قاراۋشىلار بار. ولاردىڭ ايتۋىنشا, ءۇندىستان, جاپونيا, قىتاي سەكىلدى الپاۋىتتار ءوز تاۋارلارىن ەۋروپا مەن افريكا ەلدەرىنە تەڭىز جولى ارقىلى تاسىمالداپ جاتىر. بۇل ەڭ ارزان جول. ال تەمىر جولى مەن قارا جولدىڭ تاسىمال باعاسى بىرنەشە ەسەگە قىمباتقا تۇسەدى. وسى ورايدا, ەۋرازيالىق قۇرلىقتاعى تاسىمال تەك ساعىم تۇرىندە بولىپ قانا قويماي ما؟
ءبارى دە «جاڭا جىبەك جولى» بويىنداعى ەلدەردىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىنە بايلانىستى. ەڭ الدىمەن شەكارانى اشۋ كەرەك, ينفراقۇرىلىمدى دامىتىپ, سونىڭ ىشىندە جول سالىپ, تاسىمالعا بارىنشا جاعداي جاساۋ كەرەك. مەن سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزگە ءوز بەتىنشە اقشا تابۋدى ۇيرەنۋگە كەڭەس بەرەر ەدىم. سىرتتان اقشا تەگىن كەلمەيدى. قازاقستاننىڭ باستى بايلىعى ترانزيتتىك مۇمكىندىگى. ونى دامىتۋ ءۇشىن ينفراقۇرىلىمدى كوتەرۋ كەرەك.
90 جىلداردىڭ باسىنان باستاپ بۇگىنگە دەيىن قازاقستان يندۋستريالاندىرۋ ارقىلى كۇن كورىپ كەلەدى. قازبا بايلىقتارى مەن كەن ورىندارى ءبىزدىڭ نەگىزگى كۇنكورىس كوزىمىز. سوناۋ كسرو ۋاقىتىنان باستالعان يندۋستريالاندىرۋ 2000 جىلداردىڭ باسىندا جاڭاشا سيپات الدى. ال سوڭعى جولداۋدا ەلباسى ساندىق ەكونوميكانىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە توقتالدى. وسى ورايدا, قازاقستاننىڭ وندىرىستىك جانە سەرۆيستىك ەل رەتىندە الەۋەتىن قالاي باعالايسىز؟
ەشقاشان دا مەملەكەت بيزنەستى بەلگىلى ءبىر سالامەن شەكتەپ قويۋىنا بولمايدى. ۇكىمەتتىڭ مىندەتى, كاسىپكەرلىكتىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە جاعداي جاساۋ. دامۋشى ەلدەردى بىلاي قويعاندا, دامىعان ەلدەردە دە مۇنداي شەكتەۋ ەكونوميكاعا كەدەرگىسىن كەلتىرەدى. جاپونيا مەن گەرمانيانىڭ ءىرى وندىرىستىك ەل بولعانى, سينگاپۋردىڭ قارجى سالاسىندا ۇلكەن جەتىستىككە جەتكەنى ۇكىمەتتىڭ وسى سالاعا عانا جاعداي جاساعانىنان ەمەس, ەركىندىك بەرىپ, بيزنەستىڭ وسى سالاعا وزدەرىنىڭ يكەمدەلگەنىنەن.
سوندىقتان قازاقستان ۇكىمەتى دە ەڭ الدىمەن ادام كاپيتالىنا باسىمدىلىق بەرىپ, بيزنەستىڭ كەز كەلگەن تۇرىنە جاعداي جاساۋى كەرەك.
اڭگىمەلەسكەن
باۋىرجان مۇقانوۆ,
"ەگەمەن قازاقستان"
