(كۇمان كەلتىرۋشىلەر ءۇشىن جازىلعان پايىم)
(جالعاسى. باسى وتكەن نومىرلەردە).
وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, الەمدىك دىندەر اراسىنداعى يسلام – ەڭ جاس ءدىن. 6 عاسىردا اراب تۇبەگىندە سوڭعى پايعامبار مۇحاممەد عالەيس- سالامعا جەبرەيل پەرىشتە ارقىلى اللا تاراپىنان ۋاحي ەتىلدى. مۇحاممەد ع.س. دۇنيەدەن وتكەنشە 22 جىل بويى اللاتاعالا تاراپىنان ايان ەتىلگەن سول اياتتاردان قۇران كارىم قۇرالدى. قۇران بويىنشا دا اللاتاعالا بۇ دۇنيەنى 6 كۇندە جاراتقان. توپىراقتان ادام اتانى, ونىڭ ءبىر قابىرعاسىنان حاۋا انانى جاراتقان. ولاردى قايعى-مۇڭسىز, جوق-جىتىكسىز ءومىر ءسۇرەتىن جانناتقا ورنالاستىرعان. ءبىر اعاشتىڭ ميۋاسىنان ءدام تاتۋعا تىيىم سالعان. الايدا, ايەل سايتاننىڭ سوزىنە ەرىپ اللاتاعالا تىيىم سالعان اعاشتىڭ ميۋاسىنان تاتتى. ادام اتاعا دا تاتتىردى. سوندا عانا ولار وزدەرىنىڭ تۇتتاي جالاڭاش ەكەندىكتەرىن كوردى, ۇياتقا قالدى. اللاتاعالا ءوز بۇيرىعىن ورىنداماعان ادام اتا مەن حاۋا انانى جازالاپ ءجانناتتان قۋدى. ءومىر بويى ءبىر تاپقانى ءبىر تاپقانىنا جەتپەي ەڭبەكتەنىپ كۇن كورەتىن جەر بەتىنە ءتۇسىردى. ءىبىلىستى دە قۋدى. ءىبىلىس سول كۇننەن باستاپ اللاعا, ونىڭ سۇيىكتى ق ۇلى ادام اتاعا جاۋلاسىپ الدى. ادام اتا ۇرپاعىن زاماناقىرعا دەيىن اللانىڭ اق جولىنان تايدىرۋعا سەرت ەتتى. مۇحاممەد س.ع.س اللاتاعالانىڭ ادامزاتقا ارناعان سوڭعى ءسوزى قۇران اياتتارىن مەككەلىكتەر اراسىندا ۋاعىزداي باستادى. مۇحاممەد س.ع.س. قۇران اياتتارى نەگىزىندە وزىنە دەيىنگى اللانىڭ ادامزات اراسىنداعى ەلشىلەرى بولعان 124 مىڭ پايعامباردىڭ بارلىعىنىڭ ەلشىلىگىن راستادى. يسلام بويىنشا اللا جالعىز. ونىڭ 99 اتى بار. ودان باسقا ءتاڭىر جوق. اللاعا سەرىك قوسۋ ەڭ ۇلكەن كۇنا. بۇ دۇنيە – جالعان. و دۇنيە – ماڭگىلىك. بۇ دۇنيە ادام بالاسىنا تەك سىناق ءۇشىن بەرىلگەن. بۇ دۇنيەنىڭ سىناعىنان ءسۇرىنبەي وتكەن پەندەسىنە اللاتاعالا و دۇنيەدە ءجانناتتى سۇيىنشىلەيدى. ادامزات اللانىڭ اق جولىمەن جۇرە الماعاندىقتان دا قيامەتقايىم بولادى. ولگەندەر تىرىلەدى. اللا الدىنا جينالادى. تارازى قۇرىلادى. ءار پەندە بۇ دۇنيەدە ىستەگەن جاماندىقتارى ءۇشىن جازاسىن الىپ, جاقسىلىقتارىنىڭ ساۋابىن كورەدى. قىلكوپىردەن وتەدى. ادامدار اجىراتىلادى. كۇناھارلار – دوزاققا, تاقۋالار جانناتقا كىرەدى. ءسويتىپ, اللا ۋادە ەتكەن ادىلدىك سالتانات قۇرادى. ەندى وسى كەلتىرىلگەن ءدىني قاعيداتتارعا ورتاق ماتىندەردى ورتاعا سالىپ كورەلىك: – جاراتقان يە الەمدى جاراتقاندا ادامدى قوسا جاراتقان. سايتان ادامعا قارسى شىققان. جانە ونى زاماناقىرعا دەيىن اداستىرا بەرمەك. – ادام بۇ دۇنيەدە سايتاننىڭ جەتەگىندە كەتكەن ءاربىر قادامى ءۇشىن و دۇنيەدە قۇداي الدىندا جاۋاپ بەرەدى. جازالانادى. ورنى – دوزاق. – ادام بۇ دۇنيەدە جاساعان ءاربىر جاقسىلىعى ءۇشىن جارىلقانادى. ورنى – ءجاننات. – بۇ دۇنيەدەگى ءومىر وتكىنشى, و دۇنيەدەگى ءومىر مانگىلىك. – كىسى ولتىرمە! – وتىرىك ايتپا! – ۇرلىق جاساما! – زيناقورلىق جاساما! – ءادىل بول! – اتا-اناڭدى سىيلا! – جاقىنىڭا جاقسىلىق جاسا! – ادام بالاسىنا جاقسىلىق جاسا! – ادامدى ءسۇي! – جان, ءتانىڭدى تازا ۇستا! – ويىڭ, ءسوزىڭ, ءىسىڭ ىزگىلىكتى بولسىن! – بوس سويلەمە! لاس سويلەمە! – قۇداي تاعالانىڭ اياندارىن, كىتاپتارىن, پايعامبارلارىن مويىندا! اقىرەتكە سەن! – ادام قايتا تىرىلەدى. – بارلىق دىندەر ناپسىگە شەك قويۋعا شاقىرادى. – تاكاپپار بولما! – باي بولساڭ, قايىرىمدى بول! – بارلىق ادامدار قۇداي الدىندا تەڭ. وسى ءدىني قاعيداتتاردىڭ ءبارىنىڭ جالعىز جانە باستى ماقساتى – ادامدى ەكى دۇنيەدە باقىتتى ەتۋ. ءسىزدى جاراتقان يەڭىزدىڭ دە جالعىز ماقساتى سول. شىندىعىندا ءدىني ماتىندەردىڭ ءوزارا ۇقساستىعى, پايعامبارلار تاريحىنىڭ سوڭعى دىندەردە قايتالانىپ وتىرۋى – بۇنىڭ ءبارى بارلىق ءدىني حيكمەتتەردىڭ قاينار كوزى جاراتۋشى جالعىز يە ەكەنىن كورسەتەدى. ياعني, كۇللى ءدىني ماتىندەردىڭ (ەگەر ول بۇرمالانباعان بولسا) اۆتورى اللا ەكەنىنىڭ دالەلى. يسلاميات بويىنشا, سوناۋ ادام اتادان باستاپ سوڭعى پايعامبار مۇحاممەد عالەيسسالامعا دەيىن 124 مىڭ پايعامبار وتكەنى ايتىلادى. سولاردىڭ بارىنە دە اللانىڭ ادامزاتقا ارناعان ءۋاحيى ءتۇسىپ وتىرعان. اللانىڭ بۇيرىعى ءار زاماندا, ءار حالىققا ءار تىلدە ءتۇسىپ وتىرعان. ولاردىڭ بىزگە جەتكەنى از دا, كوبى تاريح جادىنان ءوشىپ كەتكەن. ساقتالماعان. وكىنىشكە وراي, اللا ايانى تۇسكەن حالىقتار بولسا, جاراتۋشىنى جالعىز ءوز حالقىنىڭ قۇدايى دەپ جاڭساق قابىلداپ, وعان ءوز تىلدەرىندە ات قويىپ «جەكەشەلەندىرىپ» العان. شىندىعىندا كۇللى عارىش يەسى جالعىز قۇدايدى ءار حالىقتىڭ وزىنشە ات قويىپ بولشەكتەپ الۋى ەش قيسىنعا سىيمايدى. ادامزاتتىڭ اقىل-ويى دامىعان بۇگىنگى زاماندا وسىناۋ ۇلى اقيقاتتى مويىندايتىن كەز كەلدى. قۇداي جالعىز. ءبىز كوپپىز. بىراق ءبارىمىزدى جاراتقان دانالىق يەسى جالعىز. ونىڭ اتى ءار تىلدە ارقيلى اتالعانمەن, زاتى وزگەرمەيدى. ەندىگى جەردە جاراتقان يەگە سەرىك قوسپاي ونىڭ جالعىزدىعىن جانە كۇللى عالامعا ورتاق ەكەنىن مويىنداۋ پارىز. ءبىر قۇدايعا سىيىنۋ پارىز. جاراتۋشىمىزدىڭ جالعىزدىعىن مويىنداۋ پارىز. «قۇداي تاباراكا ۋاتاعالانىڭ بارلىعىنىڭ ۇلكەن دالەلى – نەشە مىڭ جىلدان بەرى اركىم ءارتۇرلى قىلىپ سويلەسە دە, ءبارى دە ءبىر قۇداي بار دەپ كەلگەندىگى, ۋا ءھام نەشە مىڭ ءتۇرلى ءدىننىڭ ءبارى دە عادەلەت, ماحاببات قۇدايعا لايىقتى دەگەندىگى» (اباي. «قارا سوزدەر») ەندەشە, ادام اتادان تاراعان ادام ۇرپاعىنىڭ بىرلىككە, باۋىرلاستىققا بەتتەيتىن كەزى كەلدى. اقىرزامان الدىندا جاراتۋشى بۇ دۇنيەنى 6 كۇندە جاراتتى دەيدى. قۇراندا اللانىڭ ءاربىر كۇنى جەر بەتىندەگى مىڭ جىلعا تەڭ ەكەنى ايتىلادى. عىلىم جەر بەتىندەگى تىرشىلىك العاش سۋدا ءبىر جاسۋشا كلەتكا قالپىندا پايدا بولىپ ەۆوليۋتسيا سودان باستالدى دەيدى. الايدا, ءبىر جاسۋشالى تىرشىلىكتىڭ قايدان, قالاي پايدا بولعانىن ناقتى تۇسىندىرە المايدى. تىرشىلىك باستاۋىنا جەر بەتىندە قولايلى تابيعي جاعداي قالىپتاستى دەپ تۇسىندىرەدى. ياعني, عىلىم بويىنشا جەر بەتىندەگىدەي قولايلى تابيعي جاعداي عارىشتىڭ قاي تۇكپىرىندە پايدا بولسا سول جەردە تىرشىلىك مىندەتتى تۇردە پايدا بولۋعا ءتيىس. الايدا, ول «قولايلى تابيعي جاعداي» ءوز-وزىنەن قالاي پايدا بولادى؟ نەمەسە ول جاعدايدى كىم جاسايدى, و جاعىنا عىلىم بارمايدى. ال, كيەلى كىتاپتار بولسا جەر بەتىندەگى «تىرشىلىككە قولايلى جاعدايدى» قۇدىرەت يەسى جاراتتى دەيدى. سونىمەن, عىلىم تىرشىلىك ءولى تابيعاتتان ەۆوليۋتسيا ناتيجەسىندە شىقتى دەپ بىلەدى. تىرشىلىككە ءتان جان مەن سانا سول تىرشىلىك يەسىنىڭ ەۆوليۋتسيالىق دامۋىنىڭ ناتيجەسى دەپ بىلەدى. ال, ءدىن بولسا جان مەن ءتاندى ءبولىپ قارايدى. ءتان – تابيعاتتان, جان – اللادان دەيدى. عىلىم مەن ءدىن اراسىنداعى وسىناۋ عاسىرلارعا سوزىلعان الامان ايتىسقا قاراپ وتىرىپ, عىلىم بەتكە ۇستاپ وتىرعان سول ەۆوليۋتسيانىڭ ءوزى جەر بەتىندەگى جاراتۋشى جوباسى بولماسىنا كىم كەپىل دەگەن وي كەلەدى. قۇرانعا جۇگىنسەك, عالامداعى ءىلىم كىلتى – اللادا. ولاي بولسا, ادامزات بالاسىنىڭ ەرتەلى-كەش اشقان عىلىمي جاڭالىقتارىنىڭ ءبارى جەر بەتىندەگى جاراتۋشى جوباسىنىڭ جۇزەگە اسۋى. ياعني, سول تابيعات زاڭدارىن ءبىر-بىرلەپ تارقاتىپ كەلە جاتقان عىلىمي قادامداردىڭ بارلىعى ءتۇپتىڭ-تۇبىندە ءوز جاراتۋشىسىنا الىپ باراتىن تاراۋ-تاراۋ جولدار. ءاربىر ۇلكەندى-كىشىلى عىلىمي جاڭالىق ءدۇنيەنى تانۋ جولىنداعى, ياعني اقيقاتتى تانۋ جولىنداعى باسپالداقتار. ول باسپالداقتار بيىكتەگەن ۇستىنە بيىكتەپ, ءابسوليۋتتى تانۋعا باستاپ بارادى. ال, ءابسوليۋتتى اقيقات – حاقتاعالانىڭ ءوزى. دۇنيەتانىمداعى عىلىمنىڭ بۇگىنگى بيىگى كۆانتتىق فيزيكا اشقان جاڭالىقتار. سول بيىككە العاشقى كوتەرىلگەن عالىمداردىڭ ءبىرى ۇلى فيزيك ماكس پلانكتىڭ كوزى, ەڭ الدىمەن, ءابسوليۋتتى اقيقاتقا ءتۇستى. ءوز كوزى كورگەن وسىناۋ اقيقاتتى الەم الدىندا اشىق مويىندادى: «ۆسەلەننوي ۋپراۆلياەت ۆىسشي رازۋم ي ۆسە ۆ ميرە سوەدينەنو ەگو ۆپولنە رەالنوي, حوتيا ي ترۋدنوۋلوۆيموي ەنەرگيەي» دەپ مالىمدەدى. بۇل مالىمدەمەدەن نەنى كورەمىز؟ بۇل ءمالىمدەمەدەن ءبىز تابيعات تۇڭعيىعىنا تەرەڭ سۇڭگىگەن زاماناۋي عىلىم الدىنان جوعارعى سانانىڭ شىققانىن كورەمىز. قاسيەتتى كىتاپتار ادام رۋحىنىڭ اللادان ەكەنىن ايتادى. سونىڭ ءبىر دالەلى – ادامنىڭ جاسامپازدىعى. جاسامپازدىق – اللاعا ءتان قاسيەت. جالپى سانا, جاراتۋشىعا ءتان سانا ءبىر ورىندا تۇرمايتىن, ۇنەمى قوزعالىس, ىزدەنىس, تالپىنىس ۇستىندە بولاتىن رۋح. ۇڭگىردە تۇرعان جابايى ءداۋىرىنىڭ وزىندە ادام مال ءتارىزدى تەك قارىن توقتىعىمەن عانا شەكتەلمەپتى. قولىنا قاشاۋ الىپ, سول ءۇڭگىر قابىرعاسىنا سۋرەت سالىپتى. بۇدان ءبىز بالاڭ سانانىڭ قورشاعان ورتا تۋرالى ويلانا باستاۋىن, ونى تۇسىنۋگە تالپىنا باستاۋىن كورەمىز. نەمەسە ادام شىعارماشىلىعىنىڭ, جاسامپازدىعىنىڭ ءتاي-ءتاي باسقان شاعىن كورەمىز. سول تالپىنىس, جاسامپازدىققا دەگەن مىڭداعان جىلدىق تالپىنىس ادام بالاسىن ورگە سۇيرەپ بۇگىنگى وركەنيەتكە الىپ كەلىپتى. العاشقى ادامدار الدىمەن ءوزىن قورشاعان ورتانى تانۋعا تالپىنىپتى. ءوز كوزىنە كورىنىپ تۇرعان تابيعاتتى قۇدىرەت دەپتى. كۇركىرەگەن كۇن, تۇنەرگەن ءتۇن, الاپات اسپان, كوك تىرەگەن تاۋ, جاپىراق جايعان اعاش, سىلدىراعان سۋ – وسىنىڭ ءبارى ولار ءۇشىن تىلسىم دا, تۇسىنىكسىز قۇدىرەت يەسى بولىپ كورىندى. سوندىقتان جابايى ادامعا جارقىراعان كۇن دە ءتاڭىر, اسپانداعى اي دا ءتاڭىر, تۇنەرگەن تاۋ دا ءتاڭىر, جالىنداعان وت تا ءتاڭىر, سىلدىراعان سۋ دا ءتاڭىر, جاپانداعى جالعىز اعاش تا ءتاڭىر. سولارعا تابىندى. دۇنيەتانىم جولىنداعى وسىناۋ ىزدەنىستەرى, الايدا, ادامدى اڭنان الىستاتا بەردى. ادامدىققا باستادى. ادام شىن يەسىن تاني الماسا دا, سول يەسى جاراتقان نارسەلەرگە تابىندى. بۇل دا بولسا پروگرەسس ەدى. دامۋ ادامزاتتى ءوزىنىڭ شىن يەسىن تانۋعا الىپ كەلە جاتتى. دامي كەلە ادام, جاراتۋشى جىبەرگەن پايعامبارلار ارقىلى ءوزىنىڭ شىن يەسىن تانىدى. پايعامبارلار ادامزاتقا وسىناۋ ۇلى اقيقاتتان حابار بەردى. الايدا, ءتانى – جەردەن, جانى-حاقتان جاراتىلعان ادام ەكىۇداي ءومىر ءسۇردى. ءتان قورەگى ءۇشىن كۇن قۇرعاتپاي الىستى, ارپالىستى. الايدا, جان قورەگىن تابا المادى. ادام بايعۇس شارق ۇرىپ جان قورەگىن ىزدەدى. قۇدايىن جەردەن ەمەس, كوكتەن ىزدەدى. ادام جانى, ءسويتىپ, ءوزىنىڭ يەسىن تەگىن ىزدەدى. وسى تۇستا پايعامبارلار ارقىلى جاراتۋشى ولارعا ۋاحي تۇسىرە باستادى. ادام ءجايلى, الەم ءجايلى ۇلى اقيقاتتان حابار بەرە باستادى. بۇ دۇنيەنىڭ باسى مەن اياعى ءجايلى, جەر بەتىندەگى ادام ميسسياسى ءجايلى حابار ەدى ول. ءوزىنىڭ شىن يەسىن تاپقان ادامزات ءۇشىن بۇل حابار ۇلى اسۋ بولدى. ادام ادام بولىپ ەڭسە كوتەردى. «وقى! وقى! وقى!» دەۋمەنەن قۇراني-كارىم تۇسە باستادى. ادام بالاسى عىلىمعا بوي ۇردى, تابيعات زاڭدارىنا ءۇڭىلدى. اسىرەسە, رەنەسسانس تۇسىندا ادام زاماناۋي دۇنيەتانۋ نەگىزىن قالادى. 19 عاسىردا ءومىردىڭ پايدا بولۋى جايلى ەۆوليۋتسيا تەورياسى ومىرگە كەلدى. ەۆوليۋتسيانىڭ ومىرگە كەلۋى «ءومىردى بىزگە قۇداي بەردى» دەگەن سەنىمگە سوققى بولىپ ءتيدى. ادام قۇدايعا كۇماندانا باستادى. 19 عاسىر اياعىندا فريدريح نيتسشە: «قۇداي ءولدى!» دەپ جار سالدى. ونى ەستىگەن فەدور دوستوەۆسكي: «ەسلي بوگ ۋمەر, تو چەلوۆەكۋ ۆسە پوزۆولەنو» دەدى. 19 عاسىر اياعىندا عىلىمعا, ينجەنەرلىك تاپقىرلىققا نەگىزدەلگەن يندۋستريالدى كاپيتاليستىك قوعام تاريح ساحناسىنا شىقتى. ال, كاپيتاليزمنىڭ قۇدايى اقشا ەدى. سول اقشا قۇدايىنا تابىنعان يمپەرياليستىك جاڭا زامان جىرتقىشتارىنا مورالدىك قاعيدالارى جوعارى ءدىن كەدەرگى بولا باستادى. ءبارىن ءامورالدى اقشا بيلەگەن جىرتقىش زامانعا قۇداي كەدەرگى بولدى. سوندىقتان ودان قۇتىلۋ كەرەك بولدى. قۇدايدى ودان ارمەن تومپەشتەۋ جاڭا 20-عاسىردا ودان ارمەن بەلەڭ الدى. قۇدايدى قۋدالاۋدا حح عاسىر كوممۋنيستەرى الدىنا جان سالمادى. كەڭەس وداعىنىڭ العاشقى جىلدارى جاستار اراسىندا «قۇدايسىزدار قوعامى» قۇرىلدى. ولار قۇراندى ورتەدى, مەشىت, ءشىركەۋلەردىڭ ك ۇلىن كوككە ۇشىردى. ناتيجەسىندە, كەڭەس وداعى شىن مانىندەگى «قۇدايسىزدار قوعامىن» قۇردى. الايدا, بۇل قوعام قۇدايدىڭ قارعىسىنا ۇشىراپ, كوپ ۇزاماي ءوز-وزىنەن قۇلادى. حح-عاسىر اياعىنداعى باتىس الەمىندەگى ءدىني احۋالدى امەريكالىق ايگىلى عالىم-قايراتكەر پات بيۋكەنەن «باتىس اجالى» كىتابىندا بىلاي باعالادى. «ەششە ۆ 1950-ح گوداح رازۆود بىل سكاندالوم, «پوترياسەنيەم وسنوۆ», ابورت سچيتالسيا پرەستۋپلەنيەم, ا گوموسەكسۋاليزم – «ليۋبوۆيۋ, نە سمەيۋششەي سەبيا نازۆات». سەگودنيا پولوۆينا ۆسەح براكوۆ زاكانچيۆاەتسيا رازۆودامي, ا «ليۋبوۆ, كوگدا-تو نە سمەۆشايا سەبيا نازۆات, نىنە گروموگلاسنو ۆەششاەت سو ۆسەح ستورون». «بوگ رىنكا وتودۆينۋل س پەدەستالا بوگا بيبلي. سەكس, سلاۆا, دەنگي, ۆلاست, – ۆوت نوۆىە بوگي نوۆوي امەريكي». «كاتوليكي, پروتەستانتى, پراۆوسلاۆنىە – ۆسە وني ۋچاستۆۋيۋت ۆ گراجدانسكوي پوحوروننوي پروتسەسسي زاپادنوي تسيۆيليزاتسي». «يز سوروكا سەمي ەۆروپەيسكيح ستران تولكو ودنا, مۋسۋلمانسكايا البانيا دەمونستريروۆالا ۆ 2000 گودۋ ۋروۆەن روجداەموستي, دوستاتوچنىي دليا سوحرانەنيا نارودا. وستالنايا ەۆروپا ۆىميراەت». «وسۆوبوجدايا مۋجەي, جەن, ي دەتەي وت سەمەينىح وبيازاننوستەي, ەۆروپەيسكيە سوتسياليستى ۋسترانيلي وبششەستۆەننۋيۋ پوترەبنوست ۆ سەمە. كاك سلەدستۆيە ينستيتۋت سەمي ناچال وتميرات. ا س ەتيم ينستيتۋتوم ناچالا وتميرات ي ەۆروپا». «ۆەليچايشيم پەرەمەششەنيەم ۆتوروي پولوۆينى حح ۆەكا ستالو پەرەمەششەنيە جەنششين يز دوموۆ ۆ وفيسى... راسششەپيۆ سەميۋ-ياچەيكۋ, ەتو پەرەمەششەنيە سۋليت ۆ بۋدۋششەم ۆوزنيكنوۆەنيە «سەمي, كوتورايا ۋجە نە سەميا. كوروچە گوۆوريا, راستسۆەت فەمينيزما سۋليت گيبەل نارودام ي سمەرت زاپادۋ» («سمەرت زاپادا»). وسى تۇستا ايەل تەڭدىگى دەگەن ۇرانمەن باتىستىڭ شىعىسقا ۇسىنىپ وتىرعان گەندەرلىك ساياساتى (ايەل تەڭدىگى ادەمى ۇعىم. وعان ەشكىم قارسى ەمەس) شىعىس ەلدەرىندەگى دەموگرافيالىق ءدۇمپۋدى تەجەۋ كىلتى ەمەس پە دەگەن كۇدىك تۋىندايدى. دەمەك, گەندەرلىك ساياساتقا دالاقتاپ ىلەسە كەتۋ – ءوز ەلىڭنىڭ دەموگرافيالىق وسۋىنە ەمەس, وشۋىنە ۇلەس قوسۋ. قازاقستانعا دا كەلىپ جەتكەن بۇل باعدارلاما ماقساتى ءتۇپتىڭ-تۇبىندە قازاقتىڭ كوپ بالالى ءداستۇرلى وتباسىن ازايتىپ, سالت باستى, ساباۋ قامشى شەنەۋنىك ايەلدەر ارمياسىن كوبەيتۋگە اكەلەرى ءسوزسىز. مۇنى ءبىز بيۋكەنەن كەلتىرگەن مىسالداردان ۇقتىق. دەمەك, كوپ بالالى وتباسى دەگەن ۇعىم سالت باستى, ساباۋ قامشى ايەلدەر ءۇشىن ولاردىڭ مانساپ جولىنداعى كەدەرگىلەرى بولىپ كورىنەرى حاق. ءبىز وركەنيەت كوشىن باستاپ كەلە جاتقان ءبۇگىنگى باتىس ەلدەرىندەگى ادام احۋالىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋ سەبەبىمىز, بۇگىنگى باتىس پروبلەمالارى كۇنى ەرتەڭ شىعىس الدىنان دا شىعارى ءسوزسىز. ويتكەنى, بۇگىنگى باتىس – ەرتەڭگى شىعىس. سوندىقتان, پات بيۋكەنەننىڭ جان ايقايىنا تاعى دا قۇلاق تۇرەلىك: «وتسيۋدا ۆوزنيكاەت پروتيۆورەچيە: چەم بوگاچە ستانوۆيتسيا سترانا, تەم مەنشە ۆ نەي دەتەي, تەم سكورەە ەە نارود ناچنەت ۆىميرات. وبششەستۆا, سوزداۆاەمىە س تسەليۋ وبەسپەچيت سۆويم چلەنام ماكسيمۋم ۋدوۆولستۆيا, سۆوبودى ي سچاستيا, ۆ تو جە ۆرەميا گوتوۆيات ەتيم ليۋديام پوحورونى. ۆ ناستۋپيۆشەم ستولەتي سۋدبا, ۆوزموجنو, كومپەنسيرۋەت كيتايتسام, مۋسۋلمانام ي لاتىنامەريكانتسام ۆسە تە تياگوتى, كوتورىە يم پريشلوس ۆىنەستي. ي, ۆوزموجنو, يمەننو ەتيم نارودام سۋجدەنو ۆ سكوروم بۋدۋششەم ستات ۆلاستەلينامي ميرا. رازۆە نە سكازانو ۆ سۆياششەننوم پيساني: «بلاجەننى كروتكيە, يبو وني ناسلەدۋيۋت زەمليۋ». باتىس وركەنيەتى ولەدى دەگەن العاشقى دياگنوزدى حح عاسىر باسىندا ءوزىنىڭ اتىشۋلى «ەۆروپا ىمىرتى» كىتابىندا نەمىس فيلوسوفى وسۆالد شپەنگلەر جاسادى. ادام ءوزىنىڭ تابيعي ورتاسىنان كەتىپ ۇلكەن مەگاپوليس-شاھارلارعا شوعىرلانا باستادى. جانە بۇل تەندەتسيا بارعان سايىن ۇدەي تۇسۋدە. الىمساقتان جەرگە جاقىن بولعان, بۇكىل تىرلىگى جەرمەن بىتە قايناسقان ادام بالاسى ەندى جەردەن الىستاپ الىپ شاھارلاردا كوپ قاباتتى ۇيلەردە تۇرا باستادى. بۇل ادام پسيحيكاسىن تۇبەگەيلى وزگەرىسكە ۇشىراتاتىن قادام بولدى. تابيعات انانىڭ اياۋلى اياسىنان شىققان ادام بالاسى تاس ۇيلەرگە شوعىرلانىپ, ءومىر بويى تاس ۇيلەردە جۇمىس ىستەيتىن بولدى. ادام جەردەن جاراتىلعان. جانە ادام ادام بولعالى ونىڭ تابانى جەردەن اجىراماعان. مەگاپوليستەر ادامدى جەردەن اجىراتتى. جەردەن اجىراۋ ادامدى باقىتىنان اجىراتتى. ونىمەن قويماي مەگاپوليستەر ءداستۇرلى مادەنيەت, ءداستۇرلى وتباسى, ءداستۇرلى دۇنيەتانىمنىڭ دا تامىرىنا بالتا شاپتى دەپ ءبىلدى بۇل فيلوسوف. شپەنگلەردىڭ ءتۇيىندى پىكىرى تومەندەگىدەي: «ميروۆايا ستوليتسا ي پروۆينتسيا» – س ەتيمي بازوۆىمي پونياتيامي ۆسياكوي تسيۆيليزاتسي پوياۆلياەتسيا سوۆەرشەننو نوۆايا پروبلەما يستوريچەسكوي فورمى, كوتورۋيۋ مى, نىنەجيۆۋششيە, كاك راز ي پەرەجيۆاەم بەز توگو, چتوبى حوت وتدالەننو ەتو وسوزنات سو ۆسەمي پوسلەدستۆيامي. ۆمەستو ميرا – گورود, ۆمەستو پولنوي فورمى سروسشەگوسيا س زەملەي نارودا – نوۆىي پارازيت, وبيتاتەل كرۋپنوگو گورودا, چيستي ليشەننىي تراديتسي, بەزرەليگيوزنىي, راسسۋديتەلنىي, بەسپلودنىي, س گلۋبيننىم نەراسپولوجەنيەم ك كرەستيانستۆۋ». «ميروۆۋيۋ ستوليتسۋ وبرازۋەت نە نارود, ا ماسسا». «ميروۆايا ستوليتسا وزناچاەت كوسموپوليتيزم ۆمەستو رودينى». «ميروۆىە ستوليتسى - ەتو سچيتاننىە گيگانتسكيە گورودا ۆسەح زرەلىح تسيۆيليزاتسي, كوتورىە پرەزيرايۋت ي وبەستسەنيۆايۋت كاك پروۆينتسيۋ, ماتەرينسكي لاندشاف سۆوەي كۋلتۋرى». «دۋشەۆنو سفورميروۆاننىي زەملەي كۋلتۋرنىي چەلوۆەك وكازىۆاەتسيا پولونەننىم سۆويم سوبستۆەننىم تۆورەنيەم, گورودوم, ون ستانوۆيتسيا ەگو پوروجدەنيەم, ەگو يسپولنيتەلنىم ورگانوم ي, ناكونەتس, ەگو جەرتۆوي». «چەلوۆەك ميروۆوگو گورودا نە سپوسوبەن جيت نا كاكوي-بى تو ني بىلو پوچۆە, كرومە يسكۋسستۆەننوي, يبو كوسميچەسكي تاكت ۋشەل يز ەگو سۋششەستۆوۆانيا» (و.شپەنگلەر. «زاكات ەۆروپى»). شىعىس ەلدەرى اراسىنان وسىنداي زاماناۋي وركەنيەتكە قول جەتكىزگەن ەل جاپون ەلى ەكەنى بەلگىلى. ءسوزسىز, توكيودا العاش بولعان ادام بۇ قالانىڭ جالت-جۇلت ەتكەن سىرتقى كورىنىسىنەن كوز الا المايدى. ءبىز دە سونداي كۇيدى باستان كەشتىك. قالاي قاراساڭ دا ينجەنەرلىك ويدىڭ شىرقاپ دامىعانىن كورەسىڭ. كورەسىڭ دە, وسىنداي دامىعان, الەمدى ارتقا تاستاپ كەتكەن جاپوندار نەتكەن باقىتتى دەپ تاڭ قالاسىڭ. سويتسەك, بۇل العاشقى اسەردەن تۋىنداعان الدامشى سەزىم ەكەن. دامىعان قالالىق وركەنيەتتىڭ ەكىنشى بەتىن ەرتەسىنە بايقادىق. تۇندە جەراستى وتكەلدەن ءوتىپ كەلە جاتىپ, جەردە كارتون قاعاز توسەنىپ جاتقان ەكى ءجۇزدەي كىسىنى كوردىك. بۇلار ادەيى قارسىلىق اكتسياسىن وتكىزىپ جاتقان جۇرت بولار دەدىك. سۇراپ كورسەك, ولاي ەمەس ەكەن. بۇل جاتقاندار باسپاناسىز, جۇمىسسىز, ءۇيسىز-كۇيسىز دالادا قالعان بايعۇستار بولىپ شىقتى. ءبىز كورگەن وتكەل بۇل الىپ شاھاردىڭ ءبىر عانا جەراستى وتكەلى! ال بۇل قالادا جەراستى وتكەلدەر سانى جۇزدەپ سانالادى ەمەس پە؟ سوندا دالادا قالعان بايعۇستار سانى تىم كوبەيىپ كەتپەي مە؟ سوندا ءبىز باقىتتى جاپوندار تۋرالى اسىعىس بايلام جاساعان بولىپ شىقتىق. ءبىز جاپونيادا جۇرگەن كەزدە (26.09.10 – 02.10.10) جاپونيا پرەمەر-ءمينيسترى ەل پارلامەنتى الدىندا سويلەپ جاتتى. بايانداماسىندا وتكەن 2009 جىلى سۋيتسيدپەن 30 000 كىسىنىڭ ءوزىن-ءوزى ولتىرگەنىن مىسالعا كەلتىردى. ەگەر ءبىز جاپونيانى زاماناۋي وركەنيەت كوشىن باستاپ كەلە جاتقان ەلدىڭ ءبىرى دەسەك, توكيونى ادام جانە اقشا رەسۋرستارى مول شوعىرلانعان الەمدىك استانالاردىڭ ءبىرى دەسەك, وندا وسى دەڭگەيگە جاپا-تارماعاي ۇمتىلعان دامۋشى ەلدەر ەرتەڭى قانداي بولاتىنىن بەينە اينادان قاراعانداي ايقىن كورۋگە بولماي ما؟! پارادوكستىڭ كوكەسى سول – ءالى كۇنگە دەيىن ادامزات دامۋدىڭ وسىناۋ كاپيتاليستىك جولىنان وزگە جولدى تاپپاپتى. ال وسىناۋ بىزدەردى جارقىن بولاشاققا باستاپ بارا جاتقان, تەك اقشاعا, تابىسقا تابىنعان جولدىڭ قانداي «باقىتقا» الىپ بارا جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. پارادوكستىڭ كوكەسى وسى ەمەس پە؟! پوستسوۆەتتىك كەڭىستىكتە سول «جارقىن بولاشاققا» بىزبەن بىرگە بەتتەگەن ەل – رەسەي. ەندەشە, رەسەيلىك زەرتتەۋشى سەرگەي ۆالتسەۆتىڭ وسى تاقىرىپقا بايلانىستى پىكىرىنە دەن قويالىق. مىسالدار ونىڭ سوڭعى شىققان اتىشۋلى «زاكات چەلوۆەچەستۆا» كىتابىنان الىندى. «ەسلي نيتسشە گوۆوريل: ۆ حح-ۆەكە بوگ ۋمەر», تو, يا گوۆوريۋ: «ۆ حح-ۆەكە ۋمەر چەلوۆەك» (ەريح فرومم). «ۆ 1999 گودۋ نا كاننسكوم كينوفەستيۆالە دەمونستريروۆالسيا دوكۋمەنتالنىي فيلم, پوسۆياششەننوي دوۆولنو يزۆەستنوي رەكوردسمەنكە. گەروينيا فيلما پرەۆزوشلا پروچيح ۆ وبلاستي سەكسا, ا رەكورد, پريچەم, وفيتسيالنو زارەگيستريروۆاننىي, سوستاۆليال 251 پارتنەرا پودرياد». «ۆ 2005 گودۋ پوبەديتەليامي 37-گو ۆەنەتسيانسكوگو فەستيۆاليا ستال فيلم, راسسكازىۆايۋششي و دۆۋح كوۆبوياح – گوموسەكسۋاليستاح, «گورباتايا گورا». «ۆ سان-فرانتسيسكو پروشەل مارافون ونانيزما». «ۆو منوگيح ستراناح تسيۆيليزوۆاننوگو سووبششەستۆا – داني, بەلگي, گەرماني, شۆەتسي, نورۆەگي, يسلاندي, گوللاندي, فرانتسي, ي در. – رازرەشەنو رەگيستيروۆات ودنوپولىە براكي». «ۆ گوللاندي وفيتسيالنو زارەگيستريروۆانو بولەە 50 000 گوموسەكسۋالنىح سەمەي. ەجەمەسياچنو ۆ ودنوپولىي براك ۆستۋپايۋت وت دۆۋح دو ترەح تىسياچ نوۆىح پار. تاكيم سەميام بىلو رازرەشەنو ۋسىنوۆليات دەتەي». «تولكو ۆ 2003 گودۋ, پوسلە گرانديوزنوگو سكاندالا, نە مەنشە 176 امەريكانسكيح سۆياششەننيكوۆ, وبۆينەننىح ۆ سەكسۋالنىح دوموگاتەلستۆاح ناد دەتمي , بىلي وتسترانەنى وت سلۋجبى ۆ 28 شتاتاح سشا, ۆ درۋگيح 18-تي شتاتاح سۆياششەننيكوۆ-پەدوفيلوۆ پوكا ۋۆولنيات نە سوبيراەتسيا». «پريمەرنو 19 ملن. امەريكانتسەۆ سترادايۋت دەپرەسسيەي, كوتورايا ياۆلياەتسيا ودنوي يز گلاۆنىح پريچين جەلانيا سمەرتي». «ۆ 1970 گودۋ تسەركوۆ ساتانى بىلا پرينياتا ۆ ناتسيونالنىي سوۆەت تسەركۆەي سشا». «ۆوت وني گەروي ناشەگو ۆرەمەني: بانديت, پروستيتۋتكا, كيللەر, يلي افەريست – سامىە مودنىە گەروي بولشوي پرەسسى, كنيگ, فيلموۆ, تەلەپەرەداچي». «گلوبالنوە جە ۋسلوۆيە دالنەيشەگو رازۆيتيا تسيۆيليزاتسي – دەمونتاج چەلوۆەكا». «پريميتيۆنايا ليچنوست – وسنوۆا پريبىلنوستي ي ۋستويچيۆوستي كاپيتاليزما». «گلاۆنايا تسەل تسيۆيليزاتسي دەنەگ – پولۋچەنيە پريبىلي. «رازبوگاتەي يلي ۋمري» - نازۆانيە امەريكانسكوگو فيلما 2005 گودا». «زا ۆرەميا سترويتەلستۆا كاپيتاليزما ۆ روسسي چيسلو ناركومانوۆ ۆىروسلو ۆ 12 راز». سايتاننىڭ سالتاناتى ەمەي نە بۇل؟! بايقاپ وتىرعانىڭىزداي, ءبىز باتىس, شىعىس زەرتتەۋشىلەرى بولىپ قارعاپ وتىرعانىمىز كاپيتاليزم ەكەن. بۇدان كەلىپ باتىستان باسقا ەلدەردە پروبلەما جوق ەكەن دەگەن پىكىر تۋماۋى كەرەك. اڭگىمە, جالپى ادامزاتتىڭ دامىعان بولىگى بۇگىن ۇرىنعان, ال دامۋشى بولىگى ەرتەڭ ۇرىناتىن ىندەت تۋرالى بولىپ وتىر. بۇل ىندەتتىڭ كىسى شوشىرلىقتاي اسقىنۋىنىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى ايتىلدى. الايدا, ادام ازعىنداۋىنىڭ باستى سەبەبى ءبىزدىڭشە – قۇدايسىزدىق. «ەگەر قۇداي ولسە, وندا ادام بىلگەنىن ىستەي بەرەتىن بولادى» دەپ وسىدان 1,5 عاسىر بۇرىن دوستوەۆسكي ايتقان كورەگەندىك شىندىققا اينالدى. جوعارىدا كەلتىرىلگەن بۇگىنگى ادام ازعىنداۋىنىڭ قىسقا عانا كورىنىستەرى. سونىڭ ءوزى نەنى كورسەتەدى؟ بۇل... قۇدايدان قۇتىلعان ادامنىڭ ادام ايتقىسىز ەركىندىككە قولى جەتكەنىن كورسەتەدى. سول ەركىندىكتى ابسۋردقا اينالدىرعانىن كورسەتەدى. ابسۋردقا عانا ەمەس, جۇگەنسىزدىككە اينالدىرعانىن كورسەتەدى. جەر بەتىندە سايتاننىڭ سالتاناتى باستالعانىن كورسەتەدى. قۇدايدان قۇتىلعان ادام سايتاننىڭ جەتەگىندە كەتكەنىن كورسەتەدى. الايدا, ادامزات شىعارعا تەسىك تابا الماستاي تىعىرىققا تىرەلدى دەۋدەن اۋلاقپىز. ويتكەنى, ادامعا جاراتۋشى بەرگەن پوتەنتسيال-مۇمكىندىك تىم زور, تىم وراسان. ول مۇمكىندىك ادامنىڭ ماتەريالدىق ەمەس, رۋحاني سۋبستانتسياسىندا. ادام دەنەسى – حايۋاننان, رۋحى – اللادان. ادام ماتەريالدىق سۋبستانتسيا جەتەگىندە كەتە بەرۋى مۇمكىن ەمەس. الىستاپ بارىپ, تىعىرىققا تىرەلىپ بارىپ ادام ماتەريالدىق مولشىلىقتان جەرىپ, ءوزىنىڭ رۋحاني سۋبستانتسياسىنا بەت بۇرارى ءسوزسىز. ماتەريالدىق مولشىلىقتان باقىت تابا الماعان ادام جوعالتقان جاراتۋشىسىن قايتا ىزدەيتىن بولماق. سماعۇل ەلۋباي.
