تومەن كومىرسۋتەكتى ەكونوميكا: بولاشاق الەم ەكونوميكاسىنىڭ جاڭا ءوسۋ نۇكتەسى

جاھاندىق جىلىنۋ تالاس­سىز اقيقاتقا اينالىپ وتىر. اسىرەسە,  ول قازاقستان ايما­عىن­دا جەدەل قارقىن الا ءتۇ­سۋ­دە. بۇل سۋ تاسقىنى, سەل ءجۇرۋ بەلسەندىلىگىنىڭ كۇشەيۋى, جەر­دىڭ جەدەل قارقىنمەن توزۋى مەن قۋاڭ توپىراقتى ايماق­تار­دىڭ سولتۇستىككە قاراي ىعى­سۋى, مۇزدىقتاردىڭ ەداۋىر قىس­قارۋى دەگەن ءسوز. كليمات وزگە­رۋى­نىڭ قازىرگى بەتالىسىن ءوز­گەرت­پەۋ ەلىمىزدەگى ءداندى دا­قىل­دار شىعىمدىلىعىنىڭ قىس­قارۋىنا, جۇقپالى اۋرۋلارعا شال­دىعۋ قاۋپى بار ايماق­تار­دىڭ كەڭەيۋىنە اكەلىپ سوقتىرادى. قازاقستانداعى پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىنىڭ نە­گىزگى ۇلەسى 80%-دان ارتىق. ولار جىلۋ مەن ەلەكتر ەنەر­گيا­سى ءۇشىن قازبا وتىنىن قىز­دى­رۋدان اتموسفەراعا وتەدى. قا­زاقستان, جان باسىنا شاق­قان­داعى پايدا دەڭگەيى ورتاشا بولۋىمەن قاتار, الەمنىڭ اسا جوعارى كومىرتەكتى ەكونو­مي­كاسى بار مەملەكەتتەر قاتارى­نا جاتادى. 2005 جىلى الەمنىڭ 186 ەلى ىشىنەن قازاقستاننىڭ ءىجو-ءنىڭ جان باسىنا شاق­قان­داعى كولەمى جاعىنان 71-ءشى, جان باسىنا شاققانداعى پگ شىعارىندىلارى كولەمى جا­عى­نان 14-ءشى, ءىجو-ءنىڭ جوعارى كومىرتەكتىلىگى جاعىنان 24-ءشى ورىنعا يە بولعان. قازاقستان پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىنىڭ كولەمىن قىسقارتۋ جونىندەگى الەمدىك قوز­عالىستىڭ بەلسەندى قاتى­سۋ­شى­سى. كليماتتىڭ وزگەرۋى ءجو­نىن­دەگى بۇۇ-نىڭ نەگىزگى كون­ۆەن­تسياسى مەن كونۆەنتسياعا كيو­تو حاتتاماسىن بەكىتىپ, پارنيكتىك گازدار كولەمىن 2020 جىلعا قاراي 15%-عا, ال 2050 جىلعا قاراي 1992 جىلعى دەڭ­گەيگە قاراعاندا 25%-عا قىس­قارتۋ جونىندەگى ەرىكتى مىندەتتەمەلەرىن قابىلدايتىنى تۋرا­لى جاريالادى. وسى ورايدا ايتا كەتەتىن نارسە, پارنيكتىك گازدار شىعا­رىن­دىلارى كولەمىنىڭ قىس­قا­رۋى­­نا تومەن كومىرتەكتى ەكونو­ميكانى دامىتۋ ارقىلى قول جەتكىزۋگە بولادى. بۇل – «قوڭىر» ەكونو­مي­كادان «جاسىل» ەكونوميكاعا كو­شۋدى, تازا سۋ, كۇن, جەل ەنەر­گياسىن ءوندىرۋدى, ەنەرگيا تيىمدىلىگى ستاندارتتارىن ارت­تى­رۋ­دى كوزدەيتىن جاڭا دامۋ پارا­ديگماسى. كوپتەگەن دامىعان مەملەكەتتەر تومەن كومىرتەكتى دامۋعا كوشۋدىڭ ۇلتتىق باع­دار­لاماسىن ازىرلەپ تە ۇلگەردى. جاسىل عالامشاردىڭ ەكولو­گيا­لىق ليميتتەرى شەگىندە بار­شانىڭ تۇرمىس-سالتىن جاق­سار­تاتىن ءادىل جانە سەنىمدى ەكو­نو­ميكاعا كوشۋ الەمدىك قوعام­داس­تىقتى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتى بولىپ تابىلادى. ەكونوميكانىڭ تومەن كو­مىر­تەكتى دامۋى قورشاعان ورتاعا تە­رىس اسەرلەردى قىسقارتىپ قانا قويماي, ەنەرگيامەن جابدىق­تاۋ سەنىمدىلىگىن ارتتىرادى, رە­سۋرستار قايتارىمى, تابىس­تى­لىق دەڭگەيىن, وندىرىستىك ەنەر­گيا تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. قوسىمشا قۇنى جوعارى قال­پى­نا كەلتىرىلەتىن ەنەرگيانىڭ, الدىڭعى قاتارلى تەحنولوگيا­لار­دىڭ, ەكونوميكا سەكتورى­نىڭ دامۋى قۋاتتى ىنتا­لان­دى­رۋعا يە بولماق, جاڭا «جاسىل» جۇمىس ورىندارى قۇرىلماق. تومەن كومىرتەكتى دامۋدىڭ تاعى ءبىر پايداسى – ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, تومەن كو­مىر­تەكتى تەحنولوگيالاردى ازىرلەۋ جانە ەندىرۋ. مۇندا قا­زاق­ستاندىق بيزنەس ءۇشىن دە وراسان الەۋەت بار, سەبەبى قازاق­ستان­داعى ەنەرگيا تيىمدىلىگىنىڭ تەح­نو­لوگياسى دامي قويماعان, ال ونەركاسىپ پەن تۇرمىستاعى الەۋ­ەتتىڭ ماڭىزى زور. وعان قوسا, بۇل مەملەكەتكە ينۆەستيتسيا تارتۋدىڭ تىكەلەي جولى. بۇعان قوسىمشا, بسۇ-دا پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارى كولەمىن قىسقارتۋعا كۇش-جىگەر جۇمساماي جاتقان مەملەكەت­تەر­دىڭ ەكسپورتتالاتىن ەنەر­گە­تي­كالىق رەسۋرستارىن باج تاريفتەرىن ەنگىزۋ قاراس­تى­رى­لۋ­دا. ەگەر قازاقستان تومەن كو­مىر­تەكتى دامۋعا كوشپەيتىن بول­سا, بارلىق ەكسپورتقا شىعا­رىلاتىن شيكىزاتقا قوسىمشا باج سالىعى سالىناتىن بولادى دا, بۇل تاۋارىمىزدىڭ حالىق­ارا­لىق رىنوكتا باسەكەگە قا­بى­لەتسىز بولۋىنا اكەلەدى. وسى­لايشا, پارنيكتىك گازدار شى­عا­رىندىلارىنىڭ كولەمىن قىس­قار­تۋعا جۇمسالعان كۇش-جىگەر ەنەرگيا تيىمدىلىگى, جاڭعىر­تىل­مالى ەنەرگەتيكانى دامى­تۋ­مەن بايلانىستى جوبالارعا ىلەسپە سالىمدار سالۋعا اكە­لە­دى. قازاقستانداعى, ونىڭ ىشىندە قىزمەت كورسەتۋ (اۋديت, كونسالتينگ, ساقتاندىرۋ, بانكتىك كرەديتتەۋ) سالاسىنداعى كومىرتەگى رىنوگىنىڭ  ينفراقۇرىلىمى بەلسەندى تۇردە دامىپ وتى­را­تىنىنا كۇمان جوق. ازيا-تىنىق مۇحيتى ءوڭىرى ەلدەرىنىڭ مينيسترلەر كونفە­رەن­تسيا­سىنىڭ جانە ەكولوگيا­لىق ساياسات جونىندەگى بۇۇ كو­ميتەتىنىڭ شەشىمدەرىمەن ما­قۇل­دانعان, قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باس­تاماسىمەن استانادا وتەتىن 7-ءشى «ەۋروپا ءۇشىن قورشاعان ورتا» جالپىەۋروپالىق  مينيسترلەر كونفەرەنتسياسىندا 95 ەلدى, عالامشار حالقى­نىڭ 2/3 بولىگىن جانە پارنيكتىك گازدار شىعارىندى­لارى­نىڭ 90%-ىن قامتيتىن ەۋروپا, ازيا جانە تىنىق مۇحيتى ەلدەرىنە ار­نالعان «جاسىل كوپىر» ءىس-قي­مىل باعدارلاماسى ۇسىنىلادى. ەلىمىز «جاسىل» ەكونوميكا ءۇشىن جاڭا نەگىزدەردى قۇرۋدىڭ وڭىرارالىق باعدارلاما باستا­ماشىسى رەتىندە ناقتى مىندەتتەمەلەر قابىلدادى. باعدار­لامانىڭ ارقاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ەكونو­مي­كانىڭ نەگىزگى سەكتورلارىن جاڭ­عىرتۋ جانە ولاردىڭ باسە­كەگە قابىلەتتىلىگىن اناعۇرلىم ارتتىرۋ  ءۇشىن, سونىمەن بىرگە ارال, بالقاش, كاسپي ماسە­لەلەرىن, سونداي-اق توپىراق­تىڭ توزۋىنا ۇشىراۋى جانە ت.ب. ماسەلەلەردى ءىس جۇزىندە شەشۋ ءۇشىن جاسىل ينۆەس­تيتسيا­لاردى جانە تەحنولوگيالاردى تارتۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. ءماجيت تۇرماعامبەتوۆ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى.