عالامشاردىڭ جىل ساناۋىندا 1851 جىل بولاتىن. البەرت حانزادانىڭ القالاۋىمەن ادامزاتتىڭ دامۋ تاريحىنا جاڭا بەتبۇرىس اكەلەتىن قادام جاسالدى. الەكەدەي جالانعان جوزەف پاكستون ەسىمدى ساۋلەتشىنىڭ اقىل-قيالىنان تۋعان حرۋستال سارايى 365 كۇن ىشىندە سالىندى. سودان بەرى بۇل شارا ادام بالاسىن جانكۇيەر رەتىندە قىزىقتىراتىن تاريحي مانگە يە بولىپ كەلەدى. ارينە, وليمپيا ويىندارى مەن اياقدوپتان الەم چەمپيوناتىنان كەيىنگى ءۇشىنشى ماڭىزدى وقيعا رەتىندە...
كۇنى كەشە عانا استانا تورىندە جالاۋى جەلبىرەگەن ەكسپو كورمەسىنىڭ تاريحى تۋرالى ايتىپ وتىرعانىمىزدى وقىرمان ۇققان بولار. الەمدىك كورمە ءوز شەجىرەسىندە عالامشار مەن ادامزاتتىڭ وركەندەۋى ءۇشىن يگىلىك پەن ىزگىلىكتەن باسقا ماقساتقا قىزمەت ەتپەگەنى انىق. كەرىسىنشە, دۇنيە ءجۇزىنىڭ تۇرعىندارى ءار جىلدارى, تۇكپىر-تۇكپىردە اشىلعان ەكسپو عيماراتتارى قابىرعاسىندا تانىستىرىلىپ, تۇساۋى كەسىلگەن جاڭالىقتار ءۇشىن... وركەنيەت الدىندا قارىزدار سەزىنۋى ءتيىس سياقتى ما, قالاي؟..
وقىرمانعا الەمنىڭ ءار ەلىندەگى ەرەكشەلىككە تولى ءومىر مەن دامۋ بەلگىسىن سيپاتتايتىن دالەلدەرگە كوز جەتكىزۋ ءۇشىن عانا كورمەنى ارالاپ شىعۋعا كەڭەس بەرەر ەدىك. سەبەبى, استاناداعى كورمە پاۆيلوندارىندا ادامزاتتىق قۇندىلىقتار مەن بولاشاقتىڭ سيپاتىن انىقتايتىن نىشانداردىڭ مەنمۇندالايتىنى انىق. ءدال سول جەردەن «ەكسپو نە بەرەدى؟» دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابى دا نيۋتوننىڭ باسىنا توپ ەتە تۇسكەن الماداي تابىلا كەتۋى كادىك ەمەس...
وسى تۇستان كورمە تۋرالى ءسوزدى ءتامامدايمىز. ويتكەنى, ارەكەتسىز قوزعالىس بولمايتىنى سياقتى, ادامزاتتىڭ دامۋىنا قوزعاۋشى كۇش رەتىندە اسەر ەتەتىن فاكتورلاردى انىقتاپ الماي تۇرىپ, ناقتى ناتيجە تۋرالى ۇمىتپەن تولعانۋ مۇمكىن ەمەس.
ال ادامزات پەن عالامشار تىرشىلىگىن العا جەتەلەيتىن باعداردىڭ ءبىر اتى, جاڭاشا جازعاندا – innovation ۇعىمى. قازىرگى تانيتىن قارپىمىزبەن تاپسىرلەگەندە, يننوۆاتسيا دەپ وقيتىن بۇل اتاۋدىڭ ءون-بويىنا ارعى دامۋىمىز عانا ەمەس, تۇپكى تاعدىرىمىز بايلاۋلى سياقتى كورىنەدى. سەبەبى, ەندى الەمنىڭ بۇرىنعىداي قالىپتا بولمايتىنى انىق. ونى وزگەرتەتىن قۇدىرەتتى كۇش تە وسى يننوۆاتسيا بولىپ وتىر. دەمەك, قازاق قوعامى ەندى بۇرىنعىسىنشا ءومىر سۇرۋگە بولمايتىندىعىن سەزىنۋى, ءتىپتى سەزىنۋدى قويىپ, مويىنداۋى ءتيىس! ياعني, جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاق ۇعىمى قالىپتاسىپ ۇلگەردى نەمەسە كەرىسىنشە...
دامىعان ەلدەر يننوۆاتسيالىق دامۋدى عىلىم رەتىندە قاراستىرادى. عىلىمعا نەگىزدەلگەن يدەيالاردىڭ جەمىستى ءارى ومىرشەڭ بولاتىندىعىنىڭ دالەلى وسىندا جاتىر. بىراق, ادامنىڭ ينتەللەكت رەتىندەگى ويلاۋىنىڭ ناتيجەسى, ول ءتىپتى ءپىسىپ-جەتىلۋ كەزەڭىن باستان وتكەرگەن بولسا دا, جەمىستى بولۋى ءۇشىن قاجەت سىناق مەرزىمى مەن پايدالى ارەكەت كەزەڭىنىڭ اراسىنداعى مەرزىم ۇزاققا سوزىلۋى مۇمكىن. ياعني, يننوۆاتسيالىق دامۋ ءۇردىسى ءبىر كۇندە پايدا بولمايدى. كەز كەلگەن مەملەكەتتەگى يننوۆاتسيانى دامىتۋعا كەمىندە 30 جىل كەرەك دەيدى عالىمداردىڭ وزدەرى. مىسالى, اقش دامۋدىڭ يننوۆاتسيالىق مودەلىنە كوشۋدى سوناۋ 1960 جىلدارى باستاعان ەكەن, دەمەك امەريكا 20 جىل ۋاقىت جۇمسادى دەگەن ءسوز. ال قازاقستاندا بۇل باعىتتاعى جۇمىستار تەك 2003 جىلدان باستاپ قانا قولعا الىنا باستادى.
سۇيىنەرلىگى, يننوۆاتسيالىق جوبالاردى قولداۋ مەملەكەت تاراپىنان قارقىندى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ايتالىق, 2003-2009 جىلدار ارالىعىندا 180 يننوۆاتسيالىق جوبا قولداۋعا يە بولسا, اراعا تاعى ەكى جىل سالعانداعى كورسەتكىش ەكى ەسەدەن استامعا ءوسىپ, 400-دەن استام جوباعا جەتكەن ەكەن. مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ قاراڭىز, مەملەكەت يننوۆاتسيانى دامىتۋعا مۇددەلى, ال وتاندىق عىلىم دايىن با؟ ۇكىمەتتىڭ يننوۆاتسياعا نەگىزدەلگەن عىلىمدى قولداۋعا بولەتىن قارجىسى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. مىسالى, عىلىمعا 2010 جىلى 20 ملرد تەڭگە بولىنسە, وتكەن 2016 جىلى نەگىزدەلگەن جالپى قارجىنىڭ ۇلەسى 36,4 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. بۇل قارجى ەلىمىزدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 0,15 - 0,18 پايىزىنا جۋىقتايدى. ال الەمدىك رەيتينگ بويىنشا عىلىمدا كوش باستاپ تۇرعان ەلدەردىڭ بەستىگىندە شۆەيتساريا, شۆەتسيا, ۇلىبريتانيا, اقش, فينليانديا تۇر. قازاقستان... ازىرگە 75-ورىندا. بۇل ءبىزدىڭ عالىمدار دارىنسىز, ىزدەنبەيدى, جاڭاشىل ەمەس دەگەن ءسوز ەمەس. كەرىسىنشە, الەمنىڭ قاسىن كەرگىزەتىن تاڭعاجايىپ جاڭالىق اشقان قازاق عالىمدارى جەتكىلىكتى. ولار اشقان يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ قاتارىندا نانوتالشىق, ءتىس ەمالىن قالپىنا كەلتىرەتىن ءدارى جانە جۇمىرتقا قابىعىنان پلومبا جاساۋ, كوپ ۋاقىتقا جارامدى اككۋمۋلياتور مەن ونىڭ قۇرامىن كۇرىش قابىعىنان جاساقتاۋ, وتقا ءتوزىمدى سىرلاۋ ماتەريالى, سۋ بەتىنە جايىلعان مۇناي قالدىقتارىن زالالسىز جيناۋ, ادام اعزاسىن جەلىمدەۋ نەمەسە شەمىرشەك اعزاسىن ءوسىرۋ تەحنولوگياسى سياقتى كەرەمەتتەردى ايتۋعا بولادى.
...دەي وتىرىپ ابايدى قايتالاۋمەن توقتايمىز. «عىلىم تاپپاي ماقتانبا...» دەمەيتىن بە ەدى دانىشپان. ەندىگى جەردە جاڭا قازاقتىڭ نيەتى سونى سيپاتتاعى عىلىمدى يگەرۋگە اۋسا ەكەن دەيمىز. سوندا عانا ماقتاۋعا عانا ەمەس, ماقتانۋعا دا ابدەن قاقىسى بار ۇلتقا اينالامىز.
قالماحانبەت مۇقامەتقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
