قازاق مۋزىكاسىن عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەپ, تاريحىن جازعان احمەت جۇبانوۆتىڭ ءوزى سول زامانداعى سالقىن ساياساتتان زارداپ شەكتى. ۇلتىنىڭ رۋحاني ۇلى مۇرالارىن جارىققا شىعارىپ, قازاق حالقىن الەمگە تانىتپاق بولعان احاڭنىڭ دا قادامى اڭدۋلى بولدى. ونىڭ ۇستىنە قازاقتىڭ تۇڭعىش لينگۆيست عالىمى, كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاق ءبولىمىنىڭ پرەزيديۋم مۇشەسى قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ 1937 جىلى «جاپون تىڭشىسى» دەگەن جالعان ايىپپەن قامالىپ, كوپ ۋاقىت وتپەي اتىلىپ كەتتى. سوعان قاراماستان, ۇلت-اسپاپتار وركەسترىن قۇرىپ, قازاق ونەرى مەن مادەنيەتىن شىنايى زەرتتەۋگە كىرىسكەن احمەت جۇبانوۆتى فەوداليزمنىڭ قالدىقتارىن ناسيحاتتاۋشى دەپ سىناپ, مىنەگەندەر دە تابىلدى. كەيىن ونەرتانۋشى عالىمداردىڭ باستى عىلىمي قۇرالىنا اينالعان «زامانا بۇلبۇلدارى» ەتنوگرافيالىق ەڭبەگى 1940 جىلدارى جازىلعان ەكەن. «ەسكىلىكتىڭ قالدىقتارى» ناسيحاتتالعان دەگەن سىنعا ۇشىراپ, تۋرالىپ تاستالعان. بۇل عىلىمي ەڭبەگىن ا.جۇبانوۆ قايتا جازىپ, 1963 جىلى عانا جارىققا شىعارا العان. جان-جاقتان بولىپ جاتقان ءتۇرلى قيتۇرقى قىسىمدارعا قاراماستان, احاڭ كوپتەگەن ماسەلەنى سىنالاپ بولسا دا كىرگىزىپ جىبەرگەن. قازانعاپ كۇيلەرىن زەرتتەۋ بارىسىندا دا ىزعارىن توككەن ساياساتتىڭ عالىم قۇلاشىن جازدىرماعانى انىق.
كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا قازانعاپ كۇيلەرىنەن دە استار ىزدەۋشىلەر تابىلعان.
احمەت جۇبانوۆتان باستاپ كۇيشىنى زەرتتەۋشىلەرگە قويىلعان كىنانىڭ ءبىرى – قازانعاپ ءوز كۇيلەرىنە كەڭەس وكىمەتىنىڭ جەتىستىكتەرىن قوسپاپتى. قازاق دالاسىندا ەركىن ءجۇرىپ, حالىقتىڭ ىقىلاسىنا بولەنگەن, جاڭا بيلىكتىڭ ساياساتىنان حابارسىز, ونىڭ ۇستىنە 1921 جىلى دۇنيە سالعان, كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ءتورت-اق جىل ءومىر سۇرگەن قازانعاپ كۇي ارقىلى كوممۋنيزمدى قايدان جىرلاسىن.
كۇيشىگە تاعىلعان تاعى ءبىر ايىپ – ونىڭ كۇيلەرى پەسسيميزمگە تولى, قىز-كەلىنشەكتەردى كۇيگە قوسقان. مۇنىڭ ءبارى انشەيىن ەدى. ايىپتاۋشىلاردىڭ استىرتىن كىناسىنىڭ باستى ءمانى قازانعاپتىڭ حالىق باتىرلارىن كۇي ارقىلى دارىپتەگەنىندە جاتىر.
قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسىن, تۇرمىس-تىرشىلىگىن, كوشپەندىلىكتەن باستاپ بۇكىل ءومىرىن, ءومىر سۇرگەن ورتاسىن, مەكەنىن, تابيعاتىن اقىندار مەن جىراۋلارداي جىرلاپ بەرەتىن قۇدىرەتتى ءبىر كۇش كۇيدە, كۇيشىلىك ونەردە جاتىر. وعىز-قىپشاق كەزەڭىنەن جەتكەن كۇي اڭىزدارىنان, ونىڭ ىشىندە قورقىت اتا كۇيلەرىنەن باستاۋ العان قازاقتىڭ كۇي ونەرى حالقىمىزدىڭ تاريحىن ۇنگە قوسىپ كەلەدى. كەتبۇعا مەن بوعدا كۇيلەرى ءوز داۋىرىنەن حابار بەرەدى.
جالپى, قانداي شىعارما بولسا دا, سول ءداۋىردىڭ تاريحي جاعدايىنا, ءومىر ءسۇرۋ شىندىعىنا كەلىپ تىرەلەدى. قازانعاپ تا ءوز زامانىنىڭ تىنىسىن دومبىرا ارقىلى سويلەتىپ, حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىن اۋەنگە سالدى. قازانعاپ كۇيلەرىنىڭ ومىرشەڭدىگى دە ونىڭ ونەر رەتىندەگى بيىكتىگى مەن زاماندى سۋرەتتەي بىلۋىندە جاتىر.
قازانعاپ كۇيلەرىن زەرتتەۋ كەزىندە ونىڭ شىعارمالارى جانرىنىڭ ارتەكتىلىگىن كورۋگە بولادى. قازانعاپ كۇيلەرى تۇنىق ليريكالىق سەزىمدەرمەن قاتار, ۇلكەن فيلوسوفياعا تولى. سونىمەن قاتار, ازاتتىقتى تۋ ەتكەن قاھارماندىق كۇيلەرى دە بار.
قازانعاپ كۇيلەرىن ءسوز ەتكەندە, الدىمەن ونىڭ «اقجەلەڭ» كۇيى ەسكە ورالادى. قازانعاپ «اقجەلەڭنىڭ» 62 ءتۇرىن شىعارعان. نەلىكتەن 62 ەكەنىن قازانعاپتانۋشىلار ادامنىڭ الپىس ەكى تامىرىمەن بايلانىستىرادى. كۇيشىنىڭ «الپىس ەكى تامىرى بۋسانىپ» شىعارعان «اقجەلەڭ» كۇيلەرى ليريكاعا قۇرىلعان.
كۇيشى كوڭىل كۇيىن كوتەرىڭكى ۇستاپ, دومبىراسىن قاعىپ-قاعىپ جىبەرىپ, كۇي تارتۋعا كىرىستى. بۇل – قازانعاپتىڭ كۇي تارتار الدىندا ءوزىن ابدەن پسيحولوگيالىق جاعىنان دايىنداپ, كۇي ونەرىنىڭ تەرەڭ تۇڭعيىعىنا بويلايتىن تۇسى. كۇي «كۇي شاقىرۋ» دەپ اتالادى. مىنە, وسىدان كەيىن قازانعاپ بابامىز بابىنا كەلىپ, جينالعان جۇرتتىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىرعان. ليريكالىق جانردا شىعارىلعان كۇيلەرى جەتكىزبەك بولعان ويىنا, وقيعالار مەن قۇبىلىستارعا ساي بىردە كوڭىلدى, بىردە مۇڭدى بولىپ توگىلەدى.
ليريكاعا تۇنعان الپىس ەكى «اقجەلەڭدى» ماحاببات ليريكاسى, تابيعات ليريكاسى, جان-جانۋارلارعا ارنالعان ليريكالىق كۇيلەر دەپ بولۋگە بولادى. «اقجەلەڭ» كۇيلەرىنىڭ 15-ءى بالجان قىزعا ارنالىپتى. ماحاببات ليريكاسى دەگەن جىكتەۋگە جاتاتىن وسى كۇيلەردىڭ شىعۋ تاريحىنىڭ ءوزى كۇي جانرىن انىقتاپ تۇرعانداي.
قازانعاپ قاراقالپاق ەلىن ارالاپ ءجۇرىپ, ءۋالي دەگەن بايدىڭ ۇيىنە تۇسەدى. بايدىڭ بالجان اتتى 15 جاستاعى قىزى بار ەكەن. كورىكتى, كيىم كيىسى, ءجۇرىس-تۇرىسى دا ەرەكشەلەنىپ تۇرادى. قازانعاپتىڭ «بالجان قىز» دەپ اتالاتىن كۇيلەر تسيكلى وسىدان باستالادى. كۇيشى ءۋالي بايدىڭ اۋىلىن ونەرىمەن ءتانتى ەتەدى. ءبىراز كۇن قوناق بولعاننان كەيىن قايتۋعا جينالعان قازانعاپتى بايدىڭ قىزى بالجان قيماستىق سەزىممەن شىعارىپ سالادى.
قازانعاپ ارادا ەكى-ءۇش جىل وتكەننەن كەيىن قايتا بارسا, بالجان قىز ۇزاتىلىپ جاتىر ەكەن. تويدىڭ ۇستىنەن تۇسەدى. كۇيشى اعاسىن كورگەن ەركىن وسكەن بۇلاڭ قىز ساعىنىشىن جاسىرماي, قازانعاپتى كۇتكەنىن, ەندى امالسىز ۇزاتىلىپ بارا جاتقانىن ايتادى. قازانعاپ سول تويدا «18 جاسار بالجان قىز» دەگەن كۇيىن شىعارادى. بىرنەشە كۇن تويدىڭ سىيلى قوناعى بولعان قازانعاپتى جىبەرگىسى كەلمەگەن بالجان قىز قايتا-قايتا كۇي تارتتىرادى. اقىر اياعىندا قىزدىڭ كۇيشىگە دەگەن سەزىمىنەن كۇدىكتەنگەن جەڭگەلەرى قازانعاپقا قايتساڭشى دەگەندى ايتادى. قازانعاپ قوشتاسار ساتتە تاعى ءبىر جاڭا كۇي ورىندايدى. بۇل كۇيدىڭ قالاي دەپ اتالاتىنىن سۇراعاندارعا ايتا قويمايدى. كۇيدىڭ مازمۇنىن تۇسىنگەن بالجان قىز «مۇنىڭ اتى – «رۇقسات بەرشى, بالجان قىز» عوي» دەپتى. كەيىن ارادا جىلدار وتكەندە بۇرىنعى ەركە, شولجاڭ, بۇلاڭ قىلىقتارىنان ارىلىپ, بايسالدى ايەل بولعان شىعار دەپ ويلاعان كۇيشى «بالجان ايەل» اتتى كۇي شىعارادى. سونداي-اق, قازانعاپتىڭ بۇگىنگى كۇنى ورىندالىپ جۇرگەن «بۇراڭ بەل بالجان قىز» دەگەن كۇيى بار.
قازانعاپتىڭ «كوكىل», «دۇركىن-دۇركىن دۇنيە», «دومالاتپاي اقجەلەڭ», «ىلمە», «جاڭىلتپاش», «قاپ, اتتەگەن-اي» كۇيلەرى ليريكالىق كۇيلەرگە جاتادى.
كۇيشىنىڭ ماحاببات ليريكاسىمەن قاتار, تابيعات ليريكاسىنا جاتاتىن كۇيلەرىنە دە توقتالىپ وتەلىك. «جەم سۋىنىڭ تاسقىنى» كۇيىنىڭ ورىندالۋىن ءجىتى باقىلاپ وتىرساڭىز, وزەن جاي اعىسپەن اعىپ جاتقان سەكىلدى. ساۋساقتار ساعادان تومەن قاراي قۇلديلاي تۇسكەندە سۋدىڭ تولقىنىن, بىرتە-بىرتە قاتتى اعىسىن اڭعاراسىز. ال پەرنەلەردى بىرىنەن سوڭ ءبىرىن الماستىرعان ساۋساقتار دومبىرانىڭ موينىنا جەتكەندە تىنشي قالادى. وزەن اعىسىن كوز الدىڭىزعا اكەلەدى.
قازانعاپتا تابيعاتپەن ۇشتاسىپ جاتاتىن جان-جانۋارلاردىڭ ەرەكشەلىكتەرىنە, مىنەز-قۇلقىنا قاتىستى كۇيلەر دە جەتەرلىك. ماسەلەن, «تورى جورعا اتتىڭ بوگەلەك قاعۋى», «تورى اتتىڭ كەكىل قاقپايى», «مايدا قوڭىر», «اقسۇڭقار قۇس», «بوگەلەك» كۇيلەرى جان-جانۋارلارعا ارنالعان. بىردە بۇركىتباي دەگەن بايدىڭ جورعاسىنىڭ جۇرىسىنە, سۇلۋلىعىنا سۇيسىنگەن قازانعاپ «تورى جورعا اتتىڭ بوگەلەك قاعۋىن» سۋات باسىندا شىعارعان ەكەن.
قازانعاپتى قازاق حالقىنىڭ جىراۋلىق داستۇرىمەن سۋسىنداپ, قانىنا سىڭىرە بىلگەن جانە ونى دومبىرا ءۇنى ارقىلى بەينەلەگەن دەپ ايتۋعا بولادى. «نوعايلىنىڭ بوسقىنى», «بالجاننىڭ جىر كۇيى», «بەكەتتىڭ جىر كۇيى» اتتى كۇيلەرىن تىڭداعاندا قۇددى ءبىر ەپوستىق جىرلاردى تىڭداعانداي كۇي كەشەسىز. قازانعاپتىڭ ەپوستىق جىرلارمەن ۇندەس كۇيلەرى سوناۋ زاماننان كەلە جاتقان ۇلتتىق مۇرامىزبەن سارىنداس شىعىپ جاتادى. قازانعاپتى باتىرلىقتى, ازاتتىقتى اڭساعان كۇيشى رەتىندە «جۇرتتا قالعان» كۇيىنەن تانۋعا بولادى. 1916 جىلى ورىس پاتشاسى قازاقتاردى قارا جۇمىسقا الۋ تۋرالى جارلىق شىعارعاندا وعان قارسى بولعان قىر قازاعى ىشكە قاراي ۇدەرە كوشكەن. سول كەزدە كوشۋگە مۇمكىندىگى جوقتار ەسكى جۇرتتا قالىپ قويعان. جازىقسىز زارداپ شەككەن قازاقتاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن جوقتايتىن «جۇرتتا قالعان» كۇيى وسى كەزدە شىعارىلعان.
بورسىق قۇمى, مۇعالجار تاۋى, جەم-ساعىز, ارال, قازالى بويىن جايلاعان شەكتىلەردىڭ پاتشانىڭ وتارلىق ەزگىسىنە قارسى كۇرەسكەنى تاريحتان بەلگىلى. 1847-1858 جىلدارى ەسەت كوتىبار ۇلى باستاعان شەكتىلەر بىرنەشە رەت باس كوتەرۋلەر جاساعان. ەسەتپەن قاتار كوتەرىلىسشىلەردىڭ باسىندا ەرنازار, بەكەت, ازبەرگەن ءتارىزدى باتىرلار بولدى. الايدا پاتشا ارمياسى بۇل كوتەرىلىستەردى باسىپ تاستادى. مىنە, وسى باتىرلاردىڭ ەرلىك جولدارىن قازانعاپ «ەرنازار, بەكەتتىڭ زارى», «قوس قىران», «بەكەتتىڭ جىر كۇيى» كۇيلەرىنە ارقاۋ ەتتى. ال ەرنازار مەن بەكەتتىڭ قامالعانىنا قينالعان حالىقتىڭ مۇڭعا تولى كوڭىل كۇيىن «شىرىلداتپا», «جىبەرسەيشى» كۇيلەرىمەن جەتكىزدى. كۇيشىنىڭ جۇرەگى وسىلايشا ەگىلدى.
ورىسقا قارسى كۇي شىعارعان قازانعاپتىڭ كۇيلەرى كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنە ۇنامايتىن ەدى, كۇيشىنىڭ ەسىمى مەن كۇيلەرىن جارىققا شىعارماۋدىڭ ءبىر سەبەبى وسىندا جاتىر.
قازانعاپتىڭ قاي كۇيى دە فيلوسوفياعا تۇنىپ تۇر. ونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ كوڭىل كۇيىن, اسىل ارمانىن ۇلكەن ويتولعاممەن جەتكىزەتىن «كوكىل» كۇيى ەرەكشە ورىن الادى. «جۇرتتا قالعان», ء«وتتىڭ دۇنيە, كەتتىڭ دۇنيە!» كۇيلەرىندە قازاقتىڭ تازا وي-ارمانى تۇزىلگەن. اسىرەسە, ء«وتتىڭ دۇنيە, كەتتىڭ دۇنيە!» كۇيى ۇسەن تورەگە ارنالعانىمەن, وندا ۇسەن سەكىلدى نەبىر باي-باعلاننىڭ تاعدىرى ءبىر اللانىڭ قولىندا ەكەنىن ەسكە سالادى.
قازانعاپ كۇيلەرىن حال-قادىرىمىزشە قاراستىرىپ, كەيبىر جانرلىق ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالدىق. الداعى ۋاقىتتا قازانعاپتانۋشىلار, كۇيشى-دومبىراشىلار, ونەر زەرتتەۋشىلەرى ۇلى كۇيشىنىڭ كۇيشىلىك ەرەكشەلىكتەرىن, وزگە كۇي مەكتەپتەرىنەن ايىرماشىلىقتارىن, جانرلىق قۇرىلىمىن زەرتتەپ, عىلىمي اينالىمعا قوسىپ جاتسا قۇبا-قۇپ بولار ەدى.
بەردىباي كەمال,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
اقتوبە
