كەشە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ جۇمىس بابىنداعى ساپارمەن فرانتسيا استاناسى پاريجگە كەلدى.
مۇندا مەملەكەت باسشىسى وسى ەلدىڭ پرەزيدەنتى ن.ساركوزيمەن جۇزدەسىپ, «الستوم», «وبەر ە ديۋۆال», «ەر ليكيد» سياقتى ءىرى دە ىرگەلى كومپانيالار باسشىلارىمەن ەكى جاقتى كەزدەسۋلەر وتكىزدى.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ – پاريجدەن.
وسىدان ءدال 35 جىل بۇرىن, 1976 جىلعى كۇزدە جاس جۋرناليست كەزىمىزدە لەنينگرادقا العاش رەت جول ءتۇسىپ, ەرميتاجدى قاتارىنان ءۇش كۇن بويى ارالاعانىمىز بار ەدى. عاجايىپ پولوتنولار, تاماشا مۇسىندەر الدىندا ۇزاق ايالداعان ساتتەردە سول سۇلۋلىقتىڭ ءبارى دەرلىك ەۋروپالىقتاردىڭ قولىنان شىققانى جايىندا ويعا باتاتىنبىز. ۇلى سۋرەتشىلەر ءومىر كەشكەن سول ەلدەردى بارىپ كورسە عوي دەپ تە قيالدايتىنبىز. وزىمىزگە ءوزىمىز تەمىر شىمىلدىق ورناتىپ العاننىڭ سالدارىنان ول كەزدە ءبىزدىڭ ەل كورسەك, جەر كورسەك دەگەن ماقساتتارىمىز جۇزەگە اسقان جوق. جىلدار بويى ەۋروپا بىزگە ەرەكشە ەلدەردىڭ ەلەسى كۇيىندە كەلدى. ەۋروپاعا ەسىكتى بىزگە تاۋەلسىزدىك اشىپ بەردى. اينالاسى جيىرما جىلعا دا جەتپەيتىن كەزەڭدە ءبىز باياعىدا ءبىر كورسەك دەيتىن سول كارى قۇرلىقتىڭ ەسىگىنەن كىرىپ, ىشىنە ورنىعىپ قانا قويماي, تورىنە شىعىپ تا ۇلگەردىك. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سىندى اسا بەدەلدى ۇيىمعا تابىستى توراعالىق جاساپ قانا قويماي, ول ۇيىمنىڭ 11 جىلدان بەرى شاقىرىلماي كەلە جاتقان ءسامميتىن وتكىزىپ تە بەردىك. ەۋروپا وداعىنىڭ عانا ەمەس, بۇكىل الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ەڭ بەلدى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە – فرانتسيا. ونىڭ نەگە ولاي بولاتىنىن كوزى قاراقتى وقىرمانعا ايتىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. فرانتسيانىڭ اتى – فرانتسيا. پاريجدىڭ اتى – پاريج. فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ الەم ىستەرىندە قاندايلىق وراسان ورنى بار ەكەنىن ەل استاناسى پاريجدە يۋنەسكو-نىڭ شتاب-پاتەرى, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن دامۋ ۇيىمى, باتىسەۋروپالىق وداق اسسامبلەياسى, حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتىك, ستراسبۋرگتە ەۋروپا كەڭەسى مەن ەۋروپا پارلامەنتى, ليوندا قىلمىستىق پوليتسيا حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ باس حاتشىلىعى (ينتەرپول) ورنالاسقانىنىڭ ءوزى-اق اڭعارتا الادى. ون توعىزىنشى عاسىرداعى ءبىر فرانتسۋز ساياحاتشىسى قازاقتاردى «ازيانىڭ فرانتسۋزدارى» دەپ اتاعان ەكەن. سودان شىعارىپ اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ فرانتسۋزداردى «ەۋروپانىڭ قازاقتارى» دەگەنىن ءوزىمىز ەستىگەنبىز. راسىندا دا, ءبىزدىڭ مەنتاليتەتىمىزدە ەۋروپانىڭ قاق تورىندەگى وسى حالىقپەن ۇقساستىق بارشىلىق سياقتى. ەلباسىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا فرانتسيا ليدەرلەرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناسى تەز ورناي قالعانىن وسىنداي ورتاقتىقپەن دە تۇسىندىرۋگە بولاتىنداي.
نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن ادامدىق تۇرعىدان جاقىن ارالاسقان كورنەكتى ساياساتكەرلەردىڭ ءبىرى – فرانسۋا ميتتەران. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىندا ەۋروپانىڭ ءىرى ەلىن باسقارعان ونى ءبىزدىڭ پرەزيدەنت بولەكشە ىقىلاسپەن اتايدى.
«فرانسۋا ميتتەران – ناعىز فرانتسۋز. قاشان كورسەڭ دە سىپايى, كوڭىلدى, ازىلگە جۇيرىك قالپى. ءسويتىپ ءجۇرىپ, اۋىر سىرقات شەكتى. ساياسي تاعدىرى دا شىرعالاڭدارعا تولى بولدى. مەنىڭشە, بۇل – فرانتسۋز ساياساتشىلارىنىڭ ەرەكشە ءبىر قاسيەتى. ءبىر جەردە وقىعانىم بار: بىرەۋلەر دە گوللگە ونىڭ باسەكەلەسى فرانسۋا ميتتەراننىڭ بەدەلىن توگۋگە دايىندالىپ جۇرگەنىن بايانداپتى. سوندا گەنەرال: – ءبىر كەزدە رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى بولۋى مۇمكىن ادامنىڭ نامىسىنا تيۋگە بولمايدى, – دەپتى» – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «عاسىرلار توعىسىندا» كىتابىندا وسىلاي جازىلعان.
فرانتسيا – ابدەن ساياسيلانعان مەملەكەت. سولاي ەكەندىگى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ 1992 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە فرانتسياعا جاساعان العاشقى ساپارىنىڭ العاشقى كۇنىندە-اق كورىنگەن. سول كەزدەگى گازەتتەردە بارعان بەتتەگى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ەلباسىمىزدىڭ ەگەمەن قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىم باعىتتارى تۋرالى قويىلعان سۇراقتارعا قالاي جاۋاپ بەرگەنى جازىلدى. پرەزيدەنت وندا قازاقستان ءوزىنىڭ گەوساياسي جاعدايىنا قاراي ەۋروپا مەن ازيانى جالعاستىرىپ جاتقان بايلانىستىرۋشى بۋىن سانايتىنىن ايتقان. «ارينە, قازاقتار – مۇسىلماندار, ولاردىڭ قازىر وسى مادەنيەتكە بەيىمدەلىپ تۇرعانى تابيعي نارسە. بىراق بۇدان ءبىز يسلام جاققا قاراي «قيسايا» كەتۋگە دايىنبىز دەگەن اڭگىمە شىقپاۋعا ءتيىس. ءبىز بارلىق ەلدەرمەن – ازيا ەلدەرىمەن دە, ەۋروپا ەلدەرىمەن دە وركەنيەتتى ساياسات جۇرگىزىپ, ەكى جاققا ءتيىمدى ساياسي جانە ەكونوميكالىق قاتىناستار ورناتاتىن بولامىز. ءبىز ءۇشىن باستى باسىمدىق – ادامنىڭ مۇددەسى, ۇلتتىڭ مۇددەسى دە وسىدان باستالادى», دەگەن. نۇرسۇلتان نازارباەۆتى «تمد-داعى ەڭ قابىلەتتى دە بەدەلدى كوشباسشى» دەپ اتاعان پرەزيدەنت ف.ميتتەران رەسەي, قىتاي مەن مۇسىلمان الەمىنىڭ توعىسقان تۇسىندا ورنالاسقان قازاقستان فرانتسيا ءۇشىن ماڭىزدى ارىپتەس بولىپ تابىلادى دەپ اتاپ كورسەتتى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەلدىڭ كەلەسى پرەزيدەنتى بولعان ازاماتپەن – ول كەزدە پاريج مەرى جاك شيراكپەن تانىستىعى دا سول ساپار كەزىندە باستالعان ەدى. بۇل تانىستىق تا كەيىننەن ادامدىق دوستىققا ۇلاستى. 2005 جىلعى ناۋرىزدا ءبىزدىڭ ەلباسىمىزعا جولداعان حاتىندا جاك شيراك: «مەن وزىڭىزبەن كەزدەسۋلەرىمدى ءاردايىم ۇلكەن ىلتيپاتپەن ەسكە الامىن. مەن 1991 جىلى قازاقستاندا بولعان وزگەرىستەردى فرانتسيانىڭ ماڭىزدى ءارى شەشۋشى وزگەرىستەر رەتىندە باعالايتىنىن ايتقىم كەلەر ەدى. الماعايىپ ءارى اسا كۇردەلى جاعدايدا ءسىزدىڭ ەلىڭىز ءوزىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى مەن ۇزاق تاريحىنا ادالدىعىن ساقتاي وتىرىپ, سونىمەن قاتار دەموكراتيانىڭ ادامزات بالاسىنا ورتاق قاعيداتتارى مەن قۇقىقتىق مەملەكەتكە بەيىمدىگىن پاش ەتەتىن مەملەكەت ورناتۋدىڭ اينىماس جولىنا ءتۇستى. 15 جىلدىڭ ىشىندە قازاقستان تۇراقتى ينستيتۋتتارى مەن سەرپىندى ەكونوميكاسى بار ەلگە اينالدى. ول سونداي-اق الەمدىك قوعامداستىقتىڭ وڭىرلىك جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ پايىمدايتىن مۇشەسى بولدى, مۇنى ءسىزدىڭ كوپتەگەن باستاماشىلىقتارىڭىز, سونىڭ ىشىندە ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل مەن سەنىم شارالارى ءجونىندەگى كەڭەستى شاقىرۋ جانە دىندەر مەن مادەنيەتتەر اراسىنداعى ۇندەسۋدى دامىتۋ جونىندەگى باستامالارىڭىز ايعاقتايدى, بۇلارعا قاتىستى فرانتسيا وزدەرىڭىزبەن ءاردايىم ىنتىماقتاس ەكەنىن بىلدىرەدى. قازاقستان شىنايى ماقتان ەتە الاتىن ۇلكەن جولدان ءوتتى. مۇنى نەبارى ءبىر كەزەڭ عانا دەۋىڭىز ارقىلى دا ءسىز كەمەڭگەرلىك كورسەتىپ وتىرسىز. ەلىڭىزدى زاماناعا لايىق دەڭگەيدە ورنىقتىرىپ, ونىڭ حالىقارالىق ارەناداعى اسقاق مۇراتتارىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قاجەت ساناپ, رەفورمالاردى جالعاستىرا بەرۋگە ءسىزدىڭ بەكەم بەل بايلاپ وتىرعانىڭىزعا مەن قۋانىشتىمىن», دەپ اقتارىلا جازعان.
جاك شيراك دەمەكشى, ءبىز الدىڭعى كۇنى ۇلكەن ولجاعا كەنەلدىك. وسىندا رەسمي تۇردە برانلي جاعالاۋىنداعى مۋزەي دەپ اتالاتىن, سول كەزدەگى ەل پرەزيدەنتىنىڭ يدەياسىمەن, قولداۋىمەن تۇرعىزىلعاندىقتان (2006 جىلى) جاك شيراك مۋزەيى اتالىپ كەتكەن «پريميتيۆتى ونەر» مۋزەيىندە پرەزيدەنت تەلەراديوكەشەنىنىڭ باس ديرەكتورى ەرلان بەكحوجين, «حابار» اگەنتتىگىنىڭ جۋرناليستەرى نۇرلان وقا ۇلى, بەرىك يسەنوۆ, مەن تورتەۋىمىز جەكسەنبى كۇنى الەم مادەنيەتىندەگى ەرەن وقيعالاردىڭ بىرىنە كۋا بولدىق. وسىندا 21 ماۋسىمنان بەرى «مايانىڭ ءىنجۋ-مارجانى. گۆاتەمالانىڭ ۇلتتىق مۇراسى» دەگەن كورمە ءوتىپ جاتىر ەكەن, 2 قازانعا دەيىن سوزىلادى ەكەن. بۇل تاقىرىپقا ارنالعان مۇندايلىق تولىق كورمە (360 ەكسپونات قويىلعان) ەۋروپادا تۇڭعىش رەت ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. ءۇش ايدان بەرى تاۋسىلىپ بىتپەگەن كەلۋشىلەر كەزەگىنە تاڭ-تاماشا قالدىق. الدە ادامنىڭ كوپتىگى ءبىز بارعان كۇن جەكسەنبى بولعاندىقتان با؟ قالايدا العان اسەر بولەكشە. اۋىلعا قايتقان سوڭ ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن «الەمگە ايگىلى» ايدارىنىڭ اياسىندا وسى مۋزەي جايىندا, جالپى مايا مادەنيەتى تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمەلەپ تە قالارمىز دەپ ويلايمىز.
فرانتسيا – قازاقستان الىس شەتەلدەر اراسىنان دوستىق, ءوزارا تۇسىنىستىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى شارتقا قول قويىسقان العاشقى ەل. سول ساپاردان كەيىن ءبىر جىل وتكەندە, 1993 جىلى فرانتسيا قازاقستانعا كومەك رەتىندە 300 ميلليون فرانك كولەمىندە ۇكىمەتتىك نەسيە اشتى. قازاقستان مەن فرانتسيا پرەزيدەنتتەرىنىڭ مۇنان كەيىنگى كەلىسسوزدەرىنىڭ ناتيجەسىندە ەكونوميكالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ناقتى ءمىندەتتەرى العا قويىلىپ, ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىم باعىتتارى كەلىسىلدى, اتاپ ايتقاندا, وتىن-ەنەرگەتيكالىق كەشەندە, قۇرىلىستا, كولىكتە, گەوفيزيكادا, اگروونەركاسىپتىك سەكتوردا, تەلەكوممۋنيكاتسيا سالاسىندا, اۋە قوزعالىسىن باسقارۋدا, اقپاراتتاندىرۋدا, قىمبات باعالى جانە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى ءوندىرۋ مەن وڭدەۋدە الىناتىن مەجەلەر بەلگىلەندى.
قازاقستانمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ فرانسۋا ميتتەران باستاعان, جاك شيراك قوستاعان جولىن ءبىراز جىلدان بەرى بۇگىندە الەمدىك ساياساتتا كورنەكتى ورىن الاتىن تۇلعاعا اينالعان نيكوليا ساركوزي جاقسى جالعاستىرىپ جاتىر. فرانتسيا قازاقستانمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك شارتىنا قول قويعان ەۋروپاداعى ءبىرىنشى ەل بولعانىن ايتساق تا, فرانتسيا قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتوراعالىعىن دا, استانا ءسامميتىنىڭ يدەياسىن دا جاقتاعانىن ايتساق تا استانا مەن ءپاريجدىڭ اراسى بۇرىنعى قاي كەزدەگىدەن دە جاقىنداي تۇسكەنىن كورە الامىز. جاقىنداي تۇسكەنى ەمەي نەمەنە, ەگەر ەكى ەل باسشىلارى سوڭعى ءۇش جىلدىڭ ىشىندە وسىمەن ءۇشىنشى رەت رەسمي جولىعىپ وتىرسا. ساركوزي استاناعا 2009 جىلدىڭ قازانىندا بارعان, نازارباەۆ پاريجگە 2010 جىلدىڭ قازانىندا كەلگەن, ەندى مىنە, اراعا تۇتاس جىل ءتۇسىرمەي تاعى كەلىپ وتىر ء(بىز بۇل جولداردى پاريجدە وتىرىپ جازعاندىقتان ساركوزيدى «بارعان», نازارباەۆتى «كەلگەن» دەپ جاتىرمىز, ال ءسىز كەرىسىنشە وقىساڭىز دا بولادى). ەكى ەل ۇكىمەتتەرىنىڭ باسشىلارى – ك.ءماسىموۆ پەن ف.فيون دا بارىس-كەلىسىن ابدەن جولعا قويىپ الدى. جاقىنداي تۇسكەنى ەمەي نەمەنە, ەگەر وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا فرانتسيا قازاقستاننىڭ الەمدەگى ساۋدا ارىپتەستەرىنىڭ اراسىندا ءتورتىنشى ورىنعا شىعىپ, ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ساۋدا اينالىمى 4,9 ميلليارد دوللارعا جەتسە. جاقىنداي تۇسكەنى ەمەي نەمەنە, ەگەر فرانتسۋزداردىڭ ەلىمىز ەكونوميكاسىنا قۇيعان ينۆەستيتسياسى 5,5 ميلليارد دوللاردى قۇراسا, بىزدە فرانتسۋز كاپيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن تىركەلگەن كومپانيالاردىڭ سانى جۇزدەن اسىپ كەتسە. ساۋدا اينالىمىندا قازاقستاننان كوبىنە مۇناي, مەتالل, حيميا, اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ءجونەلتىلىپ, فرانتسيادان بىزگە ەلەكتر, مەحانيكا جابدىقتارى, ءدارى-دارمەك, كوسمەتيكا, اۆتوموبيلدەر, قۇرىلىس ماتەريالدارى جەتكىزىلەدى, ءبىر جاعىنان سولاي بولۋى زاڭدى دا. ءار ەلدىڭ ءوز ەرەكشەلىگى, ءوز ارتىقشىلىعى بار. پاريجگە پارفيۋم اپارمايسىڭ عوي ەندى. كەيىنگى كەزدە قولعا الىنعان ءىرى جوبالاردىڭ اراسىنان «توتال» مۇناي كومپانياسىنىڭ سولتۇستىك كاسپي جوباسىنا قاتىسۋىن, فرانتسۋز ينۆەستورلارىنىڭ قاشاعان مۇنايىن ەۋروپا بازارىنا تاسىمالداۋ ءۇشىن «ەسكەنە-قۇرىق» مۇناي قۇبىرىن تارتۋعا قارجى قۇيعالى وتىرعانىن الدىمەن ايتۋعا بولادى. 2010 جىلى «سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى مەن فرانتسيانىڭ «Caisse des Depots et Consignations» مەملەكەتتىك دامۋ بانكىنىڭ اراسىندا مەموراندۋمعا قول قويىلعالى بەرى قارجى سالاسىندا جاڭا پەرسپەكتيۆالار اشىلىپ جاتىر.
فرانتسيا مەن قازاقستاننىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ادەمى كورىنىستەرىن كەز كەلگەن سالادان ايتا بەرۋگە بولادى. «ەگەمەن قازاقستان» مۇستافا شوقايدىڭ ءبيۋستى نوجان-سيۋر-مارن قالاسىنا قويىلعانىن بۇرىن قۋانا حابارلاعان. ءبىزدى ورلي اۋەجايىنان كۇتىپ العان ەلشىلىك كەڭەسشىسى مىرزا-ءنابي تۇياقباەۆ قوناقۇيگە جەتكەنشە ءبىراز اقپاراتقا قانىقتىرىپ ۇلگەردى. سونداعى ايتقاندارىنىڭ اراسىنان ءبىر عانا جايعا نازار اۋدارتا تۇرماقشىمىز. وسىنداعى بەلگىلى بيولوگ, رەجيسسەر كاتەرين پەكس «الما» دەگەن حالىقارالىق قاۋىمداستىق قۇرىپ, اتاقتى الماتى اپورتىن قالپىنا كەلتىرۋگە ءارەكەتتەنىپ جاتىر ەكەن. بارەكەلدى, ىسكە ءسات دەدىك. ايتقانداي, جاقىندا ءدىن ىستەرى جونىندەگى اگەنتتىك توراعاسى قايرات لاما ءشارىپ ءبىر جولىعىپ قالعاندا وسى «الما» سوزىنە بايلانىستى قىزىقتى ويىن ورتاعا سالعانى بار. الەم تىلدەرىنىڭ ىشىندە «الما» اتاۋىنىڭ ءاۋ باستاعى, تۇپكى ماعىناسىن تەك تۇركى تىلدەرى عانا ساقتاپ قالعان دەيدى ول. جاراتقان يەمىز ادام اتا مەن حاۋا انانى جۇماقتان نە ءۇشىن قۋعان ەدى؟ دۇرىس ايتاسىز, تىيىم سالىنعان جەمىستى جەگەنى ءۇشىن. سول جەمىس الما بولاتىن. المانى جەۋگە تىيىم سالعاندا ونى بۇتاقتان «الما» دەگەن... كىم ءبىلسىن. حالىقتىق ەتيمولوگيا سياقتى دا كورىنەدى. قايتكەندە دە نازار اۋدارارلىق وي.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ فرانتسياعا بۇل ساپارى ءبىر كۇندىك, جۇمىس بابىنداعى ساپار بولدى. كەشە تۇستەن كەيىن ساپار اياسىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەكىجاقتى كەزدەسۋلەرى ءوتتى. «الستوم» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى پاتريك كرونمەن, «وبەر ە ديۋۆال» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى جورج ديۋۆالمەن, «ەر ليكيد» كومپانياسىنىڭ اعا ۆيتسە-پرەزيدەنتى پەر ديۋفۋرمەن كەزدەسۋلەر كەزىندە ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ماڭىزدى ماسەلەلەرى تالقىلاندى.
ەلباسىنىڭ فرانتسۋز كومپانيالارىنىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسۋ كەزىندە ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋىندا فرانتسيانىڭ وزىق تاجىريبەسى مەن تەحنولوگياسىن قولدانۋدىڭ ماسەلەلەرى جان-جاقتى قوزعالدى. ءبۇگىندە فرانتسۋز ارىپتەستەرمەن بىرلەسىپ, قازاقستاندا راديوەلەكترونيكا قۇراستىرۋ, تيتان قۇيمالارىن, جوعارى ساپالى تسەمەنت, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن شىعارۋ جولعا قويىلۋدا. تاياۋ ۋاقىتتىڭ وزىندە جەر سەرىكتەرىن, تىكۇشاقتار, ەلەكتروۆوزدار, اتوم رەاكتورلارى ءۇشىن وتىن ءونىمىن ءوندىرۋ جولعا قويىلماقشى. قازىرگى تاڭدا فرانتسۋز كومپانيالارىمەن ءبىرلەسە وتىرىپ, 22 ينۆەستيتسيالىق جوبا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ولاردىڭ اراسىنان جالپى قۇنى 440 ميلليون دوللارلىق التى جوبا جۇزەگە استى. وسكەمەندە فرانتسۋز اەروبۋستارىنا جابدىقتار شىعارۋ, جامبىل وبلىسىندا تسەمەنت زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى سياقتى جوبالار بار. الداعى كەزدە قولعا الىناتىن جوبالاردىڭ اراسىنان استانانىڭ جاڭا كولىك جۇيەسىن جاساۋعا فرانتسۋزداردىڭ ارالاساتىندىعىن ايتۋعا بولادى.
ساپاردىڭ باستى ءىس-شاراسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نيكوليا ساركوزيدىڭ كەلىسسوزى ەليسەي سارايىندا ءوتتى. جىلى شىرايلى كەلىسسوز بارىسىندا ن.ساركوزي ەلباسىمىزدى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىمەن قۇتتىقتاپ, وسى كەزەڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ ەلەۋلى سىناقتاردى ەڭسەرگەنىن, ۇزدىكسىز دامۋدىڭ, سان ءتۇرلى ەتنوستىق جانە ءدىني قوعامداستىقتاردىڭ جاراسىمدى ءومىر ءسۇرۋىنىڭ نەگىزىن قالاعانىن ايتتى. وسىدان جيىرما جىل بۇرىن سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلۋى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا جاردەمدەسۋ, حالىقارالىق تۇراقتىلىق, قارۋسىزدانۋ جانە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى ارەكەت بولعانى ارنايى اتاپ كورسەتىلدى.
كەلىسسوز قورىتىندىسى بويىنشا قابىلدانعان بىرلەسكەن دەكلاراتسيادا مەملەكەتتەر باسشىلارى ەكى ەلدى بىرىكتىرەتىن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك شەڭبەرىندەگى قاتىناستاردىڭ قارقىندى دامۋىن قۋاتتادى. قازاقستان-فرانتسۋز پرەزيدەنتتىك كوميسسياسىنىڭ جانە ونىڭ قۇرىلىمدىق قۇراۋشىلارى – ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى مەملەكەتارالىق كوميسسيا جانە ىسكەرلىك كەڭەس وسى قاتىناستاردى ءورىستەتۋگە مۇمكىندىك تۋعىزاتىنىن ايتىپ ءوتتى. مەملەكەتتەر باسشىلارى استانا ءسامميتىنىڭ ءساتتى ءوتۋىنىڭ ماڭىزىن اتاپ كورسەتتى. ن.نازارباەۆ تا, ن.ساركوزي دە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىن, سونىڭ ىشىندە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىن رەفورمالاۋدى جالعاستىرۋدى جاقتايتىندارىن ءبىلدىردى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ فرانتسيانىڭ ۇلكەن جيىرمالىققا توراعالىعىنداعى باستامالارىنا قولداۋ كورسەتتى, پرەزيدەنت ن.ساركوزي قازاقستاننىڭ قۋاتتى ەكونوميكالىق دامۋىمەن قۇتتىقتاپ, ەلدە ءجۇرگىزىلىپ جاتقان ءارتاراپتاندىرۋ مەن يننوۆاتسيا ساياساتىنا ۇلكەن تابىس تىلەدى, بۇل ىسكە فرانتسۋز كاسىپورىندارى تولىققاندى قاتىساتىنىن ايتتى. پرەزيدەنتتەر ليۆياعا بايلانىستى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جانە تاياۋدا باستالعان ساياسي وتپەلى كەزەڭدە ليۆيا حالقىن قولداۋ ءۇشىن كەڭ كولەمدەگى حالىقارالىق جۇمىلدىرۋدى ساقتاۋ قاجەتتىگىن قاداپ كورسەتتى. وسى تۇرعىدا يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ ليۆيا دوستارى توبىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋىنىڭ ماڭىزدىلىعىن باسا ايتقان فرانتسيا پرەزيدەنتى قازاقستاندى يىۇ-داعى توراعالىعىمەن قۇتتىقتادى. مەملەكەت باسشىلارى ءوزارا مۇددەلىلىك بىلدىرىلەتىن سالالارداعى يىۇ, ەۋرووداق جانە ەقىۇ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى.
پاريج ۋاقىتىمەن كەشكى التىدان وتە, استانا ۋاقىتىمەن ءتۇنگى وننان وتە بىتكەن كەلىسسوزدەگى قول جەتكەن ۋاعدالاستىقتاردىڭ ءبارىن كوزىنەن ءتىزىپ, ەجىكتەپ ايتىپ, ەزىلىپ وتىرا بەرەتىن جاعداي جوق. سوندىقتان, ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان «سامۇرىق-قازىنا», «قازاتومپروم», «قازاقستان ينجينيرينگ», «قازاقستان عارىش ساپارى», «قازاقستان تەمىر جولى» قاتىساتىن كوپتەگەن ءىرى جوبالار ويلاستىرىلىپ جاتقانىن ايتۋمەن شەكتەلەيىك. «ولار جۇزەگە اسقانشا قاشان, ولاردان مىنا مەن ناقتى قانداي پايدا كورەمىن», دەي قالساڭىز, ەكى ەلدىڭ پرەزيدەنتتەرى استانا مەن پاريجدىڭ اراسىندا تىكە قاتىنايتىن اۋە قاتىناسىنىڭ اشىلعانىن قالاپ وتىرعانىن قوسىپ ايتايىق. پرەزيدەنتتەر قالاسا ول ويدىڭ ورىندالاتىنىنا سەنەمىز.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇگىن امەريكاعا ۇشادى. ەلباسىمىز وندا قازىر ءوتىپ جاتقان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ 66-شى سەسسياسىنا قاتىسىپ, ءسوز سويلەيدى. پرەزيدەنت ۇشاعى سەيسەنبىدە نيۋ-يوركتەگى دج.ف.كەننەدي اۋەجايىنا قونعان كەزدىڭ وزىندە استانادا تۇنگى ساعات 12 بولعالى تۇر. سوندىقتان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇگىن كەشكە وتەتىن كەزدەسۋلەرىن ەلباسىمىزدىڭ بۇۇ مىنبەرىنەن ءسارسەنبىنىڭ ساتىندەگى سوزىمەن قوسا اڭگىمەلەيتىن شىعارمىز.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.
