قىتاي-قازاقستان قارىم-قاتىناسى: جاڭا تاريحي كەزەڭدە

چجوۋ لي, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى  توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى. 1 قازان – قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىل­عان كۇنى.  عاسىرلار بويى ۇلكەن قاسىرەتتى باسىنان وتكەرگەن وسى ەجەلگى ەل 62 جىل بۇرىن ءوزىنىڭ تاۋەل­سىزدىگىن جاريالاپ, الەمدىك ساحناعا قايتادان كوتەرىلدى. وتكەن 62 جىل ىشىندە قايتا تۋعان رەسپۋبليكا عالامات تابىستارعا قول جەتكىزىپ, دامۋ­دىڭ تەڭدەسسىز جولىنان ءوتتى جانە ول جاڭعىرۋ باعىتىمەن سەنىمدى تۇردە ءارى ماقسات­كەرلىكپەن العا باسىپ كەلەدى. قىتايدىڭ تاريحي تۇرعىدان العانداعى دامۋى بۇگىنگى تاڭدا قىتايدىڭ دامۋى الەم نازارىن بارعان سايىن كوبىرەك اۋدارا تۇسۋدە جانە ونى باعالاۋ دا ارقيلى. بىرەۋلەر قىتايدىڭ ەكونومي­كالىق عا­جايىبىنا, قىتاي مودەلىنە تاڭدانىس ءبىلدىرىپ جاتسا, ەكىنشىلەرى قىتاي قاتەرى مەن قىتاي ەكسپانسياسى دەگەننەن قاۋىپ­تەنەتىن سىڭايلى. ال ءۇشىن­شىلەرى قىتاي كۇش الا تۇسكەن­نەن كەيىن بەيبىت دامۋ باعىتىن ۇستانۋدى جالعاستىرا ما, الدە گەگەمونيا جولىنا تۇسە مە دەپ كۇمان­دانۋىن قويار ەمەس. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازىرگى كەزدە قىتاي قانداي جولدى تاڭدايدى جانە قىتاي­دىڭ دامۋى الەم ءۇشىن نەنى بىلدىرەدى دەگەن ماسە­لەلەر نازاردا تۇر. كونەدەن جەتكەن دانا ءسوز بىلاي دەيدى: وتكەنگە كوز جىبەرىپ, ورلەۋ مەن قۇلدىرۋدىڭ سەبەبىن بىلۋگە بولادى, دەمەك قازىرگى قىتاي مەن ونىڭ دا­مۋىن دۇرىس جانە وڭ قىرى­نان ءتۇسىنۋ ءۇشىن تاري­حىن كوبىرەك ءبىلۋ قاجەت. قىتاي – كونە وركەنيەتتى عاجايىپ ەل. قىتاي وركەنيەتى – ەجەلگى داۋىردەن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جەتكەن ەرتەدەگى ءتورت الەمدىك وركەنيەتتىڭ ىشىندەگى بىردەن-ءبىرى. وعان قىتاي مادە­نيە­تىنە ءتان تولەرانتتى­لىق­تىڭ جوعارى دەڭ­گەيى, اشىقتىق جانە كوپقىر­لىلىق سەبەپ. ۇيلەسىم­دىلىك – قىتاي مادە­نيەتى قۇندى­لىعى­نىڭ ءمانى. قىتاي مادەنيە­تىندە ەرتە زاماننان الەم تۇتاس جانە ۇيلە­سىمدى بولۋى ءتيىس دەگەن ۇست­ا­نىم قالىپتاسقان. بۇل تۇجى­رىم قىتاي ۇلتىنىڭ وي-سانا­سى مەن تارتىبىنە تەرەڭ ىقپال ەتسە, قىتايلىقتاردىڭ ادامدار ارا­سىن­داعى, ادام مەن تابيعات جانە ەلدەر اراسىن­داعى قارىم-قاتى­ناسىن رەتتەۋدە قۇن­دى قادامعا اينالدى. قىتاي ۇلتى قاشاندا ءتۇرلى مادەنيەت­تەردىڭ ءوزارا كىرىگىپ, ءبىر-ءبىرىن بايى­تۋىنا ۇمتىل­عان جانە شەتەل مادەنيەتتەرىن ۇلكەن جۇرەك­پەن قابىلداعان. الەمگە ايگىلى جىبەك جولىندا قىتايدىڭ باس­قا ەلدەرمەن ساۋدا جانە مادەني بايلانى­سى­نىڭ ءىزى قالعان. مين اۋلەتىنەن شىققان قىتايدىڭ ۇلى سايا­حاتشىسى چجەن حە ازيا مەن افريكا وڭىرلەرىنىڭ 30-دان استام ەلىندە بولىپ قانا قويماي, سولارعا قىتايدىڭ جەتەكشى مادەنيەتى مەن عىلىم جانە تەحنيكا جەتىستىكتەرىن الىپ بارا وتىرىپ, جەتى مارتە شەتەلدىك تەڭىز ەكسپەديتسيا­لارىن جۇزەگە اسىرعان. ونىڭ بۇل ساپارلارى بارعان ەلدەرىندە ۇلكەن قولداۋ مەن قۇرمەت تۋ­دىرعان. قىتاي حالقى ءوزىنىڭ ەركىن باسقالارعا ەشقاشان تاڭعان ەمەس جانە قاشاندا ءتۇرلى مادەنيەتتەر مەن ءتۇرلى يدەو­لوگيا­لارعا ءوزارا قۇرمەت­پەن قا­راۋعا شاقىرادى. 5000 جىلدىق وركەنيەت قىتاي حال­قى­نىڭ بو­يىندا كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان جانە جاڭا ماعىنامەن تۇراقتى تولى­عىپ وتىراتىن داڭقتى بەيبىت­سۇيگىش ءداستۇر قالىپ­تاس­تىرعان. جاڭا قىتاي ءجۇرىپ وتكەن سوڭعى 62 جىل, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, رەفورمالار مەن اشىق­تىق ساياساتى جۇرگىزىلگەن سوڭعى 30 جىلدان استام ۋاقىت قىتايدىڭ زور وزگەرىستەر مەن تاماشا تابىستار جىلدارى بولدى. ەل جوعارى ورتالىق­تاندىرىلعان جوسپارلى ەكونو­ميكادان ءومىر سۇرۋگە قابىلەتتى نارىقتىق ەكونومي­كاعا تابىس­تى ءوتتى. ءسويتىپ, تاريحي بەت­بۇرىس جاساپ, سىرتقى دۇنيەگە جابىق مەملەكەتتەن جان-جاق­تى اشىق ەكونوميكالى مەملەكەتكە اينالدى. قىتاي ەكونو­مي­كاسى جىلدىق 10 پايىزدىق ءوسىمىن ساقتاپ وتىر. ءىجو 2010 جىلى 6 تريلليون دوللارعا جەتسە, 1978 جىلمەن سالىستىرعاندا 16 ەسەگە كوپ جانە بۇل كورسەتكىش بويىنشا قىتاي الەمدە ەكىنشى ورىنعا شىقتى. سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتى ايتارلىقتاي جاقسارىپ, ولار­دىڭ ءومىرى جاپپاي كەدەيلىكتەن ورتاشا دەڭگەيدىڭ باستاپقى كەزەڭىنە اياق باستى. وسىلايشا قىتاي ورتا دەڭگەيدەگى ۇيلە­سىمدى قوعام قۇرۋ ماقساتىنا سەنىمدى تۇردە نىق قاداممەن كەلە جاتىر. قىتاي تابىسىنىڭ تاجىريبەسى مىنادا: ول ءوز ەلى شىندىعىنا سايكەس, ياعني قى­تايلىق سپەتسيفيكاسى بار سوتسياليستىك جول ارقىلى دامۋدىڭ وڭ ارناسىن تاپقان. قىتايدىڭ دامۋ تاجىريبەسى باتىس ەلدەرى ءجۇرىپ وتكەن گەگەمونيا مەن سىرتقى ەكسپانسياعا ۇمتىلاتىن جولدى قايتالاماي, ءبىر ەلدىڭ ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى جانە ءوزارا پايدالى نەگىزدەگى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىعى ەسەبىنەن كوتە­رىلە الاتىنىنىڭ جارقىن ايعاعى بولدى. قىتاي الەمدىك ەكونومي­كانىڭ تۇراقتى دامۋىن قامتاما­سىز ەتۋگە ماڭىزدى ۇلەس قوسىپ وتىر. سوڭعى جىلدارى قىتاي­دىڭ الەمدىك ەكونوميكا وسىمىنە قوسقان ۇلەس كوەففيتسيەنتى 10 پايىزدان استامدى قۇرادى. قىتاي بسۇ-عا وتكەن 2001 جىلعى كەزەڭنەن بەرى ەلدىڭ ورتاشا جىلدىق يمپورتى شامامەن 750 ملرد. اقش دوللارى بولسا, ءتيىستى ەلدەر مەن وڭىرلەردە 14 ملن.-نان استام جۇمىس ورنىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى. وتكەن 10 جىل بەدەرىندە قحر اۋماعىندا شەتەل ينۆەستيتسيالارىنىڭ قاتىسۋىمەن جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىندار قىتايدان 261,7 ملرد. دوللار تابىس اكەتتى, اتالعان كورسەتكىش­تىڭ ورتاشا جىلدىق ءوسىمى 30 پايىزدى قۇرادى. 2000-2010 جىلدارى قىتايدىڭ شەتەلدەردەگى تىكەلەي قارجىلاي ەمەس جىلدىق ينۆەستيتسيالارى شامامەن 1 ملرد.-تان 59 ملرد. دول­لارعا ءوستى. ءسويتىپ, ءتيىستى ەلدەردەگى ەكونوميكانىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەرپىن قوستى. 2009 جىلى شەتەلدەردە جۇمىس ىستەيتىن قىتاي كاسىپورىندارى تولەگەن سالىق كولەمى 10,6 ملرد. اقش دوللارى بولدى. سول قىتاي كاسىپورىندارىندا جۇمىس ىستەيتىن جەرگىلىكتى تۇرعىندار سانى 439 مىڭ ادامعا جەتتى. 1997 جىلى ازياداعى قارجى داعدا­رىسى تۋىنداتقان قىتايمەن جاپسارلاس ەلدەردەگى ۆاليۋتانىڭ ايتارلىقتاي دەۆالۆاتسياسى جاع­دايىندا قحر نەگىزىنەن ۇلت­تىق ۆاليۋتاسىنىڭ تۇراقتىلىعىن ساق­تاپ قالا السا, ول ءوز كەزەگىندە وڭىرلىك ەكونوميكالاردىڭ تۇراق­تى­لىعى مەن دامۋىن قامتاماسىز ەتتى. 2008 جىلى, حالىقارالىق قارجى داعدارىسى بۇرق ەتە تۇسكەننەن كەيىن, قىتاي ەكونومي­كالىق ورتانى ساۋىقتىرۋدىڭ «20 توبى» جانە باسقا دا تەتىكتەرى شەڭبەرىندەگى شارالارعا بەلسەندى قاتىسىپ,   حالىقارالىق دەڭگەي­دە قارجى جۇيەسىن رەفورمالاۋعا اتسالىستى, ياعني تاۋارلار ساتىپ الۋ ءۇشىن شەتەلدەرگە ۇلكەن دەلەگاتسيالار جىبەرىپ, كۇردەلى جاع­دايدا قالعان مەملەكەتتەرگە كو­مەك قولىن سوزدى. قىتايدىڭ بەيبىت دامۋ جولى, الەمدىك تاريحقا كەڭ تۇرعىدان قاراعاندا, ەلدى بۇكىل الەمدە بەيبىتشىلىكتى قورعاۋ ەسەبىنەن دامى­تۋدا جانە ءوزىنىڭ دامۋى ارقىلى پلانەتاداعى بەيبىتشىلىكتى قام­تا­ماسىز ەتۋدە جاتىر. وسىنداي زور تابىستارىنا قاراماستان, قىتاي ءالى دە بولسا دامۋشى ەلدەر قاتارىندا قالىپ كەلەدى. ەلدە تۇرعىندار سانى كوپ جانە ەكونوميكالىق نەگىز ءالسىز. قحر بۇكىل الەم تۇرعىندارىنىڭ شامامەن 20 پايىزىن پلانەتا­مىزداعى جىرتىلاتىن جەرلەردىڭ تەك 7,9 پايىزىن, تۇششى سۋدىڭ 6,5 پايىزىن عانا پايدالانىپ اسى­راپ وتىر. الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق دامۋ تابىستارى 1,3 ملرد. ادامعا ءبولىنۋى ءتيىس. سون­دىقتان حالىقتىڭ سۇرانىسىن ۇزدىكسىز قاناعاتتاندىرۋ مەن دامىتۋ ۇلكەن پروبلەما بولىپ قالۋدا. 2010 جىلى جان باسىنا شاققانداعى ءىجو 4400 اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل كورسەتكىش بويىنشا قىتاي الەمدە شامامەن 100-ءشى ورىنعا ورنالاسقان. ءبىزدىڭ الدىمىزدا سونداي-اق وڭىرلەر دامۋىنىڭ الا-قۇلا­لىعى, رەسۋرستاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, ەكولوگيالىق احۋالدىڭ نا­شار­لاۋى, تاعى باسقا وسى سياقتى پروبلەمالار تۇر. وسىنىڭ بار­لىعى قىتاي شىندىعى. قى­تاي باسقا دامىعان ەلدەر بىرنەشە جۇزدەگەن جىلدار بويى جۇرگەن جولدى قىسقا ونداعان جىلدار ىشىندە ءجۇرىپ ءوتتى. ەلدى يندۋس­تريالاندىرۋ مەن ۋربانيزاتسيا ۇدەرىستەرىندە دامىعان ەلدەر تاپ بولعان بارلىق پروبلەمالارمەن ءبىز دە بەتپە-بەت كەلىپ وتىرمىز جانە بۇل پروبلەمالار مەيلىنشە وتكىرلىگىمەن جانە كۇردەلىلىگىمەن ەرەكشەلەنبەك. قىتايدى ناعىز قازىرگى زامانعى ەلگە اينالدىرۋ ءۇشىن بىرنەشە ۇرپاقتىڭ كۇش-جىگەرى قاجەت بولادى. تەك وسىلاردى قاپەرگە الا وتىرىپ قانا ءبىز قىتايدىڭ دامۋى مەن ونىڭ حالىقارالىق قوعام­داس­تىقتاعى ۇستانىمدارىنا بارىن­شا وبەكتيۆتى جانە ءادىل كوز­قاراس تانىتا الامىز. بولاشاقتا قىتاي بەيبىت دامۋ جولىمەن شەشىمدى جانە نىق جۇرەتىن بولادى. قىتايلىقتار – كوپتەگەن قيىندىقتاردى باستا­رىنان وتكەرگەن جانە سولاردان ايتارلىقتاي زارداپ شەككەن, جاڭا تاريحي كەزەڭدە دە كەدەي­شىلىكتىڭ ءدامىن تاتقان  حالىق. وسى سەبەپتى قىتايلىقتار بەيبىت ءومىردى قاستەر تۇتادى جانە دە ءال-اۋقاتقا بەيبىتشىلىك ارقىلى عانا قول جەتكىزۋگە بولادى دەپ بىلەدى. بەيبىت دامۋ – بۇل قىتايدىڭ ستراتەگيالىق تاڭداۋى. قىتاي ەشقانداي جاعدايدا اگرەسسيالىق جانە ەكسپانسيونيستىك ساياسات جۇرگىزۋگە ۇمتىلمايدى, ەشقاشان گەگەمون بولمايدى جانە الەمدە ۇستەمدىك قۇرۋ ءۇشىن كۇرەسپەيدى. ءوزىنىڭ بەيبىت دامۋ قاعيداتىن قورعاۋمەن قاتار, پلانەتادا بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ۇمتىلادى جانە ورتاق دامۋ جولىندا كۇش-جىگەر جۇمسايتىن بولادى. قىتاي-قازاقستان: وتكەنى, بۇگىنى مەن بولاشاعى قىتاي مەن قازاقستان جاقىن كورشىلىكتە ءومىر سۇرۋدە جانە ورتاق تاۋلارمەن جانە وزەندەر­مەن بايلانىسقان. ەكى ەلدىڭ دوستىعى مەن تاتۋ كورشىلىگىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. بۇكىل الەمگە ايگىلى ۇلى جىبەك جولى ەكى ەل اراسىنداعى عاسىرلارعا جالعاسقان دوستىقتىڭ ناقتى ايعاعىنداي. ءبىزدىڭ ەلىمىز قازاق­ستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاشقى­لاردىڭ ءبىرى بولىپ تانىدى جانە ونىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناتتى. سول ساتتەن بەرى قىتاي-قازاقستان قارىم-قا­تىناسى حالىقارالىق كونيۋنك­تۋ­رانىڭ وزگەرىستەرى سىناق­تارىنا شىداس بەرە وتىرىپ, سەنىمدىلىك, تەڭ قۇقىلىق, ءوزارا تيىمدىلىك پەن ءوزارا ىقپالداستىق سيپاتىن ايعاقتاپ, سالاماتتى جانە تۇراقتى ارنادا جەدەل دامۋدا. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ ارا­سىنداعى بايلانىس وڭىردەگى جانە تۇتاستاي العاندا الەمدەگى تاتۋ كورشىلىك پەن دوستىقتىڭ شىن مانىندەگى جارقىن مىسالى بولىپ تابىلادى. الداعى جىلى ەكى ەل ارا­سىندا ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناعانىنا 20 جىل تولادى. وتكەن 20 جىل ەكى ەل ءۇشىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ مەن مەملەكەتتىلىك قۇرۋدا ادام ايتقىسىز تابىستارعا قول جەتكىزگەن,  سونىمەن قاتار, قى­تاي مەن قازاقستاننىڭ ستراتەگيا­لىق ارىپتەستىك قارىم-قاتىناسىن دامىتۋدا تۇراقتى كەزەڭ بولدى دەۋگە نەگىز بار. الەمدەگى ەكى جەتەكشى, وسكەلەڭ مەملەكەتتەر رەتىندە ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىن­داعى قارىم-قاتىناس قازىردىڭ وزىندە ەكى جاقتى شەڭبەردەن شىعىپ, ماڭىزدى ستراتەگيالىق مانگە يە بولىپ وتىر. ءبىرىنشى كەزەكتە, قىتاي مەن قازاقستان – شىنايى جانە سەنىمدى ساياسي سەرىكتەستەر. ساياسي ءوزارا سەنىم – بۇل ەكى جاقتى قارىم-قاتىناستىڭ باستى باسىمدىعى. تاراپتار شەكارا ماسەلەسىن تو­لىقتاي شەشتى. ساياسي سالادا دا شەشىلمەگەن ماسەلەلەر جوق. ەكىن­شى جاقتىڭ تۇبەگەيلى ءمۇد­دەلەرىنە قاتىستى ماڭىزدى ماسە­لەلەردە دە ءبىر-ءبىرىن نىق قول­داۋدان تانعان ەمەس.  ءبىزدىڭ ەلدە­رىمىزدىڭ كوشباس­شىلارى تەك تىعىز جۇمىس بايلا­نىستارىن عانا ەمەس, سونداي-اق تەرەڭ جەكە دوستىق بايلانىس­تارىن دا ۇستا­نىپ كەلەدى. قحر توراعاسى  حۋ تسزينتاو قازاق­ستاندا جەتى مارتە بولسا, قازاق­ستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ساپارمەن, سونداي-اق حالىقارالىق كونفەرەنتسيالارعا قاتىسۋ ءۇشىن قىتايدا 17 رەت بولعان. بۇعان قوسا, ەكى مەملەكەت­تىڭ باسشىلا­رى ەكى جاقتى نەگىزدە, سونداي-اق وڭىرلىك جانە حالىق­ارالىق كۇن ءتارتىبىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرى بويىنشا تۇراقتى تۇردە پىكىرلەر الماسۋ ءۇشىن ءتۇرلى حالىقارالىق شارالاردا دا ءجيى كەزدەسىپ تۇرادى. تاراپتار تەرروريزم سي­ياق­تى قازىرگى زاماننىڭ قاسىرە­تىمەن كۇش بىرىكتىرە كۇرەسۋ ماقساتىندا بۇۇ, شىۇ, اوسشك جانە باسقا كوپقىرلى ءپىشىن­دەردە ءوزارا ءتيىمدى ءىس-قيمىل تانىتىپ كەلەدى. وتكەن 2010 جىل ەكىجاقتى قارىم-قاتى­ناستاردى دامىتۋدا ۇلكەن ما­ڭىزعا يە جىل بولدى. وسى جىلدىڭ العاشقى جارتىسىندا پرەزيدەنت نازارباەۆ پەن توراعا حۋ تسزينتاو ءبىر-بىرىمەن ساپارلار الماسىپ, ەكى جاقتى قارىم-قاتىناستى جاڭا تاريحي كەزەڭگە شىعارۋعا العىشارت جاسايتىن جان-جاقتى ستراتەگيا­لىق ءارىپ­تەس­تىك قۇرىپ, دامىتۋعا ۋاع­دالاستى. وسىلايشا قىتاي مەن قازاق­ستان ءوزارا پايدالى ساۋدا-ەكونو­ميكالىق ارىپتەستەرگە اينالدى. سوڭعى جىلدارى ەلدەردىڭ ىنتى­ماقتاستىعى ساۋدا-ەكونوميكالىق, ەنەرگەتيكالىق, شيكىزاتتىق ەمەس, ينفراقۇرىلىمدىق جانە باسقا سالالاردا جەمىستى دامىپ كەلەدى. ەلدەرىمىزدىڭ ساۋدا اينا­لىمى ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناعان العاشقى جىلدارداعى 368 ملن. دوللاردان 2010 جىلى رەكوردتىق كورسەتكىشكە دەيىن, ياعني  20,31 ملرد. دوللارعا دەيىن ءوستى. ناق­تىلاي تۇسسەك, بۇل – 60 ەسەدەن استامعا ارتقان دەگەن ءسوز. بۇگىنگى كۇنى قىتاي قازاق­ستاننىڭ اسا ءىرى ساۋدا ارىپتەسى بولىپ تابىلادى جانە قازاقستان تمد ەلدەرى اراسىندا قىتايدىڭ ەكىنشى ساۋدا ارىپتەسى بولىپ وتىر. قىتاي مەن قازاقستان اراسىندا تاۋار اينا­لىمى قحر-ءدىڭ ورتالىق ازيا­داعى ەلدەرمەن جالپى تاۋار كولەمىنىڭ 70 پايىزىنان استا­مىن قۇرايدى. ەكى مەملەكەت باسشىسى 2015 جىلعا قاراي تاۋار اينالىمىن 40 ملرد. دوللار دەڭگەيىنە جەتكىزۋ تۋرالى ماقسات قويدى. بۇل جەردە اتاپ كورسە­تەتىن ءجايت – ەكى ەلدىڭ ەكونو­ميكالىق ىنتىماق­تاس­تىعى ەش­قان­داي قوسىمشا ساياسي شارتسىز, ياعني تەڭ قۇقىلىق, سەنىم جانە ءوزارا تيىمدىلىك نەگىزىندە ءجۇر­گىزىلىپ كەلەدى. مىنە, سون­دىقتان دا مۇنداي ىنتىماق­تاستىق ۇلكەن ومىرلىك كۇشكە يە جانە تۇراقتى تۇردە كەڭەيە ءارى تەرەڭدەي تۇسە الادى. قىتاي – قازاقستاننىڭ سەنىمدى ەكونوميكالىق سەرىكتەسى. قحر بۇگىندە قازاقستاننىڭ اسا ءىرى يمپورتەرىنە اينالعان. قىتايدىڭ قازاقستانعا ينۆەستيتسيا كولە­مى 10 ملرد. دوللارعا جەتسە, قازىرگى كەزدە قازاقستاندا قىتاي كاپي­تالىنىڭ قاتىسۋى­مەن 1000 قارالى كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. قىتايلىق كا­سىپ­ورىندار پايدا تابا وتى­رىپ, ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتەرى تۋرالى دا ۇمىت­قان ەمەس. ولار جەرگىلىكتى الەۋمەتتىك دامۋ باعدارلاما­لارىنا بەلسەندى قاتىسىپ, قازاق­ستاندىق جۇ­مىس­شى­لاردى دايىنداۋمەن قاتار, تەمىر جول, جىلىجاي قۇرىلىستارىن سالۋدا. ءسويتىپ, ەڭبەكپەن قامتۋ, جەرگىلىكتى سالىق تۇسىمدەرىن ۇلعايتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا. جاقىن­داعى حالىقارالىق قارجى داع­دا­رىسى كەزىندە قىتاي قازاق­ستانعا 13 ملرد. دوللار كولە­مىندە نەسيە ۇسىنىپ, ءوزىنىڭ وسى ءىس-ارەكەتى ارقىلى قازاق­ستان ەكونوميكاسىنا قولداۋ كورسەتتى. العا كوز تىگەتىن بولساق, ەلدەرىمىزدىڭ ىسكەرلىك ىنتىماقتاستىق الەۋەتى ءالى دە جوعارى ەكەنىن كورەمىز جانە ونىڭ بولاشاعى اسا زور ەكەنىن بايقايمىز. بۇگىندە قىتايدا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان 12-ءشى 5 جىلدىق جوسپار كوپ با­سىمدىقتارى بويىنشا قازاق­ستاندى دامىتۋدىڭ 2020 جىل­دارعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان ستراتەگياسىمەن سايكەسەدى. ەلدەرىمىزدىڭ مادەني-گۋما­نيتارلىق سالادا دا ارىپتەستەر ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. قىتايدىڭ كونە ءتامسىلى بىلاي دەيدى: مەملەكەتارالىق قاتى­ناس­تاردىڭ نەگىزىندە ءوزارا ۇنامدىلىق پەن حالىقتارىنىڭ جاقىنداسۋى جاتادى. ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىزدىڭ مادەني ءداس­تۇرلەرى, سالتتارى مەن سانالارى ارقيلى جانە بۇل ەكى ەلدىڭ ءتۇرلى سالالارداعى ىنتى­ماقتاستىعىن ودان ءارى دامى­تۋدىڭ ىرگەتاسى رەتىندە ءوزارا تۇسىنىستىك پەن بايلا­نىستارى­مىزدى نىعايتۋ­دىڭ ماڭىزدى شارتى بولىپ تابى­لادى. قىتاي مەن قازاقستان اراسىن­داعى دوستىق بايلانىس­تاردىڭ تەرەڭدەي تۇسۋىنە وراي جىل وتكەن سايىن ەكى ەل ازامات­تارىنىڭ ءبىر-بىرىنە جۇمىس­قا, وقۋعا نەمەسە ساياحاتقا كەلۋلەرى جيىلەي باستادى. بۇگىندە قى­تايدا بىرنەشە مىڭ قازاق­ستاندىق ستۋدەنت ءبىلىم الىپ جۇرسە, قىتاي تاراپى دا قازاق­ستاننان وقيتىن ستۋدەنت-ستي­پەندياتتاردىڭ جىل سايىن­عى كۆوتالارىن 200 ادام­عا دەيىن كوبەيتتى. قازاقستاندا دا مىڭ­نان اسا قىتايلىق ستۋدەنت بىلىممەن سۋسىنداۋدا. قىتاي-قازاقستان قارىم-قاتىناسى ومىرشەڭدىگىنىڭ باس­تاۋى ولاردىڭ دامۋى ەكى ەل حالىقتارىنىڭ مۇددەلەرىنە تۇبەگەيلى جاۋاپ بەرەتىندىگىندە جانە ەكى ەلدىڭ تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ مەن دامىتۋ تالاپتا­رىنا  تولىق سايكەس جۇرگىزىلە­تىندىگىندە جاتىر دەپ وي تۇيۋگە نەگىز بار. بۇل ارادا ەكى مەملەكەتتىڭ دە ىنتىماقتاس­تىقتىڭ ارقاسىندا ناقتى تيىمدىلىك پەن ءوزارا پايدا كورىپ وتىرعانىن, قاي تاراپ ارتىق­شى­لىققا يە نەمەسە ءبىرى ەكىنشىسىنە قىسىم كورسەتۋدە دەگەن تۇرعىدا ءسوز قوزعالۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن ابزال. قىتاي مەن قازاقستاننىڭ ىنتىماقتاستىعى شىن مانىندە  ءوزارا پايدالى نەگىزدە جۇرگى­زىلىپ, قوس تاراپقا دا ناقتى پايدا اكەلۋدە. قىتايدىڭ دامۋى قازاقستان ءۇشىن قاتەر ەمەس, ۇلكەن مۇمكىندىكتەر. وسى­­نى جاقسى تۇسىنگەندىكتەن دە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن قازاقستاننىڭ باسقا دا رەسمي ادامدارى قى­تايمەن ىنتىماقتاستىقتى جان-جاقتى دامىتۋ قازاقستان سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىم باعىت­تارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن ءار كەز مالىمدەپ كەلەدى. بۇگىندە قىتاي مەن قازاق­ستاننىڭ قارىم-قاتىناسى جاڭا تاريحي ساتىعا كوتەرىلدى, الدى­مىزدان جاڭا مۇمكىن­دىكتەر اشىلدى. جيناقتالعان باعالى تاجىريبە مەن وتكەن 20 جىل ىشىندەگى ىنتىماقتاستىق باي­لا­نىستار بىزدەرگە ودان ءارى دە ىلگەرى جىلجۋعا ىرعاقتى سەرپىن بەرەدى. ءبىز قازاقستان  تاراپى­مەن بىرگە ءوزارا سەنىم­نىڭ, ءوزارا تيىمدىلىك پەن بىرلەسىپ دامۋدىڭ جوعارى رۋحىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, ىنتىماقتاستىقتى بارلىق دەڭ­گەيلەردە جانە بارلىق باعىت­تاردا ءبىزدىڭ سترا­تەگيا­لىق ارىپتەستىگىمىزدى ودان ءارى دامى­تۋ تۇرعىسىنان نى­عايتا بەرۋگە دايىنبىز. وسى­لايشا ورتاق كۇش-جىگەر جۇم­ساۋدىڭ ناتيجە­سىندە عانا ءبىزدىڭ حالىق­تارىمىز بەيبىتشىلىكپەن, تۇراقتى­لىقپەن قامتا­ماسىز ەتىلەتىن بولادى.