فرانتسيادا كەلەسى جىلى ءساۋىر-مامىر ايلارىندا وتەتىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدىڭ باستى وقيعاسى بۇگىندەرى جۇزەگە اسقانداي بولىپ وتىر. ەلدەگى جەتەكشى ساياسي پارتيالاردىڭ ءبىرى – «رەسپۋبليكاشىلار» پارتياسى پرايمەريز سايلاۋىندا ءوز ۇمىتكەرىن انىقتادى. وڭشىل تسەنتريستەر اتىنان تارتىسقا بۇرىنعى پرەمەر-مينيستر فرانسۋا فيون تۇسەتىن بولدى.
قازىر جەتەكشى ساياسي ساراپشىلار عانا ەمەس, فرانتسۋز قاۋىمى دا نەگىزىنەن سول فرانسۋا فيوندى بىردەن-ءبىر باستى ۇمىتكەر عانا ەمەس, كۇمانسىز پرەزيدەنتتەي قابىلداپ وتىر. ونىڭ مىناداي ءمانى بار. قازىرگى بيلىكتەگى فرانسۋا وللاند تا, ونىڭ سوتسياليستىك پارتياسى دا قاتتى سىنعا ۇشىراپ, جەڭىسكە ءۇمىت ەتپەيتىنىن مويىنداعانداي جاعدايدا. اسىرەۇلتشىل «حالىق مايدانى» پارتياسى مەن ونىڭ كوسەمى مارين لە پەننىڭ ءبىرشاما جاقتاۋشىلارىن كوبەيتكەنىمەن, وعان قارسى كۇرەستە كونسەرۆاتورلار مەن سوتسياليستەر بىرىگىپ كەتىپ, اسىرەۇلتشىلدارعا جول بەرمەيتىنى ايدان انىق. سوندا ەليسەي سارايىنا فيوننىڭ جولى اشىلىپ تۇر, دەيدى ساراپشىلار.
جالپى, «بولجام ايتۋ جوسىقسىز ارەكەت» دەگەن بار. اسىرەسە, بۇل سوڭعى كەزدە شىندىققا اينالىپ بارا جاتقانداي. ۇلىبريتانياداعى رەفەرەندۋمدا ەلدىڭ ەۋرووداقتان شىعۋى ماقۇلدانبايدى دەگەن بولجامدى كوپ ادام ايتقان. وعان پرەمەر-مينيستر دەۆيد كەمەرون دا سەنگەن. سوعان وراي, ساياسي ۇپاي دا الماق ويدا ەدى. ال بريتاندىقتار ماقۇلداپ جىبەردى. ايتپەسە, اقش-تاعى سايلاۋدا حيللاري كلينتوننىڭ جەڭىسى كۇمانسىزدەي ەدى. بىراق دونالد ترامپ جەڭدى. ءتىپتى, وسى فرانتسيادا «رەسپۋبليكاشىلار» پارتياسىنىڭ پرايمەريز سايلاۋىندا فيوننىڭ جەڭىسى كوپ ادامنىڭ تۇسىنە دە كىرمەگەن. تارتىسقا تۇسكەن ۇشەۋ دە بۇرىن بيلىكتە بولعاندار: نيكوليا ساركوزي – پرەزيدەنت, ال الەن جيۋپپە مەن فيون – بۇرىنعى ۇكىمەت باسشىلارى. جۇرت جيۋپپە مەن ساركوزيدىڭ ءبىرى جەڭەدى دەگەن. فيونعا ءۇشىنشى-ءتورتىنشى ورىن بەرىلگەن. جالپى, ۇلتتىق اۋقىمداعى ساۋالدامادا باستى ۇمىتكەر الەن جيۋپپە سانالدى. ال پرايمەريزدە فيون جەڭدى.
بۇل جەڭىستىڭ سىرىن ساراپشىلار فرانسۋا فيوننىڭ ءوز باعدارلاماسىن جاساۋعا ايرىقشا ءمان بەرگەنىنەن كورەدى. ول اپتالىق جۇمىس ۋاقىتىن 35 ساعاتتان 39 ساعاتقا ءوسىرۋدى, زەينەتكەرلىك جاستى 62-دەن 65-كە كوتەرۋدى ۇسىنىپ قانا قويماي, مۇنىڭ ۇلتتىق مۇددەگە عانا ەمەس, حالىقتىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا تيىمدىلىگىن دالەلدەدى. داليعان مەملەكەتتىك اپپاراتتى 500 مىڭ ادامعا قىسقارتپاق. ال جيۋپپە بۇل قىسقارتۋعا قارسى بولعان.
قازىرگى زاماندا مۋلتيكۋلتۋراليزم ماسەلەسى ايرىقشا ماڭىزعا يە. بۇل فرانتسياعا دا ءتان. بۇل ەلدە كەلىمسەكتەر كوپ. جيۋپپە بۇل ماسەلەگە ادامزاتتىق بيىكتەن قاراپ, ءبارىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلسىن دەسە, فيون باسىم سايلاۋشىلاردىڭ ۇلتتىق سەزىمىن قوزعاپ, باسقالار فرانتسۋزدارمەن اسسيميلياتسيالانسىن دەگەندى العا توسادى. بۇل كوپشىلىكتەن قولداۋ تابادى.
ساراپشىلار تاعى دا ءبىر فاكتورعا نازار اۋدارادى. فيون رەسەيگە, پرەزيدەنت ۆلاديمير پۋتينگە وڭ كوزقاراستا. كەزىندە ەكەۋى ءارىپتەس بولعان. ءبىر مەزگىلدە ءبىرى فرانتسيادا, ءبىرى رەسەيدە ۇكىمەت باسقاردى. جاقسى قارىم-قاتىناستا, سىيلاستىقتا بولدى. پۋتين ونى جاقىندا «وتە كىسىلىكتى ادام», جوعارى دەڭگەيدەگى قايراتكەر دەپ ماقتاپ تا جىبەردى. بۇل فيوننىڭ جولىن اشا ما, جوق كەدەرگى بولىپ تيە مە, بۇل جاعى بەلگىسىز.
سوندا بۇكىلحالىقتىق داۋىس بەرۋدە فيوننىڭ وپپونەنتتەرى كىم بولماق؟ اسىرەۇلتشىل مارين لە پەن جايىندا جوعارىدا ايتتىق. سوتسياليستەر ءالى ءوز ۇمىتكەرلەرىن ايتا الماي جاتىر. پرەزيدەنت وللاند جەڭىسكە سەنىمدى بولماعان سوڭ, كۇرەسكە تۇسپەسە كەرەك. ۇكىمەت باسشىسى مانۋەل ۆالس ءۇنسىز. بۇرىن ولاردا ەكونوميكا ءمينيسترى بولعان ەممانۋەل ماكرون ءوز قوزعالىسىن اشىپ, ىرگەسىن ءبولدى. ساراپشىلار ونى ەسەپكە دە الىپ وتىرعان جوق. سوندا بارلىق كوزىر فرانسۋا فيوننىڭ قولىندا تۇرعانداي كورىنەدى.
بىراق بولجام ايتۋ جوسىقسىز ارەكەت دەگەن ءتامسىل ويعا ورالا بەرەدى. پارتيالىق سايلاۋعا 4,2 ميلليون ادام قاتىسسا, ەرتەڭگى جالپى سايلاۋدا 36 ملن فرانتسۋز داۋىس بەرەدى. ولاردىڭ كوپشىلىگى فيونعا داۋىس بەرەدى دەپ كەسىپ ايتۋ قيىن.
ءبىتىم ەكى جاقتىڭ دا مۇددەسىن كوزدەۋگە ءتيىس
سوڭعى ءبىراز ۋاقىتتان بەرى ءسوز بولىپ كەلە جاتقان كولۋمبيا بيلىگى مەن ەلدەگى قارۋلى كوتەرىلىسشىلەر اراسىنداعى بىتىمگە قول جەتەتىن ءتۇرى بار. ەل پرەزيدەنتى حۋان مانۋەل سانتوس پەن كولۋمبيا رەۆوليۋتسيالىق قارۋلى كۇشتەرىنىڭ (كرقك) جەتەكشىسى رودريگو لوندونو ەچەۆەرري كەلىسىمنىڭ جاڭا نۇسقاسىنا قول قويدى.
جارتى عاسىردان اسا ۋاقىت بيلىككە قارسى قارۋلى ارەكەت جاساپ كەلە جاتقان ۇيىممەن بىتىمگە كەلۋ جونىندەگى كولۋمبيا پرەزيدەنتى حۋان سانتوستىڭ باستاماسىن الەم جۇرتشىلىعى قىزۋ قولداپ, نازاردا ۇستادى. ءتىپتى وعان سول ءۇشىن بيىلعى بەيبىتشىلىك جونىندەگى نوبەل سىيلىعى دا بەرىلگەنى بار. بىراق ءبىرشاما كەدەرگىگە ۇشىراپ, سول ءبىتىم جۇزەگە اسپاي قالعان. سوندا ءبىراز جۇرت سول سىيلىق ورىنسىز بەرىلدى-اۋ دەگەن ويعا دا كەلگەن سىڭايلى ەدى.
كەلىسىمنىڭ العاشقى نۇسقاسىنا بيىلعى 26 قىركۇيەكتە قول قويىلدى. ونىڭ راسىمىنە لاتىن امەريكاسىنداعى 15 ەلدىڭ باسشىلارى, ءتىپتى بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن قاتىسقان. بىراق 2 قازاندا وتكەن رەفەرەندۋمدا ءبىتىم قولداۋ تاپپادى. داۋىس بەرگەندەردىڭ 50,21 پايىزى قارسى بولدى. قارسىلاستاردىڭ ءۋاجى – جارتى عاسىرداي ۋاقىتقا سوزىلعان قارۋلى قاقتىعىستان 200 مىڭنان استام ادام قازا تاپسا, سوعان كوتەرىلىسشىلەر جاۋاپتى, ولار جازالانۋى كەرەك, دەيدى.
دەگەنمەن, حالىقارالىق ۇيىمدار, كوپتەگەن مەملەكەت باسشىلارى, كولۋمبيالىقتاردىڭ وزدەرى دە پرەزيدەنت سانتوستىڭ باستاماسىن قۇپتاعانى انىق. قانتوگىستى قاقتىعىس قالايدا توقتاۋعا ءتيىس, بۇل جەردە ەكى جاقتىڭ دا مۇددەسى ەسكەرىلۋى ءتيىس دەگەن ۇستانىمعا جۇگىنگەن ەل باسشىسى بىتىمگە جەتۋ كۇرەسىن توقتاتپادى.
ءبىتىم ءۇشىن كەلىسسوز قايتا جالعاستى. ارينە, قارسىلاستاردىڭ پىكىرلەرى ەسكەرىلگەنى انىق. 50 پۋنكتكە وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ەڭ باستىسى – قارۋعا سۇيەنگەن ۇيىم بەيبىت جولدى ۇستاناتىن ساياسي كۇشكە اينالاتىن بولدى. كەلىسىم بويىنشا كرقك-ءنىڭ 6 مىڭ ساربازى تاراتىلىپ, قارۋلارى ءتاركىلەنەدى. ونىڭ ەسەسىنە, وسىناۋ بۇرىن راديكالدىق باعىت ۇستاعان, ەندى بەيبىت ساياسي كۇشكە اينالعان ۇيىمنىڭ باسشىلارى مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە سايلانا الاتىن بولدى, ولارعا كونگرەستەن (پارلامەنت) 10 ورىن بەرىلمەك.
جوعارىدا ايتقانداي, قاراشانىڭ سوڭعى كۇندەرى ءبىتىمنىڭ جاڭا نۇسقاسىنا ەكى جاقتىڭ جەتەكشىلەرى قول قويدى. ءبىرىنشى نۇسقاعا قول قويۋ ۇلكەن سالتاناتپەن ءوتىپ, وعان باسقا ەلدەردىڭ باسشىلارى قاتىسقانىمەن, ول كەيىن رەفەرەندۋمدا بەكىمەي قالىپ, ايتارلىقتاي ىڭعايسىزدىق تۋعان. بۇل جولى دا سولاي بولىپ جۇرمەي مە دەگەن كۇدىككە كەلسەك, ەندى ونى رەفەرەندۋم ەمەس, پارلامەنت بەكىتەدى. ال وندا پرەزيدەنت سانتوستىڭ جاقتاستارى كوپشىلىك. وعان قوسا, باسقا اعىمداعى دەپۋتاتتار ىشىندە دە بۇل ءبىتىمدى جاقتايتىندار بارشىلىق. دەمەك, وسىناۋ باسقا جەرلەردەگى قاقتىعىستاردى توقتاتۋعا دا ونەگە بولعانداي ماڭىزدى قۇجاتتىڭ جولى اشىلاتىنىنا سەنىم مول.
ماماديار جاقىپ, جۋرناليست
