– ول زاماندى دا كوردىك, بۇل زاماننىڭ ءتىرى كۋاسى بولىپ وتىرمىز. سوناۋ 80-ءشى جىلدارى الماتىداعى «كوك بازاردىڭ» تۇبىندەگى (جىبەك جولى, 50) كوپ قاباتتى, كوپ تەرەزەلى اسەم عيماراتتا قازاقستاننىڭ بارلىق اۋماعىنا تارايتىن بارلىق گازەت-جۋرنال توقتاۋسىز شىعىپ جاتتى. ءبارىمىز ءبىر ءۇيدىڭ بالاسىنداي ءار گازەت-جۋرنالدىڭ سوڭىندا كۇن-ءتۇن دەمەي تەر توكتىك. ادال, سەنىمدى ەڭبەك ەتتىك. ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمدە... ءتۇس مەزگىلىندە ءبىز جوعارعى قاباتتان تومەن تۇسەمىز, ءۇشىنشى قاباتتا ءسىزدىڭ «ەگەمەننىڭ», ول كەزدە – اتىنىڭ وزىنەن ات ۇركەتىن «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ», سايدىڭ تاسىنداي جىگىتتەرى – بەكبولات ادەتوۆ, ماماديار جاقىپوۆ, سوۆەت شيمانباەۆ, اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆ, قويشىعارا سالعارين... سول ءۇشىنشى قاباتتاعى كەڭ ءزاۋلىم سپورت زالىنا كىرىپ, قولىمىزعا ۇستەل تەننيسىنىڭ قالاعىن الىپ, ءبىر ءسات بوي جازۋشى ەدىك. سپورت زالدا رەداكتور, ءتىلشى دەگەن بولمايدى, تەك قانا – ارىپتەستىك, سىيلاستىق, باۋىرمالدىق, كاسىبي تۋىستىق لەبى ەسەتىن. ول ءبىر ۇمىتىلماس شاقتار ەكەن, شىركىن!..
– بۇگىنگى ءىزباسارلارىڭىزدان, جاڭا بۋىننىڭ بويىنان سونداي قاسيەتتەر بايقايسىز با؟ گازەت شىعارۋ ءۇردىسى دە وزگەردى عوي دەگەندەي...
– كاسىبي ىنتىماقتاستىق پەن جۋرناليستىك باۋىرلاستىق بار. بىراق, باياعى بىزدەگىدەي ەمەس, ءار باسىلىم, ءار گازەت ءار جاققا قونىس اۋدارىپ, شاشىلىپ كەتتى ەمەس پە. مەنىڭ احمەتجان ءشاردينوۆ دەگەن بيزنەسمەن دوسىم بار. وندىرىستە قىزمەت ىستەيتىن سول كىسى جۇمىسقا تاڭعى 7.30-دا بارادى, كەشكى 5-تەردە ۇيىنە قايتىپ كەتەدى. مەن رەداكتور رەتىندە ساعات 9-دان وتە جۇمىسقا جينالىپ جاتسام, تەلەفون شالىپ: «تۋرا مەرەكەگە بار جاتقاندايسىزدار», – دەپ كۇلەتىن. گازەت شىعارۋ سوندايلىق قيىندىعىنا قاراماستان كۇندە مەرەكە ەدى عوي, شىنىندا. گازەتتىڭ كەشىگۋى – قاسىرەت! قانداي جاعداي بولماسىن, الماتىنىڭ گازەت دۇڭگىرشەكتەرىندە تاڭعى ساعات 8.00-دە كۇندەلىكتى جاڭا ءنومىر, تاندىردان ەندى شىققان تابا نانداي بوياۋ ءيىسى بۇرقىراپ جاتار ەدى...
ەكىنشى سۇراعىڭىزعا جاۋابىم – بۇگىنگى جاستارعا: «جۇمىسقا تاڭەرتەڭ ۋاقتىلى كەلىپ, ۇيگە ەرتەڭگى 5 نە 6-دا قايتار ەدىك», – دەسەم: «سىزدەرگە سول ءۇشىن قانشا تولەيتىن ەدى؟» دەپ ءبارى تاڭ قالادى. ساعات تۇنگى 12.00-گە دەيىن جۇمىستا بولساق, تاڭەرتەڭ قىزمەتكە 9-دا كەلەمىز. گازەتتىڭ شىعۋى كەشىگىپ, تاڭعى 6-عا دەيىن جۇرسەك, ەرتەڭگىسىن جۇمىسقا ءبىر ساعات قانا كەشىگىپ كەلۋگە قۇقىلى بولاتىنبىز دەپ اقتالامىن. ءار ازاماتتىڭ وزىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىگى باسىم ەدى دەيمىن.
قازىرگى جاڭا تەحنولوگيا گازەتتى شىعارۋدى جىلدامداتتى. ءارى جاڭاشا ءار, ءوڭ بەردى. عاجاپ! جۋرناليستەر قاتارى دا «سەن تۇر, مەن اتايىن» دەگەن شەبەرلەرمەن تولىقتى. تاۋەلسىز باسىلىمداردىڭ ماقالاسىن وقي وتىرىپ, «اقشانىڭ كۇشىمەن جازىلعانىن, تاپسىرىسپەن جازىلعانىن» بىلە قوياتىنىم دا بار. جەكەمەنشىك گازەتتەر كوبەيدى. اركىمنىڭ ەركى وزىندە. ۇنايتىنى – جاڭا بۋىنعا ەركىندىك بەرىلگەن. ەشتەڭەگە الاڭدامايدى.
– جالىندى جاستاردىڭ كوپتى كورگەن كەڭەستىك رەداكتوردىڭ تاجىريبەسىن ىزدەپ, ءزارۋ بولاتىن كەزدەرى بار ما؟
– ءبىز كەزىندە پارتيالىق تسەنزۋرانىڭ باقىلاۋىندا قىزمەت ەتتىك. ونىڭ نە ەكەنى تۇسىنە دە كىرمەيتىن جاس ارىپتەستەرىمە ءار ءجۋرناليستىڭ ءوزىنىڭ ىشكى وي تسەنزۋراسى بولۋى كەرەك دەگەندى قايتالاپ ايتۋدان ەش جالىققان ەمەسپىن. قازاقشا ايتقاندا, «ەرتەڭ ۇيات بولىپ قالماسىن, ساق بولعان ءلازىم...» دەيمىن.
– ءسىزدىڭ ءومىربايانىڭىزدا 18 جىل قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىندا قىزمەت ەتتى دەگەن سوزدەر جازىلعان. ونداعى قىزمەت كاسىبي جۋرناليسكە نە بەردى؟
– جاسىراتىن نەسى بار, كەزىندە ەرىنبەگەن جان اسسامبلەيانى سىن تەزىنە الدى ەمەس پە؟ «قازاقستانداعى بارلىق ۇلتتىڭ مۇددەسىن قورعايدى, قازاققا نە بەرەدى؟» دەپ ۇيىمنىڭ تۇپتەپ كەلگەندە قازاقتىڭ مۇددەسى ءۇشىن قۇرىلعانىن بىلگىسى, كورگىسى كەلمەيتىندەر دە شىقتى ارامىزدان. ءوزىڭىز ويلاپ قاراڭىزشى, وزبەك پەن ۇيعىر, تاجىك پەن تاتار قازاقشا سويلەيدى. ودان نەمىس پەن كورەيلەر دە شەت قالىپ جاتقان جوق. ءتىپتى, ولار قازاقشا سويلەگەندە جۇرەگىڭ جىلىپ, جانىڭا شۋاق شاشىلىپ قالادى. ال ەندى ەلىمىزدە وزگە دە ۇلتتار بار ەمەس پە؟ پرەزيدەنتىمىز اسسامبلەياداعى ءار ۇلت وكىلىنە ءوز تىلىڭدە سويلە دەپ ەركىندىك بەردى. ورتاق قۇجات ءبارىبىر قازاق تىلىنە اۋدارىلادى ەمەس پە؟ ەلىمىز ەجەلگى قازاقستان ەمەس پە؟ اسسامبلەيادا ءتىلدى اۋىرسىنعان الگى ايتقان باسقا ۇلت وكىلدەرىنە قازاقشا ۇيرەتىپ, قاتارعا قوسۋ اسسامبلەيانىڭ كۇن تارتىبىندە تۇرعانىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلەر مە ەكەن؟!
1998 جىلى ماسكەۋدە قۇرىلعان رەسەي حالقى اسسامبلەياسىنىڭ جەتەكشىسى رامازان ابدۋلاتيپوۆپەن, داعىستاننىڭ قازىرگى پرەزيدەنتى, سان رەت سۇحباتتاستىم. سول كىسى: «سىزدەرگە اق كوڭىل قىزعانىشپەن قارايمىن. ساياسي ءمانى زور ۇيىمدى ەل پرەزيدەنتىنىڭ ءوزى باسقارىپ وتىر. سوندىقتان دا ول مارتەبەلى, قۇزىرلى ۇيىم سانالادى», – دەدى. ء«بىز رەسەيدە قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا ۇقساتىپ شاڭىراق قۇرعانىمىزبەن, اياق الىسىمىز ماردىمسىز», – دەگەنىن تالاي ەستىدىم.
– يۋلداش ابدىقادىر ۇلى, ءسىز ورىس تىلىندە ءبىلىم الدىڭىز, قازاقشا سويلەيسىز, ۇيعىرشا جازاسىز. بالا-شاعا ءوسىردىڭىز, نەمەرەلەر ەرجەتتى... ءوز ۇرپاعىڭىز ءسىزدىڭ اتاقتى «ياديكار اتا» جيناعىڭىزدىڭ قاي تىلدەگى نۇسقاسىن وقيدى؟
– وتە قيىن سۇراق, مەنى ۇيالتايىن دەپ وتىرسىز... مەن الماتىدا تۋىپ-ءوستىم. بالالارىم قولىنا الىپپە ۇستايتىن كەزدە قالادا ۇيعىر تۇگىلى قازاق مەكتەبىنىڭ وزىنە زار ەدىك. ولار ورىسشا ء بىلىم الدى. «ياديكار اتا» تۋرالى تولعاۋىمدى ۇيعىرشا وقي المايدى. كەلىنىم قازاق, ول دا – ورىس ءتىلدى. سوعان قاراماستان, قۋانىشتىسى – قازىر نەمەرەلەرىم قازاقشا, ۇيعىرشا سويلەيدى. اتاسىنىڭ كىتابىن سولار ءتۇبى ۇيعىر تىلىندە وقيتىن كۇن دە تۋار دەگەن ويدامىن.
– كورشى قىتايدا دا ۇيعىر تىلىندە گازەت-جۋرنالدار مەن كىتاپتار باسىلىپ, راديو-تەلەۆيزيا داۋىسى كەڭ تولقىنمەن تارايدى. كەڭەس وداعى تۇسىندا, ودان قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان جىلداردا ەكى ەلدىڭ ۇيعىر تىلىندە شىعاتىن باسىلىمدارى اراسىندا جالپى بايلانىس كوشى ءجۇردى مە, سول تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
–شىڭجاڭنىڭ «ەگەمەن قازاقستان» سەكىلدى باس گازەتى «سينتسزيان» – قىتايشا, ۇيعىرشا, قازاقشا, موڭعولشا شىعادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا بەلگىلى قالامگەر كامال سمايىلوۆ اعامىزبەن بىرگە بارىپ تاجىريبە الماسىپ قايتقانبىز. اۋماقتىڭ ءجانابىل دەگەن يدەولوگيا حاتشىسىمەن اڭگىمەدە كامال سەيىتجان ۇلى: ء«بىزدىڭ مۇنداعى قازاقتاردىڭ جايى قالاي؟» دەپ سۇراپ قالدى. سوندا ول كىسى ك ۇلىمدەپ: «قالاي ءسىزدىڭ قازاقتار, قازاق ءبىر ەمەس پە. ءبىز دە ءوز اتامەكەنىمىزدە تۇرىپ جاتقانىمىز جوق پا؟» دەپ كۇلدىرگەنى ەسىمدە قالىپتى. دەگەنمەن, جاسىرمايمىن, ونەر سالاسىندا – تەاتر كيىمدەرى, مۋزىكالىق اسپاپ, تەحنولوگيالىق جابدىقتار جاعىنان بايلانىس وتە كۇشتى بولعانىمەن, ەكى جاقتىڭ تاجىريبە جۇزىندە ءتىلشى الماسايىق دەگەنىمىز جۇزەگە اسپاي قالدى. بىراق, ولار گازەت ماتەريالدارىن الماستىرىپ سالۋعا اركەز دايىن ەكەنىن بىلدىرگەن. ءازىر دە سولاي.
– ارمانىڭىز؟
– اتام زاماننان باۋىرلاس ەكى حالىقتىڭ – قازاق پەن ۇيعىردىڭ اراسىنا ءازازىل كىرمەسە, ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىمىنە سىزات تۇسپەسە ەكەن دەپ ارماندايمىن. ءبىزدىڭ جاقىندىعىمىزدى كورە المايتىندار كوپ. قازاقتار ايتقانداي «جاۋ جوق دەمە – جار استىندا» دەگەندەي, ونداي جات پيعىلدىڭ جولى اركەز كەسىلسە ەكەن دەپ تىلەيمىن. بولاشاعىمىز قانداي نۇرلى!؟ قازاقستانىمىز الەمدى تاڭعالدىرىپ وركەندەپ-ءوسىپ كەلەدى, دامي بەرسىن! اينالاعا قاراڭىزشى, ءبىز باقىتتى ەلدە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز, سوعان تاۋبە ايتامىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
تالعات ءسۇيىنباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
سۋرەتتى تۇسىرگەن
نۇرمانبەت قيزات ۇلى
