60-شى جىلدار – سوعىستان كەيىنگى قايتا ورلەۋدىڭ العاشقى كەزەڭى. جۇرت جاڭادان ەس جيناپ جاتتى. دەگەنمەن, وكىنىشتەردىڭ ورنى تولماي تۇر. كوش باستايدى دەگەن ازاماتتار كوپ ەدى. امال نە, مايداننان ورالعان جوق. قاي جاققا قاراساڭ دا تاپشىلىق. جوعارى ءبىلىمى بارلار جوقتىڭ قاسى. باسقا ايماقتىڭ تۇلەكتەرى نارىنقولعا قايدان كەلسىن؟! اركىم ءوز جەرىنەن ارتىلمايدى.
مىنە, وسىنداي شاقتاردا وقۋ ىزدەپ الماتىعا كەتكەن اعالاردىڭ الدى تۋعان جەرگە تۋ تىگەمىز دەپ ورالدى. ەل-جۇرت ەرەكشە قۋاندى. ورنىندا باردىڭ وڭالعانىنا شۇكىرشىلىك ەتتى. قالا مادەنيەتىنە ساي كيىنگەن ءبىلىمدى دە بىلىكتى جىگىتتەر اسىرەسە, اۋىل بالالارى بىزدەر ءۇشىن ناعىز ۇلگى ەدى.
اعالارىمىز نارىنقولىنا جالعىز كەلمەپتى. جاندارىندا قۇداي قوسقان قوساقتارى بار. قالانىڭ سۇلۋلارى. جەڭگەلەرىمىز تەكتى جەردەن شىققاندارىن دالەلدەدى. ۇلكەندەردىڭ الدىنان قيا وتپەيدى. ازاماتتارىنىڭ ەلى مەن جەرىن جىگىتتەرىنەن كەم سۇيمەيدى. كۇنى ەرتەڭ وسى اۋلەتتىڭ ۇرپاعىنا انا بولاتىندارىن بىلەدى.
پروراب مەلىس بۇعىباەۆتىڭ قاسىندا تۇيمەن اپكەمىز ءجۇر. ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ ينجەنەرى بولات مامبەتوۆ دامەت جەڭگەمىزبەن بىرگە. دارىگەر مۇحتار ءالىموۆ ءوزى سەكىلدى مامان مايرا تاتەممەن قول ۇستاسقان. ال زووتەحنيك قۇدايبەرگەن تەگىنباەۆ اعا مەن التىن اپاي شە؟ بۇل كىسىلەردىڭ سانى از بولعانىمەن, ونەگەسى ساز-دى. اينالاسىن ءبىلىم مەن مادەنيەتكە باۋليتىن ءتاستۇيىن شوعىر بولاتىن.
ءبىز, مەكتەپ وقۋشىلارى, ەندى ساباقتى بۇرىنعىدان دا جاقسى وقۋعا ۇمتىلدىق. ارماننىڭ اقيقاتقا اينالاتىنىنا سەنە باستادىق. اعالارداي بولۋ قولىمىزدان كەلەتىن سياقتى.
«جاقسىدان شاراپات», دەگەن راس-اۋ. الدىڭعى تولقىن ونەگەسىنىڭ اسەرى مەنىڭ ومىرىمە دە ناتيجەسىن بەردى. قازمۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتاندىم. اۋىلدىڭ قاراپايىم ۇستاسى – اكەم ءاليحان ءبارىن ۇندەمەي وتىرىپ سەزەتىن. وسىناۋ ونەگەلى جىگىتتەرگە ول كىسى دە ءدان ريزا. «اعالارىڭا ۇقساپ جولىڭدى تاپساڭ, ەلىڭە ەڭبەك ەتسەڭ – جارادىڭ», – دەدى وقۋعا ءتۇسىپ كەلگەنىمدە باسىمنان سيپاپ.
ۇمىتپاسام, 1970 جىل. اۋداندىق «سوۆەتتىك شەكارا» گازەتىنەن مۇحتار اعانىڭ سۋرەتىن كوردىم. ادەمى فوتو ءبىرىنشى بەتتە تۇر. باس دارىگەر بولعان سوڭ سولاي ەتكەن شىعار دەدىم. مىنا كەرەمەتتى قاراڭىز! كسرو جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جارلىعىمەن اعامىز 1000-عا جۋىق وتانى ءساتتى جاساعانى ءۇشىن لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالىپتى. شالعاي اۋدانداعى ۇيىمداستىرعان جۇمىستارى دا جاقسى جاعىنان اتالىپتى. 33 جاستاعى دارىگەرگە ۇكىمەتتىك دارەجەدەگى مۇنداي قۇرمەت كورسەتۋ ول كەزدە سيرەك كەزدەسەتىن وقيعا. بۇدان كەيىن مۇحتار اعانىڭ تۇلعاسى مەن ءۇشىن تىپتەن بيىكتەي ءتۇستى.
ءبىر جولىققاندا اعامىزعا سۇراق قويدىم.
– حيرۋرگ ءۇشىن ءاربىر وتانىڭ ءجونى بولەك. ۇزىلگەلى تۇرعان ءومىر ءجىبىن التىن قولدارىڭىزبەن جالعايسىزدار. «ايتامىز سىزگە, مىڭ العىس!» دەگەندەي, مىڭ العىستى ارقالاعان ازاماتسىز. سوندا دا سول وتالاردىڭ ىشىندە يكەمگە ارەڭ كونگەن كۇردەلىسى بولدى ما؟ – دەدىم.
– حيرۋرگتىڭ ءار كۇنى ءومىر ءۇشىن كۇرەسپەن وتەدى. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز سەگىز ساعاتتىق مولشەرگە سىيمايدى. كەيدە تاۋلىك بويى اياعىڭنان تىك تۇراسىڭ. بىراق شارشاۋعا, جالىعۋعا, رەنجۋگە حاقىڭ جوق. دەگەنمەن, مىنا وقيعا مەنىڭ ەسىمنەن كەتپەيدى, − دەپ ءسوزىن جالعادى ول كىسى. – بىردە سارىباستاۋ ەلدى مەكەنىنەن شۇعىل شاقىرتۋ كەلدى. لەنين اتىنداعى كولحوزدىڭ جىلقىشىسى ءال ۇستىندە. جەرگىلىكتى دارىگەرلەردىڭ شاماسى جەتپەگەن. جىلقىلى اۋىل الىستا, اياق جەتپەيتىن تاۋدىڭ بيىك بوكتەرىندە.
«جەدەل جاردەممەن» ارەڭ جەتتىك. تۋىستارى كۇدەرىن ۇزگەندەي حالدە ەكەن. اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ اۋرۋدى ويعا تۇسىردىك. مەنىڭ بولجامىم بويىنشا كەسەل ىشەكتە. ۇلگەرىپ ەمحاناعا اكەلدىك. كوز ىلەسپەيتىن جىلدامدىقپەن قۇرال-جابدىقتاردى دايىنداپ جاتىرمىز. «اسىققاندا اعاتتىققا ۇرىنبا. دارىگەر قاتەلەسۋگە بولمايدى»,− دەيمىن ىشتەي كۇبىرلەپ.
جىگىتتىڭ جىگەرى مەن قۋاتى وتە مىقتى ەكەن. توق ىشەگى ءتۇيىلىپ, اششى ىشەكپەن جالعاسقان تۇسى جارىلىپتى. سونىڭ ءبارىن تازالاۋ وڭايعا تۇسكەن جوق. مايرا جەڭگەڭ ءوز كاسىبى بويىنشا قان اينالىمىن رەتتەدى. ارپالىس بەس ساعاتقا سوزىلدى. ساۋساقتارىم قارىسىپ قالدى. تىزەمنىڭ دىرىلدەگەنىن سوڭىندا عانا بايقادىم. جەيدەمە سىڭگەن تەر ارقامنان ءوتىپ شىلقىلداپ تۇر. ەڭ باستىسى, ناۋقاس اجالدان امان قالدى. ۇزاماي قۇلان-تازا ايىقتى, – دەدى. مۇنداي ەپيزودتار حيرۋرگ ومىرىندە جۇزدەپ سانالادى.
مۇحتار ءالىموۆ 1962-1977 جىلدار ارالىعىندا نارىنقول اۋداندىق ەمحاناسىندا دارىگەر, باس دارىگەرى بولدى. وتا جاساۋمەن بىرگە, سان ءتۇرلى جۇمىستاردى ۇيىمداستىردى. وزەكتى ماسەلەلەردىڭ تۇيىندەرىن شەشتى. اسىرەسە, مەدبيكەلەردىڭ جەتىسپەۋى الاڭداتاتىن. سول كەزدەگى بۇل بۋىننىڭ ءوڭىر بويىنشا قامتىلۋى 35-اق پايىز ەدى. جۇرە كەلە مۇنىڭ دا وڭتايلى جولىن تاپتى. حالىقارالىق «قىزىل كرەست جانە جارتى اي» قوعامىنىڭ الماتىداعى بولىمشەسىنە باردى. ولاردىڭ مەدبيكەلەر دايىنداۋ ىسىنە كومەك كورسەتۋگە مۇمكىندىكتەرى بار ەكەن. ول زاڭعا دا, ەرەجەگە دە قايشى كەلمەيدى. ءسويتىپ, بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا ارناۋلى گرانتتى جەڭىپ الدى.
بۇدان سوڭ اۋداندىق ەمحانانىڭ قاسىنان مەدبيكەلەر دايىندايتىن كۋرس اشىلادى. وقىتۋشىلارى – مۇحتار ءالىموۆتىڭ ءوزى باستاعان جوعارى ءبىلىمدى جەرگىلىكتى دارىگەرلەر. اۋداندىق ەمحانادا تاجىريبەلىك ۇيرەنۋدەن وتەدى. ءسويتىپ, ەكى جىلدىڭ ىشىندە 50 مەدبيكەنىڭ كۋالىك العانى بار. بارلىق ەمحانالار ورتا بۋىن كادرلارمەن قامتاماسىز ەتىلدى. سول جىلدارداعى بۇل كۋرس ء«الىموۆتىڭ مەكتەبى» دەگەن اتپەن ەلدىڭ ەسىندە قالدى.
ىسكەر جانعا سۇرانىس كوپ. وبلىس باسشىلىعىنىڭ مۇحتار الىموۆكە ىقىلاسى اۋدى. تۇرعىندارى مول, حالقى كوپ ۇلتتى ۇلكەن وڭىرگە قىزمەتكە جىبەرىلدى. 1977 جىلى تالعار اۋداندىق ەمحاناسىنا باس دارىگەر بولىپ بەكىتىلدى. سول جۇمىستا ءجۇرىپ, وبلىسقا اتى تانىلدى. ابىرويى اسقاقتادى. قازىر تالعاردىڭ ورىسى مەن قازاعى, تۇرىگى مەن ۇيعىرى حيرۋرگ مۇحتاردى تۋعان باۋىرلارىنان كەم كورمەيدى. ويتكەنى, دارىگەر بەدەلى سوعان بارىنشا لايىق.
«ەگەمەننىڭ» الماتىداعى بولىمشەسىن باسقارعان ارىپتەسىم قورعانبەك امانجول تالعاردا تۇراتىن. جۇمىسقا سول جەردەن قاتىناپ كەلىپ ىستەيتىن. سوندىقتان ارا-تۇرا اۋداننىڭ قوعامدىق جۇمىستارىنا كومەكتەسەتىنى بار. اۋداندىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى مۇحتار ءالىموۆتى جاقسى تانيدى.
– ورتاق تانىسىمىز توي جاساپ, مەيرامحانادا باس قوستىق. ۇزىلىستە سىرتقى زالعا شىعىپ, قاتار وتىردىق. جاڭالىق ايتىستىق, حال سۇرادىق. سول كەزدە ادەمى كيىنگەن كوركەم كەلىنشەك اعامىزدى كورىپ, بىزگە بۇرىلدى. جارقىلداعان ديدارمەن مەيىر-
لەنە امانداستى. ىلە-شالا ەكىنشى ايەل زاتى دا مۇقاڭا باس ءيىپ, ەرەكشە ءىلتيپات كورسەتتى.
– تۋىستارىڭىز با؟ – دەپ سۇرادىم.
– تۋىستارىم ەمەس, نارىنقولدىق جەرلەستەرىم. مەن ولاردى كورمەگەلى قاي زامان. ەكەۋى دە جاپ-جاس قىزدار ەدى. ەندى مىنە, ءبىزدىڭ وكشەمىزدى باسۋعا جاقىنداپ كەلەدى. العاشقى قارىنداسىمنىڭ فاميلياسى ۇمىتپاسام نۇرمەتوۆا عوي دەيمىن. ونىڭ: «شەشەم ءسىزدى اۋزىنان تاستامايتىن ەدى», − دەۋىنىڭ ءجونى بار. وسى قىزى وقۋعا تۇسە الماعان كوپ بالالى انا ماعان كەلىپ كومەك سۇرادى. قولدان كەلسە نەگە قولعابىس ەتپەسكە؟ قىزدى شاقىرىپ اڭگىمەلەستىم. ءبىلىم قۋاتىن ءتۇرى بار. وزىنە لايىق جۇمىسقا ورنالاستىردىم. كوكتەمدە ارنايى جولدامامەن مەدۋچيليششەگە جىبەردىك. ءارى قاراي ءوزى-اق الىپ كەتتى. قازىر مىنا تۇزدىباستاۋدا ءتىس دارىگەرى.
ال ەكىنشى ادامدى بالكىم سەن دە بىلەتىن شىعارسىڭ. كۇلان وماروۆا. ماماندىعى دارىگەر-پەدياتور. مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. ينستيتۋتتان كەيىن ەڭبەك جولىن تۋعان جەرى نارىنقولدا, اۋداندىق اۋرۋحانادا باستادى. وتە العىر, ىسىنە بەرىلگەن جان ەدى. تالانتتى جاستى قولدادىق. كەيىن الماتىعا قونىس اۋداردى.
ارينە, كۇلان ءوز بيىگىنە قاجىر-قايراتىنىڭ, ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا كوتەرىلدى. سوڭعى قىزمەتى – رەسپۋبليكالىق بالالار پەدياترياسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى. كەشەگى اۋىل قىزىنىڭ العان اسۋى مىنە, وسىنداي. مەنىكى ول كەزدە ونى جاي عانا دەمەۋ عوي. ال مادەنيەتتى, زيالى ادامدار سەنىڭ ءوز كەزىندەگى كىشكەنتاي كومەگىڭدى ۇمىتپايدى, ايتىپ جۇرەدى, – دەپ كۇلدى.
قالاي ايتساق تا, سەنىڭ مۇحتار ءالىموۆ اعاڭ تەگىن قازاق ەمەس. حالىقتىڭ شىنايى ىقىلاسىنا بولەنگەن جان. بۇلاي بولۋ كەز-كەلگەننىڭ قولىنان كەلمەيدى, – دەدى قورعانبەك امانجول.
...ەندى جوعارىداعى 70-جىلدارداعى سۋرەتكە قايتادان ورالايىن. الماتىعا ىسساپارمەن كەلگەن مۇحتار اعا مىندەتتى تۇردە ۋاقىت تاۋىپ نارىنقولدان وقۋعا تۇسكەن جاستاردى ىزدەيتىن. اعانىڭ تاپسىرماسىمەن كلاستاسىمىز التاي قۇمعانباەۆ قىز-جىگىتتەردى تۇگەندەپ, ءبارىن باس پوشتانىڭ الدىنا جينايتىن.
– مەنىڭ ستۋدەنت باۋىرلارىم! وقۋ وڭاي ەمەس. سونىڭ ءار ءساتىن بوس جىبەرمەڭدەر. اۋىلدا اتا-انالارىڭ, ءۇمىت ەتكەن ەل-جۇرتتارىڭ كۇتىپ وتىر, – دەپ اڭگىمەگە شاقىراتىن. «قاراكوز» كافەسىنە اپارىپ داستارقان جاياتىن. ءبىر رەت ەمەس, الماتىعا كەلگەن سايىنعى داعدىسى وسىلاي ەدى. اۋىلدىڭ بالالارى باۋىرمال بولسىن, ءبىرىن-ءبىرى ىزدەپ ءجۇرسىن دەپ كورسەتكەن ۇلگىسى ەكەن عوي.
سويتكەن ابزال اعا مۇحتار ءالىموۆ مىنە, قانشا ۋاقىت وتسە دە جوعارىداعىداي ۇردىسىنەن ءالى جاڭىلعان جوق. الىستاعى بىزبەن جىلىنا ءبىر رەت حابارلاسىپ تۇرادى. تاياۋدا كەزەكتى ءىسساپاردان ورالسام جىگىتتەر: «سىزگە مۇحتار اعاڭىز تەلەفون شالدى. اماندىعىڭىزدى سۇرادى. باسقا بۇيىمتايى جوق», – دەدى. قاتتى تولقىدىم. مىناۋ قىم-قۋىت زاماندا سوناۋ 2500 شاقىرىمنان ىنىلەرىن ۇمىتپاي ىزدەۋدىڭ ءوزى عانيبەت قوي! ءيا, ول كىسى قاشاندا, قاي كەزدە دە ۇلگى كورسەتۋدەن ءبارىبىر الدا كەلەدى.
امان بولىڭىز, اعا!
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
استانا
