قىرعىز جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆ شىعارمالارى ق.قۋانىشباەۆ تەاترى رەپەرتۋارىنان ەلەۋلى ورىن الادى. «بوراندى بەكەت» رومانى بويىنشا كەزىندە حالىق قاھارمانى ءازىربايجان مامبەتوۆ «عاسىردان دا ۇزاق كۇن» سپەكتاكلىن ۇسىنسا, ء«جاميلا» پوۆەسى مەن «رايمالى» اڭىزى جەلىسىمەن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, بەلگىلى تەاتر جانە كينو رەجيسسەرى تالعات تەمەنوۆ سۋرەتكەر جازۋشىنىڭ قوس تۋىندىسى نەگىزىندە «اققۋدىڭ كوز جاسى» ليريكالىق دراماسىن تۋدىردى. سولاردىڭ قاتارىن تولىقتىرعان «قىزىل ورامالدى شىنارىم» سپەكتاكلى تۋرالى ايتاتىن بولساق, ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى شىعارمالارى ىشىندەگى شوقتىعى بيىك
حيكايالارىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالاتىن بۇل تۋىندى – كەڭەس داۋىرىندە جازىلعانىنا قاراماستان كۇنى بۇگىنگە دەيىن وقىرمان ءۇشىن باعا جەتپەس رۋحاني ولجا, سەزىم گيمنى ىسپەتتەس اسىل جاۋھار. ومىرلىك قۇندىلىقتار وزگەردى, قازىرگى قوعامدا ماحابباتتىڭ تۇراقتىلىعىنا بالانىڭ ءوزىن سەندىرۋ قيىن دەپ توبەمىزدەن كۇدىك بۇلتىن توندىرگەنىمىزبەن, ءۇمىت پەن كۇمان, ارمان مەن اداسۋ, باقىت پەن ساتسىزدىك ارپالىسىن باياندايتىن رۋحاني تۋىندىلارعا دەگەن سۇرانىس ارتپاسا, ەشقاشان ازايعان ەمەس. «ارمانىم, اسەلىم» («شىنارىم مەنىڭ, شىرايلىم مەنىڭ») پوۆەسى وسى ساناتتان, جاستىقتىڭ, سۇيىسپەنشىلىك پەن جۇرەكتىڭ ءمولدىر جىرى, بۇلاقتاي بۇراڭداعان بۇرىمدىلار ءانى, قۇراقتاي تەربەتىلگەن ساربازدار سىرى-اۋ, ءتايىرى.
«قىزىل ورامالدى شىنارىم» قويىلىمى قۇدايدىڭ ماڭدايعا جازعان باعىنىڭ قادىرىنە جەتە بىلۋگە, ارزان, جەڭىل-جەلپى ءلاززاتتىڭ قۇردىمداعى قۇدىعىنا قۇلديلاپ ءتۇسىپ كەتپەۋگە ۇندەيدى. مۇندا ازاماتتىق نامىسقا قوسا سەزىم سىنعا ءتۇسىپ, جولدارى سان تاراۋ دۇرمەككە تولى جانداردىڭ حيكاياسى باياندالادى. ءومىر-وزەننىڭ جال-جال تولقىندارى مەن اساۋ تۇلپاردىڭ ۇستىندە اۋىپ كەتپەي اسۋدان امان-ەسەن ءوتۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس. سول تارپاڭ تاعدىردىڭ قومىندا تابانى تايعاناقتاپ, اتى شاتقاياقتاعان ءىلياس سيياقتىلار قازىر دە ارامىزدا جوق ەمەس. «قولدا بار التىننىڭ قادىرى جوق» دەمەكشى, سپەكتاكل جالعاندى جالپاعىنان باسام دەپ جاڭىلىسقان سونداي جۇمىر باستى پەندەنىڭ باسىنان كەشكەنىن بايانداۋ ارقىلى كورەرمەنگە ءومىردى باعالاۋ كەرەكتىگىن ۇقتىرادى. ومىردە ءبىر-اق رەت جازا باسقان, اعاتتىق جىبەرگەن جاننىڭ ۋىسىنان شىعىپ كەتكەن باقىتتىڭ قۇنىن باعالاۋعا شاقىرادى. سۇيىسپەنشىلىك, ادالدىق, سىيلاستىقتىڭ بازارىنا قوسا, ءومىردىڭ بايگەسىندە ايارلىق پەن ىشتارلىقتىڭ, وپاسىزدىق پەن ساتقىندىقتىڭ ءباسى دە ءالى كۇنگە باسەڭسي قويماعانى تاعى شىندىق.
اققۋدى ماحابباتتىڭ سيمۆولى ساناعان, ارمانىن اسپانداعى قىرانعا بالاعان 50 مەن 60-شى جىلدار ۇرپاعى ءۇشىن ءىلياس پەن اسەل تەك كىتاپتىڭ كەيىپكەرى عانا بولىپ ءومىر سۇرگەن جوق, بۇل ەكەۋى ولاردىڭ جۇرەك تۇبىندەگى ەڭ اياۋلى, ارداقتى, اسىل دوسى رەتىندە ادالدىقتىڭ ايدىنىندا تەربەتىلىپ, جان جايالىعىندا ايالاندى. ەكەۋىنىڭ ءومىر جولىنداعى بۇرالاڭ-بۇلتارىستارعا قاراماستان ءۇمىت گ ۇلىن ىزعاردا ۇسىك شالدىرماي ماپەلەپ, قايتا كوكتەتە العانى ءۇشىن ولاردىڭ تاعدىرىنا كەيىنگى جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس بۋىن دا الدىڭعى ۇرپاقتاي الاڭداپ, جانىنا جاقىن تۇتا ما؟ ادەبي, ساحنالىق كەيىپكەرلەرىن ءسۇيىپ, اسەم ۇنگە, تازالىق پەن سۇلۋلىقتىڭ سيمۆولى – اققۋ-ارماننىڭ سىرشىل اۋەنىنە قۇلاق ءتۇرۋدى بىلە مە؟ شىنايىلىقتىڭ شىنىسىن شىتىناتىپ الۋدان قايمىعا ما؟ دوستىققا, سۇيگەنىنە ءاردايىم ادال بولىپ قالۋدى ويلاي ما؟ مىنە, وسى تۇرعىدان كەلگەندە, رەجيسسەر قوس تولقىننىڭ اراسىن قايتا تابىستىرعان رۋحاني كوپىردىڭ مىندەتىن اتقارىپ وتىر. مۇندا كەۋدەسىندەگى اڭسارلى جىرىن ءۇزىپ العان عازىز عاشىقتاردىڭ كوز جاسى باياندالعانىمەن, ساحنالىق تۋىندى ەڭىستەگى ەڭسەنى كوتەرتىپ, تاۋ بوكتەرىنەن قىزعالداق تەرىپ قايت-
قانداي جەلپىنتەدى. ادەبيەتتە شىعارمانىڭ ەكىنشى تىنىسىن اشتى, جازۋشىنىڭ جاڭا ءومىرى باستالدى دەگەن ۇعىمدار كەزدەسەدى ەمەس پە؟ مۇندا دا ءدال سولاي. ينستسەنيروۆكا اۆتور ويىمەن ءوزارا ۇيلەسىپ, ورامدى ورىلەدى. بىرقاتار ساحنالىق تۇستار, مىسالى اسەل مەن ءىلياستىڭ مونولوگتارى ايتماتوۆتا جوق. ماسەلەن, اسەلدىڭ: ء«سىز مەنى كەشىرىڭىز... شىعىس حالقىندا قىز جىگىتتى ىزدەمەيدى. ونى ءوزىڭىز دە بىلەسىز... بىراق, قىز ءوز ماحابباتى ءۇشىن بارىنە بارعان. جانىن دا قۇربان ەتكەن...» دەيتىن, بولماسا ونىڭ ماشينەگە گۇل قوياتىن ءساتى, جانتايدىڭ اسەلگە ءىلياستى سىرتىنان عايباتتاپ كەلەتىنى, قاديشانىڭ ىلياسقا: «دوسپىن, دوسپىن دەپ ءجۇرىپ دومالاڭ استىراتىن جانسىڭ», ال ءىلياستىڭ وعان: «مەن دوستىقتى بارىنەن بيىك كورەمىن» دەۋى ساحنالىق نۇسقادا عانا كەزدەسەدى. ادەتتە تۋىندىلارى ادامي قۇندىلىقتار مەن رومانتيكالىق سەزىمگە, سۇيىسپەنشىلىك پەن سىيلاستىققا, دوستىق پەن ىڭكارلىككە قۇرىلاتىن تەمەنوۆ قولتاڭباسىنىڭ ايتماتوۆ اۋديتورياسىنان اۋىتقىماي, ءومىر-وتكەلدىڭ اسۋىنان ىركىلمەي وتۋگە تاعى دا تاۋەكەل ەتۋىن سوعان سالىنعان سونى سوقپاق دەپ باعالاعان ابزال. ويتكەنى اۆتور شىعارماسىنداعى اسەرلى ساتتەر, باسىم بايلامدار مۇندا رەجيسسەر نازارىنان تىس قالىپ قويمايدى. ش.ايتماتوۆ پوۆەسىندە: «...ات ۇستىندە كەلە جاتىپ وي ويلاۋعا دا, قوڭىرلاتىپ ءان سالۋعا دا بولادى. وزگە ەمەس, جانىڭدى جىرعا قوساسىڭ...» دەيتىن جولدار بار. وسى تۇسپالدى رەجيسسەردىڭ ارى قاراي ءىلىپ اكەتىپ, سپەكتاكلدى قىرعىز كومپوزيتورلارى اندەرىمەن اسپەتتەپ ارلەۋى قانداي اسەرلى. بەك بوربيەۆ پەن مۇرات بەگاليەۆتىڭ سپەكتاكلدە ورىندالاتىن ءان-اۋەندەرى تاۋدان ەسكەن سامالداي كىسى جانىن سەرگىتەدى.
ال تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, رەجيسسەر تالعات تەمەنوۆتى اڭگىمەگە تارتقانىمىزدا:
– ش.ايتماتوۆتىڭ شىعارماسى جەلىسىمەن 1961 جىلى قىرعىز كينەماتوگرافيستەرى «اسۋ» («پەرەۆال») ءفيلمىن تۇسىرگەن بولاتىن. مۇندا ىدىرىس اعامىز ءىلياستىڭ ءرولىن وينايدى. «ودان كەيىن «تيان-شان» دەگەن تاعى ءبىر كارتينا دۇنيەگە كەلدى. بىراق وكىنىشكە قاراي, ش.ايتماتوۆتىڭ شىعارمالارى ىشىندەگى ەكراندا باعى جانباي قالعان جالعىز تۋىندىسى وسى ەدى. مۇنان سوڭ تۇركيانىڭ بەلگىلى اكتريساسى تيۋركان شورايدىڭ قاتىسۋىمەن «قىزىل الما» ءفيلمى جارىق كوردى. بۇل تۇركيادا كورەرمەن تاراپىنان جىلى قابىلداپ, الايدا ايتماتوۆ دەڭگەيىندەگى تۋىندىعا جەتپەي قالعانىنا قاراماستان الەمنىڭ كوپتەگەن ساحنالارىنان لايىقتى ورىن العان ۇلى شىعارما. سونداي-اق ول ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىندا دا قويىلعان بولاتىن. ال ەلوردالىق تەاترداعى سپەكتاكلگە كەلسەك, مۋزىكالىق ليريكالىق درامادا جاستاردىڭ اشىلۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزعىمىز كەلدى. بۇل – ءبىر, ەكىنشىدەن, تەاترعا كورەرمەندى قايتارۋ ماقسات ەتىلدى. ەرەكشەلىگى – ىدىرىس اعامىز باستى كەيىپكەرگە تۇسكەن «اسۋ» فيلمىنەن الىنعان كادرلار پايدالانىلادى. ساحنالىق تۋىندى اكتەرلەر ويىنىمەن شەكتەلمەيدى, سونىمەن قاتار بۇل سينتەزدىك ونەر ەكەنىن كورسەتەمىز. سوندىقتان كينو مەن تەاتر ەلەمەنتتەرى قوسىلىپ, حورەوگرافيا, ءسوز, كينو ونەرى, ءبارى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ تۇرادى, – دەدى ول ءوز سۇحباتىندا.
اسەلدى سومداعان اقمارال تاناباەۆا مەن ءىلياستى ويناعان ءابىلمانسۇر سەرىكوۆتىڭ «تىراۋلاپ ۇشقان تىرنالار» قويىلىمىنان كەيىنگى تاعى ءبىر تابىستى تاندەمى وسى سپەكتاكلدە تاماشا كورىنىس تاپقان ەكەن. ال قاديشانى سومداعان «سەرپەر» جاستار وداعى سىيلىعىنىڭ يەگەرى سايا توقمانعاليەۆا وزىنە بەرىلگەن كەيىپكەردىڭ ىشكى جان-دۇنيەسىن ءتۇسىنىپ ويناۋىمەن ەرەكشەلەندى. ساحنانىڭ بەزەندىرىلۋى تۇپكى يدەيامەن ۇندەسىپ, سوزبەن جەتپەگەندى ويمەن, تۇسپالمەن, كوركەم شەشىممەن بەرۋ مۇراتى ءساتتى ورىندالعان. بۇل رەتتە سپەكتاكل تەك اكتەرلەر ويىنىنىڭ جيىنتىعى عانا ەمەس, ول سونىمەن قاتار سينتەزدىك ونەر دەسەك, بۇل ورايدا ۇجىمدىق جۇمىستىڭ, ىشكى وي تۇتاستىعى مەن بىرلىگىنىڭ جەمىسىن كورۋ قيىن ەمەس. ساحنادا سونشالىق جارق-جۇرق ەتىپ, جۇرتتى ەلەڭدەتەرلىك ەشتەڭە بايقالمايدى, بار بولعانى قوس قاپتال تولى دوڭعالاق. بىراق بۇلار بىردە ءومىر تەرەزەسى ىسپەتتى, ال ەندى بىردە قاراپايىم شوپىر تىرشىلىگىنىڭ اۋەنىن ادەمى سيپاتتايدى. دوڭگەلەنگەن دۇنيەنى ماشينەنىڭ دوڭعالاعى ارقىلى كوركەمدەپ جەتكىزۋ – وتە ءساتتى شەشىم. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى گۇلجان اسپەتوۆانىڭ بايتەمىردى سومداعان سىرىم قاشقاباەۆ شەبەرلىگىنە ريزاشىلىعىن بىلدىرە كەلىپ: «ماعان وسىلاي كەڭىنەن كوسىلىپ جاتقان ساحنا ۇنايدى, ال مۇنداعى ءتۇرلى جولاقتار, سىزىقتار ءومىر جولى ءتارىزدى. سول جولدا ادامدار باقىتىن كەزدەستىرەدى, باقىتىن جوعالتادى. ءومىر زاڭدىلىعى سولاي. مىنا بارشامىز دا وسى سان تاراۋ جولدىڭ ۇستىندە كەتىپ بارا جاتقان جولاۋشىمىز», – دەگەن ءسوزى تەرەڭ وي سالدى. ءومىر. جول. «قىزىل ورامالدى شىنار». ماحاببات سيمۆوليكاسى-اۋ!
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن
ەرلان وماروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
