راقىمشىلىق تۋرالى زاڭ جوباسى قاراۋعا الىندى

كەشە ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىعماتۋليننىڭ توراعالىق ەتۋىمەن پالاتانىڭ كەزەكتى جالپى وتىرىسى بولدى. وندا 11 ماسەلە قارالىپ, وتىرىس جۇمىسى التى ساعاتقا جالعاستى. جالپى وتىرىس قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا بايلانىستى «راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىنىڭ ءماجىلىس قاراۋىنا ەنگىزىلگەنىن زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورماسى كوميتەتىنىڭ توراعاسى نۇرلان ءابدىروۆتىڭ حابارلاماسىمەن ءوز جۇمىسىن باستادى. زاڭ جوباسى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەن. راقىمشىلىق جاساۋ شاراسى زاڭ بۇزعان ازاماتتارعا قاتىستى ىزگىلىك اكتىسى, مەملەكەت تاراپىنان مەيىرىمدىلىك پەن سەنىم ءبىلدىرۋدىڭ كورىنىسى بولىپ سانالاتىنى ايتىلدى. «رەسپۋبليكا كونستيتۋتسياسى ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن ەڭ قىمبات قازىنا دەپ سانايدى. گۋمانيزم قاعيداتىنىڭ ءبىر كورىنىسى – راقىمشىلىق جاساۋ اكتىسىن قولداناتىن زاڭدى قابىلداۋ بولىپ تابىلادى. زاڭ جوباسىنا سايكەس, ازاماتتاردىڭ الەۋمەتتىك ءالجۋاز توپتارى, سونىڭ ىشىندە كامەلەتكە تولماعاندار, جۇكتى ايەلدەر, كامەلەتكە تولماعان نەمەسە مۇگەدەك بالالارى بار ايەلدەر, مۇگەدەكتەر, قارت ادامدار, سونداي-اق, اۋىر ەمەس قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جاساعاندار قىلمىستىق جازادان بوساتىلادى», – دەدى نۇرلان ءابدىروۆ. ال ءبىرىنشى وقىلىمدا قارال­عان­داردىڭ قاتارىندا «پروباتسيا», «داك­تيلوسكوپيالىق جانە گەنومدىق ءتىر­كەۋ» تۋرالى زاڭ جوبالارى ىلەس­پە زاڭنامالارىمەن ۇسىنىلدى. «پرو­باتسيا» دەگەننىڭ ءوزى – اعىلشىن ءتىلى­نەن اۋدارعاندا سىناۋ, زەرتتەۋ دەگەن سوزدەردىڭ ماعىناسىندا قولدا­نى­لاتىن ءسوز. كوپتەگەن ەلدەردە ادامدار جاساعان جەڭىل قىلمىستارى ءۇشىن شارت­تى جازاعا تارتىلادى جانە جازانى وتەۋدى پروباتسياعا سايكەس قىل­مىستى ىستەر ورگاندارى ەمەس, الەۋ­مەتتىك ورگاندار باقىلاۋعا الادى. زاڭ جوباسى تۋرالى بايانداما جاساعان ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, زاڭ جوباسى پرەزيدەنتتىڭ «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارى باعدارلاماسىنىڭ 33-قادامىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە ازىرلەنگەن. زاڭ جوباسى پروباتسيا ۇعىمدارىن, قاعيداتتارىن, پروباتسياعا جاتاتىن ادامداردىڭ مارتەبەسىن ايقىنداۋعا باعىت­تالعان. 2012 جىلدان باستاپ ءبىز­دىڭ ەلىمىزدە پروباتسيانىڭ سوت ۇكىمىندىك جانە پەنيتەنتسيارلىقتان كەيىنگى (قىلعان قىلمىستىق ءىسىن مويىنداپ, وكىنۋ) ساتىلارى قولدانىلىپ كەلەدى ەكەن. ەندى مىنا زاڭ جوباسىمەن سوتقا دەيىنگى جانە پەنيتەنتسيارلىق تۇرلەرى ەنگىزىلەدى. سوتقا دەيىنگى پروباتسيا كۇدىكتىگە قۇقىقتىق كومەك كورسەتەدى. بۇل پروباتسيالار كامەلەتكە تولماعاندارعا, زەينەت جاسىنىڭ قارساڭىنداعى ايەلدەرگە, اياعى اۋىر جانە كوپ بالالى ايەلدەرگە جانە ت.ب. جاسالادى. ال پەنيتەنتسيارلىق پروباتسيا قىلمىستارىن كولونيادا وتەپ, بوستاندىققا شىعۋعا ءبىر جىل قالعان قىلمىسكەرلەرگە جاسالادى. «داكتيلوسكوپيالىق جانە گەنومدىق تىركەۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ءازىر­لەنگەن. داكتيلوسكوپيالىق اقپا­رات دەگەنىمىز – ادامنىڭ جەكە باسىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرە­تىن, ساۋساقتار مەن الاقاندار ورنەك­تەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى بيومەتريالىق دەرەكتەر. ال گەنومدىق اقپاراتتار – كۇ­­دىكتى ادامدى نەمەسە تانىل­ماعان ءمايىتتىڭ كىمدىكى ەكە­نىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرە­تىن دنك-نىڭ بەلگىلى ءبىر فراگ­مەنت­تەرى تۋرالى كودتالعان اقپا­رات جانە دەربەس دەرەكتەر. مۇن­داي دەرەكتەردى جيناقتاۋ قورىن جاساۋعا قازاقستان كەزەڭ-كەزەڭمەن جاقىندايدى. ءبىز 2009 جىلدان باستاپ ادامنىڭ دەرەك­تەرى جازىلعان ەلەكتروندىق چيپ, بارلىق قۇقى مەن قولى بار پاسپورتتار مەن كۋالىكتەردى قولدانۋدامىز. ەندىگى جەردە چيپكە ساۋساق ورنەكتەرى ەنگىزىلەتىن بولادى. مۇنداي قۇجاتتار ەۋروپا ەلدەرى مەن اقش-تا 2004 جىلدان بەرى قولدانىلادى ەكەن. زاڭ جوباسىنىڭ تولىق ىسكە كىرىسۋ مەرزىمى – 2021 جىل. ونى ىسكە اسىرۋعا 36 ملرد تەڭگە قاراجات تالاپ ەتىلەتىن كورىنەدى. زاڭ جوباسى تۋرالى كوپتەگەن دەپۋتات سۇراقتار قويدى. سونىڭ ىشىندە كارىباي مۇسىرمان الىستاعى اۋىل تۇرعىندارىنان داكتيلوسكوپيالىق جانە گە­نوم­دىق دەرەكتەر جيناۋ قيىن­شىلىق تۋعىزباي ما دەدى. وعان ق.قاسىموۆ پاسپورت پەن كۋالىك بەرۋ كەزىندە بارلىق دەرەكتەرى الىنادى دەپ جاۋاپ بەردى. پەتر شاراپاەۆ داكتي­لوسكوپيالىق دەرەكتەر كۇدىك­تىلەر مەن سوتتالعانداردان عانا الىنۋشى ەدى عوي, بارلىق قا­زاقستان ازاماتتارىنىڭ وسىنداي دەرەكتەرىن جيناۋدىڭ قان­شالىقتى قاجەتتىگى بار دەپ سۇرادى. وعان مينيستر ادام­دار­دىڭ تەگىن دەرەۋ انىقتاۋ ماق­ساتىمەن حالىقارالىق ءتاجى­ريبە وسىنى قولدانىپ وتىر. سون­دىقتان ءبىز دە سوعان سايكەس بولۋىمىز كەرەك دەگەن مازمۇندا جاۋاپ بەردى. سونىمەن قاتار, ول كۇدىكتىلەر مەن سوتتالعاندار قوسىمشا پروكۋراتۋرا ورگاندارىندا تىركەلەتىندىگىن ايتتى. بۇدان باسقا دەپۋتاتتار ب.كەسە­باەۆا, ا.جايىلعانوۆا, س.وتەباەۆ, ن.ميكاەليان, گ.بي­جا­­نوۆا ا.قوجاحمەتوۆ, و.وكسىك­­باەۆ جانە ت.ب. وزدەرىن تولعان­دىر­عان سۇراقتارىن بەردى. سونىڭ ىشىندە ا.جايىلعانوۆا داكتي­لوسكوپيالىق دەرەكتەر ەلەكتروندىق اقپاراتتىق رەسۋرستاردا ساقتالاتىنىن ايتا كەلىپ, ولاردىڭ قورعالۋ دارەجەسى قالاي بولاتىنىن سۇرادى. وعان ق.قاسىموۆ دەرەكتەردىڭ قورعالۋ ءتۇرى مەن ولاردىڭ ساقتالۋىنا ءتيىستى ادامداردىڭ جاۋاپكەرشىلىك تارتاتىنى قاراستىرىلعانىن جەتكىزدى. توراعا ن.نىعماتۋلين دە وسى سۇراقتى ناقتىلاپ, دەرەكتەردى ناقتى كىمدەر كورۋگە ءتيىستى ەكەنىن سۇرادى. وعان تەك ءىىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ عانا قولى جەتىمدى بولاتىندىعى ايتىلدى. سونىمەن, اتالمىش زاڭنامالار ىلەسپە زاڭ جوبالارىمەن بىرگە ماقۇلداندى. كەلەسى ماسەلە «ۆولونتەرلىك قىزمەت تۋرالى» زاڭ جوباسىن قاراۋعا ارنالدى. بۇل تۋرالى بايانداما جاساعان گۇلنار ىقسانوۆانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, زاڭ جوباسى بەسىنشى سايلانعان پارلامەنت دەپۋتاتتارى د.نازارباەۆا, گ.ىقسانوۆا, م.بەگەنتاەۆ, ز.باليەۆا, و.كي­كو­لەنكو, س.رومانوۆسكايا جانە ت.ب. باستاماشىلدىعىمەن ازىرلەنىپ, ءماجىلىستىڭ قاراۋىنا 2015 جىلدىڭ 10 قىركۇيەگىندە ەنگىزىلگەن ەكەن. زاڭ جوباسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كوپتەن بەرى جۇمىس جاسايتىن ۆولونتەرلىك قىزمەت ينستيتۋتىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قۇرۋ ماقساتىندا ازىرلەنىپتى. ۆولونتەرلىك قىزمەت تۋرالى زاڭنامانى جاساۋدىڭ وزەكتىلىگى مەن ۋاقتىلىعى, ءبىر جاعىنان, وسى ينستيتۋتتى قارقىندى دامىتۋعا, ەكىنشى جاعىنان, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنە بايلانىستى بولدى, دەدى بايانداماشى. بۇل زاڭ جوباسى دا ۇزاق تالقىلاۋدان كەيىن ماقۇلداندى. جالپى وتىرىستىڭ كۇن ءتارتىبى بويىنشا بەسىنشى سايلانعان پارلامەنت دەپۋتاتتارى باستا­ماشىلىق جاساعان تاعى ءبىر زاڭ جوباسى قارالدى. كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە مادەنيەت ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە باستاماشىلىق جاساعاندار اراسىندا م.احماديەۆ, م.ايسينا, ر.حالمۇرادوۆ جانە ن.ورازالين بولعان ەدى. زاڭ جوباسى تۋرالى بايانداما جاساعان مايرا ايسينانىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, زاڭ جوباسى قازىرگى كەزدە مادەنيەت جانە تاريحي-مادەني مۇرا سالاسىندا ورىن الىپ وتىرعان بىرقاتار ماڭىزدى پروبلەمالاردى شەشۋدى قاراستىرعان. سونىڭ ىشىندە ەلىمىزدە ءبىر عانا مەملەكەتتىك كىتاپ پالاتاسى جۇمىس ىستەيدى ەكەن, ال ونىڭ قىزمەتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى زاڭ جۇزىندە ەسكەرىلمەگەن. وسىعان بايلانىستى «مادەنيەت تۋرالى» زاڭدا جەكە باپ كوزدەپ, كىتاپ پالاتاسىنا مادەنيەت ۇيىمى مارتەبەسىن بەرۋ قاراستىرىلعان. مۋزەي قىزمەتىنە دە ءومىر ءوز وزگەرىستەرىن ەنگىزۋدە. سوندىقتان زاڭ جوباسىندا ەلدىڭ مۋزەي قورىنىڭ ەلەكتروندى كاتالوگىن جاساۋ, مۋزەيلەردىڭ قورلارىندا تۇرعان قىمبات مەتالدار مەن اسىل تاستارعا ساراپتاما جۇرگىزۋ, مۋزەيلەردىڭ جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا ولاردىڭ سۇراۋى نەگىزىندە اقپاراتتىق انىقتاما بەرۋ سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋ كوزدەلىپ وتىر, دەدى م.ايسينا. زاڭ جوباسى ءبىرشاما تالقى­لاۋدان سوڭ ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. سونداي-اق, جالپى وتىرىستا «قارسى بارلاۋ قىزمەت تۋرالى» جانە وعان ىلەسپە زاڭ جوباسى ەكىنشى وقىلىمدا ما­قۇلداندى. ال كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە كولىك ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ جوباسى بو­يىنشا قورىتىندى ازىرلەۋ مەرزىمى انىقتالدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان مەن سلوۆەنيا اراسىنداعى تابىس پەن كاپيتالعا سالىناتىن سالىقتارعا قاتىستى قوسارلانعان سالىق سالۋدى بولدىرماۋ جانە سالىق سالۋدان جالتارۋعا جول بەرمەۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى جانە وعان حات­تا­مانى راتيفيكاتسيالاۋ بويىنشا بەيىندى كوميتەتتەرگە قورىتىندى ازىرلەۋ مەرزىمى دە تاعايىندالدى. وتىرىس سوڭىندا ءماجىلىس توراعاسى نۇرلان نىع­ماتۋلين دەپۋتاتتاردى مەملە­كەتىمىز ءۇشىن دە, حالقىمىز ءۇشىن دە ماڭىزى وتە زور تۇڭعىش پرەزيدەنت كۇنى مەرەكەسىمەن قۇتتىقتادى. جاقسىباي سامرات, «ەگەمەن قازاقستان»