ول ۇزاق جىلداردان بەرى ءوزى زەرتتەپ كەلە جاتقان ادامنىڭ تەگى مەن گەنى جونىندەگى ەكى-ءۇش اۋىز تۇجىرىمىنىڭ «ەگەمەننىڭ» بەتىندە جارىق كورۋىن قالايتىنىن ايتتى. ء«سىز وسى ويىمدى جازىپ الىڭىز, مەن ايتىپ بەرەيىن» دەپ قولقا سالدى اقساقال. ايتەكەڭ ايتقان اڭگىمەنىڭ ءتۇپ-توركىنى تومەندەگىدەي بولىپ شىقتى.
عىلىمنىڭ عىلىمي-گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەرى بويىنشا ۇرپاققا تۇقىم قۋالايتىن بەلگىلەر مەن قاسيەتتەر اكە-شەشەدەن تەڭ دەڭگەيدە داريدى. عىلىمي-مەديتسينالىق تىلمەن ايتقاندا, مۇنى اتالىق جانە انالىق حروموسومالار ارقىلى ايقىن اجىراتۋعا بولادى. ونىڭ ىشىندە جاعىمدى قاسيەتتەرمەن بىرگە, قولايسىز قاسيەتتەردىڭ بولۋى –جاراتىلىستىڭ جازىلماعان زاڭى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. مۇنداي بەلگىلەر ەكى جاقتا دا كەزدەسەدى. مىنە, وسى اتالىق جانە انالىق گەندەر ۇرپاقتىڭ ءجۇرىس-تۇرىستارى مەن مىنەز-ق ۇلىقتارىن ايقىندايدى. جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر انالىق اعزالاردا وڭ قاسيەتتەرمەن سيپاتتالاتىن گەندەردىڭ كوبىرەك ەكەنىن كورسەتەدى. بۇدان شىعاتىن ءتۇيىن – ۇرپاقتىڭ قاسيەتتەرىن تەك اتا تەگى جاعىنان عانا قاراستىرماي, ونى شەشەسى جاعىنان دا زەرتتەۋگە ءمان بەرۋدىڭ اسا قاجەتتىلىگى. ايتپەسە گەن جونىندەگى ماسەلە تەك ءبىر جاقتى, ءۇستىرت كۇيىندە قالىپ قويادى. وتكەن تاريحىمىزعا ۇڭىلسەك, ۇلت كوسەمدەرى مەن حاندارعا, باتىرلار مەن بيلەرگە جانە اقىن-جازۋشىلارعا وڭ گەندىك قاسيەتتەر – اكەنىڭ قانىمەن عانا ەمەس, انانىڭ سۇتىمەن دە داريتىنىنا كوز جەتكىزە الامىز.
وسى ارادا ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەيىن. مالايسارى بي قول باستاعان كوسەم, ءسوز باستاعان شەشەن سىرىم بابامىزعا: ء«اي, سىرىم, سەنىڭ اكەڭ دات قوي اۋزىنان ءشوپ المايتىن قوي تورىنىڭ ءوزى ەدى, سەنىڭ اناڭ كۇندىز كەلگەن جيىرما كىسىنى, تۇندە كەلگەن جيىرما كىسىنى اتتان ءتۇسىرىپ قارسى الىپ, قوناق قىلىپ اتتاندىراتىن قايراتتى, ءور, تەكتى ادام ەدى. سەن كىمگە تارتىپ تۋعانسىڭ» دەگەن ەكەن. سوندا سىرىم باتىر: «ۋا, اۋليە ءبيىم, كۇندىزگى جيىرما مەن تۇنگى جيىرما ادامدى قوسقاندا قىرىق بولادى, قىرىقتىڭ ءبىرى قىدىر دەگەن, ەندەشە انام اۋلەتكە قۇت پەن قىدىر دارىتايىن دەگەن ەكەن عوي» دەپ جاۋاپ قايتارىپتى. مىنە, تاريحي تۇلعالاردىڭ وسى ۇنقاتىسۋلارىندا الەۋمەتتىك شىندىق پەن باسىم گەن ىقپالىنىڭ كورىنىسى جاتقانىنا كۇمان كەلتىرە المايمىن. قازىرگى كەزدە تەكتى اتا-انادان ءومىر ەسىگىن اتتاپ, ەل باسقارىپ جۇرگەن تۇعىرلى تۇلعالار, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, مادەنيەت پەن ونەر مايتالماندارى از ەمەس. ولارعا مۇنداي قاسيەتتەر تەك اتا تەگىنەن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە اناسى جاعىنان دا بەرىلگەنىن بۇگىنگى گەنەتيكا عىلىمى تولىق انىقتاپ بەرە الادى.
وسى ارادا تاعى ءبىر مىسال كەلتىرۋدىڭ رەتى كەلىپ تۇرعانداي. تاياۋدا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە بەلگىلى قالامگەر تۇرسىن جۇرتبايدىڭ قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆ جونىندە جازىلعان «نامىس» دەگەن ماقالاسى جاريالاندى. مۇندا اۆتور حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلىنىڭ اتا-اناسى جونىندەگى پەرزەنتتىك تولعانىسىن بىلايشا تۇيىندەپتى: «بويىما بىتكەن تۇلعا, كۇش-قۋات پەن جىگەرلى جۇرەك, اكەم وڭعاربايدىڭ بەل كۇشىنەن, ال قان-تامىرىما ىستىق مەيىرىم-قايىرىم سىيلاعان, اتا-بابامنىڭ رۋحىن جانىما قۇيعان, تىرشىلىگىمە ءمان-ماعىنا بەرگەن ازاماتتىق-جىگىتتىك ءسۇتىن ەمىزگەن – انام. سوندىقتان دا ءتانىم – اكەمە ءتان بولسا, جانىم – انامدىكى. ياعني, ءتان – اكەدەن, جان – انادان».
مەن جوعارىدا انالىق اعزانىڭ گەنىنەن بويىنا كوسەمدىك دارىتقان تاريحي تۇلعا جونىندە ايتقان بولسام, ەندى اتا تەككە بايلانىستى: قاجىمۇقان بالۋان, قوبىلاندى باتىردىڭ ون ەكىنشى ۇرپاعى ەكەن دەگەن ءسوزدى دە ەستىپ قالعانىم بار. ارينە, بۇل عىلىمي-تاريحي تۇرعىدان دالەلدەنبەگەن تۇجىرىم ەكەنى دە انىق. سولاي بولا تۇرسا دا وڭ تەكتىك جانە گەندىك بەلگىلەر عاسىرلارعا سوزىلعان جىلدار ىشىندە كەيىنگى ۇرپاقتىڭ بويىندا قايتادان بوي كوتەرەتىنى گەنەتيكا عىلىمىندا تولىقتاي دالەلدەنگەن.
گەنەتيك عالىم, قارت ۇستاز ءوز وي-پىكىرىن وسىلاي ءتۇيدى. مەنىڭ باسقا شارۋام جوق, تەك وسى وي-پىكىرىمدى «ەگەمەنگە» جەتكىزۋىڭىزدى سۇرايمىن. مۇنى امانات دەپ قابىلداڭىز دەدى ول. البەتتە اماناتقا قياناتقا جاساۋعا بولمايدى. سوندىقتان دا مەديتسينا عىلىمى اعا بۋىنى وكىلىنىڭ اڭگىمەسىن الدا كەلە جاتقان مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى كۇنى قارساڭىندا ءۇتىر-نۇكتەسىن قيسايتپاي, گازەتىمىزگە جولداعاندى ءجون كوردىك.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقتوبە
