تاپسىرمالار تياناقتالدى

اەا دامۋ قارقىنى قالاي؟
ءمالىم بولعانداي, ەلىمىزدەگى ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ دامۋ قارقىنى ءماز ەمەس. ماسەلەن, ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمي­نيسترى جەڭىس قاسىمبەك ارنايى ەكو­نوميكالىق ايماقتار قىز­مەتىنە جۇرگىزىلگەن تالداۋ قورى­تىندىسى بويىنشا بىرقاتار جۇيە­لى ماسەلەلەر انىقتالعانىن ايتتى. ولاردىڭ قاتارىندا ين­فرا­قۇ­رى­لىم قۇرى­لىسى قارقىنىنىڭ تومەن­دىگى, باس­قارۋ ورگاندارى جۇمىس­تارى­نىڭ تيىم­سىزدىگى, جەڭىل­دىكتەردى پاي­دا­لا­نۋداعى پروبلەمالار, جەر تەلىم­­دەرىن الۋدىڭ ۇزاق مەر­زىمى مەن ارنايى ەكونوميكالىق اي­ماق­تارداعى سالالىق شەكتەۋلەر  بار. 
ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ەلى­مىزدە ءتۇرلى سالالىق باعىت بويىن­شا وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 10 ار­نايى ەكونوميكالىق اي­ماق قۇ­رىلعان. بۇگىندە ارنايى ەكونو­ميكالىق اي­ماق اۋماقتارىندا 154 جوبا ىس­كە قوسىلعان, 651 ملرد تەڭگە ينۆەس­تيتسيا سالىنعان, 11 600-دەن استام جۇمىس ورنى اشىلعان. بيۋد­جەتكە سالىق تۇرىندە 107 ملرد-تان استام تەڭگە قايتارىلعان. بيىل 3 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلا­تىن قو­سىمشا 24 جوبانى ىسكە قوسۋ جوسپار­دا بار. الايدا, وسىنشا الە­ۋە­تىمىز بار بولا تۇرا, بۇل سالاداعى جۇ­مىس­تىڭ ەكپىنى ءالى دە تومەن بولىپ وتىر. 
ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مي­نيس­ترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, ين­دۋس­تريالىق ايماقتاردىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋىنە كەدەرگى كەلتىرەتىن نەگىز­گى پروبلەما ولاردىڭ قىزمەتىن زاڭ­نامالىق رەتتەۋدىڭ جانە ايماق­تاردى قۇرۋ مەن ولاردىڭ جۇمىس جاساۋى ساياساتىنا جاۋاپتى بىرىڭعاي مەملەكەتتىك ورگاننىڭ جوقتىعىندا بولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى ين­ۆەستيتسيالار جانە دامۋ مي­نيستر­لىگى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگى­زۋدى, اتاپ ايتقاندا, جەكە يندۋس­تريا­لىق ايماقتاردىڭ قىزمە­تىن رەگلامەنتتەۋدى ۇسىندى. يندۋس­تريالىق ايماقتاردى دامىتۋ ماسە­لەلەرىنىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا فۋنك­تسيالاردى ۇلتتىق ەكونوميكا مينيستر­لىگىنەن ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنە بەرۋ ۇسى­­نىلىپ وتىر. وعان قوسا, ايماق­تار­دىڭ وزدەرىن دامىتۋ ما­سەلەلەرىن جەر-جەرلەردە اكىم­دىك­تەردىڭ باسقارۋىنا قالدىرعان ءجون.  

قانداي كەدەرگىلەر بار؟

«الەمدىك تاجىريبەدە اەا ينفراقۇرىلىمى قۇرىلىسىنىڭ ورتاشا مەرزىمى 2-3 جىلعا سوزىلادى. الايدا, بىزدە بۇل مەرزىم 5 جىلدان اسىپ تۇسەدى», دەدى ج.قاسىمبەك. بۇل رەتتە مينيستر ءبىزدىڭ ەلدە 10 جىلدان بەرى ينفراقۇرىلىمى اياقتالماي كەلە جاتقان ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردىڭ بار ەكەندىگىن مىسالعا كەلتىردى. تاعى ءبىر ماسەلە − باسقارۋ ورگاندارى جۇمىستارىنىڭ تيىمسىزدىگى. وسىعان بايلانىستى مينيستر بىرقاتار جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى. ء«سىزدىڭ تاپسىرماڭىز بويىنشا ءبىز «يتپ» اەا بارلىق قاتىسۋشىلارىنىڭ شارتتارىنا تولىق اۋديت جۇرگىزدىك. تولىق ءاۋديتتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ءوز مىندەتتەرىن ورىنداماي وتىرعان 42 قاتىسۋشىمەن شارتتاردى بۇزۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. سونداي جۇ­مىستى ءبىز اەا-نىڭ مەنشىك يە­لەرىمەن بىرلەسىپ باسقا دا اەا-دا باستادىق», دەدى ج.قاسىمبەك ۇكى­­مەت باسشىسىنا قاراتا ايتقان سوز­ىندە. 
سونىمەن قاتار, مينيستر ارنايى ەكونوميكالىق ايماقتاردا جەڭىلدىكتەردى پايدالانۋدا دا ماسەلەلەر بار ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. سالىقتىق جانە باسقا دا جەڭىلدىكتەردى ءتيىمدى جانە ناقتى ۇسىنۋ ءۇشىن اەا قاتىسۋشىلارىنا سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ تەتىگىن وڭتايلاندىرۋ قاجەت. وعان قوسا, ارنايى ەكونوميكالىق اي­ماق­تاردا قاتاڭ سالالىق شەكتەۋ بار. «قىزمەتتىڭ باسىم باعىتتارىن كەڭەي­تۋ ءتارتىبىنىڭ ءوزى قيىن جانە ايتارلىقتاي ۇزاق پروتسەسس. مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ جارلىقتارىن جانە ربك كوميسسياسىنىڭ وڭ شە­شى­مىمەن ءۇش قاۋلىسى قابىلدانعانعا دەيىن ينۆەستورلارعا ءبىر جىلعا جۋىق كۇتۋ قاجەت. مىسالى, ءبىز جىل­دىڭ باسىنان باستاپ  وڭىرلەرمەن «وڭ­تۇستىك» اەا حيميا جانە مۇ­ناي-حيميا بولىگىندە جانە «پاۆ­لو­­دار» اەا مەتاللۋرگيا جانە رەزەڭ­كە بويىنشا قىزمەتتىڭ باسىم با­عىتتارىن كەڭەيتۋ بويىنشا جۇ­مىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز. اتال­­عان ماسەلە قازىرگى ۋاقىتتا وكى­لەت­تىكتەردىڭ اراجىگىن اجىراتۋ جو­­نىندەگى پارلامەنتتەگى زاڭ جوبا­­سى شەڭبەرىندە ءىشىنارا شەشى­لۋدە. بۇل قىزمەتتىڭ باسىم تۇرلە­رىنە ەنگىزىلمەگەن جاڭا جوبالار بو­­يىنشا شەشىمدەردى جەدەل قا­بىل­داۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى مينيستر. 
سونداي-اق, تاعى ءبىر ماسەلە − وڭىرلەردە جەر ۋچاسكەلەرىن الۋ ۇزاق مەرزىمدى قامتيدى. جالپى قاعي­دالار بويىنشا رۇقساتناما قۇ­جاتتارى دا جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىن باياۋلاتۋدا. الايدا اەا ءتارتىبى الەمدىك تاجىريبەگە ساي­كەس ارنايى جەڭىلدەتىلگەن ءتار­تىپتى قاراستىرۋى قاجەت. سوندىق­تان دا اەا رەجىمىنىڭ الەۋەتىن تو­لىق كولەمدە اشىپ جانە جەر ۋچاس­كەلەرىن, باسقا دا رۇقسات بەرۋ قۇ­جاتتارىن الۋدىڭ جەڭىلدە­تىلگەن ءتار­تىبىن قاراستىرۋ قاجەت.
ارنايى ەكونوميكالىق ايماق­تار ماسەلەسى بويىنشا بيزنەس قو­عام­داستىقتىڭ پوزيتسياسى تۋرالى «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما تور­اعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ ايتىپ ءوتتى. سونداي-اق, ماڭعىستاۋ, وڭتۇس­تىك قازاقستان, قاراعاندى, پاۆ­لودار, قىزىلوردا وبلىستارى مەن الماتى قالاسىنىڭ اكىمدەرى ەسەپ بەردى. ال «سامۇرىق-قازىنا» ۇاق باسقارما توراعاسى ومىرزاق شو­كەەۆ اەا-داعى ينفراقۇرىلىم قۇرى­لىسىنىڭ بارىسى تۋرالى باياندادى.
تالقىلاۋ قورىتىندىسىندا پرە­مەر-مينيستر ب.ساعىنتاەۆ ارنايى ەكونوميكالىق جانە يندۋس­تريالىق ايماقتاردىڭ قىزمەتىن جە­تىلدىرۋ بويىنشا قاجەتتى شارا­لاردى قابىلداۋدى تاپسىردى. ارنايى ەكونوميكالىق جانە يندۋستريالىق ايماقتاردىڭ تيىمدىلىگى باسقارۋشى كومپانيالاردىڭ قىزمەتىنە تىكە­لەي تاۋەلدى. وسىعان وراي باقىت­جان ساعىنتاەۆ جاۋاپتى مەم­لەكەت­تىك ورگاندارعا وسىنداي ۇيىم­دار­دى تاڭداۋ كەزىندە مۇقيات قاراپ, ولار­دىڭ جۇمىستارىن ءتيىمدى باقىلاۋ قاجەتتىگىن ايتتى. ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنە قارجى, ۇلتتىق ەكونوميكا جانە اۋىل شا­رۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرىمەن بىرلەسىپ, ارنايى ەكونوميكالىق ايماق قاتىسۋشىلارىنا سالىق­تىق اكىمشىلىكتەندىرۋ تەتىگىن وڭتاي­لاندىرۋ, قىزمەتتىڭ باسىمدىقتى تۇرلەرىن ۇلعايتۋ ءتارتىبىن جەڭىلدەتۋ مەن ارنايى ەكونوميكالىق اي­ماق­تارعا جەر تەلىمدەرىن بەرۋدىڭ جەكە, جەڭىلدەتىلگەن ءتارتىبىن ازىر­لەۋ ما­سەلەلەرىن پىسىقتاۋ تاپسىرىلدى. 
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اسقار مامينگە كو­تەرىلگەن ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن باقىلاۋعا الۋ جۇكتەلدى.

ااك الۋدىڭ جاڭا ءتارتىبى

جاڭا فورماتتاعى اتاۋلى الەۋ­مەتتىك كومەكتى ەنگىزۋگە دايىندىق تۋرالى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋ­مەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا باياندادى. ءمينيستردىڭ مالىمدەۋىنشە, 2018 جىلعى 1 قاڭ­تاردان باستاپ ەنگىزىلەتىن جاڭا فورماتتاعى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك جاردەماقى تاعايىنداۋ ءراسىمىن ەداۋىر جەڭىلدەتىپ, ونى الۋشىلاردى بارىنشا قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جاڭا فورماتتاعى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك قازىرگى قولدانىستاعى جاردەماقىلاردىڭ ءۇش ءتۇرىن الماستىرادى, وسىلايشا جاردەماقىنى الۋعا قاجەتتى قۇجاتتاردىڭ سانىن ايتارلىقتاي قىسقارتۋ كوزدەلگەن. 
جاڭا فورماتتاعى اتاۋلى الەۋ­مەتتىك كومەك شارتسىز جانە شارتتى اقشالاي كومەككە بولىنگەن. شارتسىز كومەك ەڭبەككە جارامدى وتباسى مۇشەسى جوق بارلىق وتباسىلارعا (مىسالعا, مۇگەدەكتەر نەمەسە زەينەتكەرلەر وتباسىلارىنا), نەمەسە ەڭبەككە جارامدى وتباسى مۇشەسى دالەلدى سەبەپتەر بويىنشا جۇمىسقا ارالاسا المايتىن وتباسىلارعا (مىسالعا, مەكتەپكە دەيىنگى جاستاعى بالالارى بار جالعىز باستى انالارعا) بەرىلەدى. وسىنداي وتباسىلارعا جاردەماقىنى الۋ ءۇشىن جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىنا مىندەتتى تۇردە قاتىسۋ تالاپ ەتىلمەيدى. ال شارتتى اقشالاي كومەك وتباسىندا كەم دەگەندە ءبىر ەڭبەككە جارامدى مۇشەسى بار وتباسىلارعا الەۋ­مەتتىك كەلىسىمشارتقا قول قو­يىپ, وتباسىنىڭ ەڭبەككە جارام­دى بارلىق مۇشەسى جۇمىسپەن قام­تۋ شارالارىنا مىندەتتى تۇردە قاتىس­قان كەزدە بەرىلەدى.
ت.دۇيسەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, الەۋ­مەتتىك كومەك جۇيەسىندەگى رەفور­ما ناتيجەسىندە جاڭا فورمات­تاعى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتىڭ ءاربىر الۋشىسى ءۇشىن جاردەماقى سوماسى 2018 جىلى ورتاشا ەسەپپەن 25 پايىزعا ۇلعايتىلادى.
الەۋمەتتىك كومەك الۋ ەرەجە­لەرىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە حا­لىقتى دايىنداۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ ءۇش وڭىرىندە 2014 جىلدان باستاپ قاناتقاقتى رەجىمدە «ورلەۋ» جوباسى ىسكە اسىرىلعان. باعدارلاماعا شامامەن 79 مىڭ ازامات قاتىسقان, ولاردىڭ 19 مىڭعا جۋىعى ەڭ­بەك­پەن قامتىلعان. وڭىرلەردە قانات­قاقتى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ مەن جۇمىسپەن قامتۋ شارالارى تۋرالى اقمولا جانە جام­بىل وب­لىستارىنىڭ اكىمدەرى م.مىر­زالين مەن ك.كوكىرەكباەۆ ەسەپ بەردى.
تالقىلاۋ قورىتىندىسىندا پرەمەر-مينيستر ب.ساعىنتاەۆ «ناتيجەلى جۇمىسپەن قامتۋ جانە جاپ­پاي كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ» باعدارلاماسىنا ەڭبەككە قابىلەتتى حا­لىقتى بەلسەندى تۇردە تارتۋدى تاپسىردى. سونداي-اق, حالىق ارا­سىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن كەڭى­نەن جۇرگىزۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتتى. بار­لىق دەڭگەيدەگى اكىمدەرگە جاڭا فور­ماتتاعى اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ شارتتارىنا جاتاتىن وتباسىلار ساناتىن انىقتاۋ جۇكتەلدى. 
2017 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ءار­بىر از قامتىلعان وتباسى مەن ولار­دىڭ ەڭبەككە قابىلەتتى مۇشەلەرىن وقىتۋ, ەڭبەكپەن قامتۋ, جەكە كا­سى­بىن اشۋ بويىنشا جەكە جوسپار­لار جاساۋعا دەيىن جۇمىسپەن قام­تۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋ قاجەت. بۇل جۇ­مىستى ساپالى جۇرگىزۋ ءۇشىن ۇكىمەت باسشىسى ەڭبەك جا­نە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيستر­لىگىنە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دار جانە جۇمىسپەن قامتۋ ورتا­لىق­تارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن دايارلاۋ­دى قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى.  
ۇكىمەتتىڭ الەۋمەتتىك كومەك فور­ماتىن وزگەرتۋ بويىنشا جۇمى­سى مەملەكەت باسشىسىنىڭ «بەس ينس­تيتۋتتىق رەفورمانى  جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا 100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ مىندەتتەرىنە ساي­كەس جۇرگىزىلىپ جاتىر. 84-قادامدا الەۋمەتتىك كومەكتى وعان شىن مانىندە مۇقتاج ازاماتتار ءۇشىن عانا ونىڭ اتاۋلى سيپاتىن كۇشەيتۋ ارقىلى وڭتايلاندىرۋ تۋرالى ايتىلعان بولاتىن. 

دينارا بىتىكوۆا, 
«ەگەمەن قازاقستان»