(«تاپتىم, الايدا جوعالتپادىم»)
جاقىندا تەگى تۇركىستاندىق وزبەك جازۋشىسى ناسىر فازىلوۆتىڭ «تاپتىم, الايدا جوعالتپادىم» («توپديمۋ يۋقوتماديم») اتالاتىن كىتابىنا وزبەكستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى. بۇل جايىندا گازەتىمىزدە قۋانىشپەن حابارلادىق تا («ەق» 31.08.2011 ج.). ادەبي جولىن قازاق ادەبيەتى كلاسسيكتەرى شىعارمالارىن وزبەك تىلىنە تىكەلەي تارجىمالاۋمەن باستاعان ول باۋىرلاس ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى رۋحانيات كوپىرى سەكىلدى جازۋشى. قالامگەردىڭ بۇعان دەيىن قوعامدىق ەڭبەگى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ تاتۋلىق جانە كەلىسىم سىيلىعىمەن, تارجىماندىق ەڭبەگى ءۇشىن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ب.مايلين اتىنداعى سىيلىعىمەن ماراپاتتالۋى دا ءبىرسىپىرا جايدى اڭعارتسا كەرەك. ەندى, مىنە, تۋىس ەل ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن داڭقتى جازۋشىعا ەكىنشى مارتە بەرىپ وتىر. شىعارما تالقىعا تۇسكەن ساتتە جازۋشىمەن ءوزارا سىيلاستىقتا جۇرگەن ادەبيەت سىنشىسى ق.ەرگوبەك ارنايى ماقالا جازىپ, ماقالا وزبەك تىلىنە اۋدارىلىپ جاريالانىپتى. وزبەك ادەبيەتىمەن بىرگە قازاق ادەبيەتىنە دە اۋدارماشى رايىندا ۇلەس قوسىپ, سىرت جەردە ناسيحاتشىسىنا اينالىپ كەلە جاتقان جازۋشىنى مارتەبەلى سىيلىققا يە بولۋىمەن قىزۋ قۇتتىقتاي وتىرىپ, جاڭا تۋىندىسى كادەلى سىيلىققا ۇسىنىلعان ساتتە تىلەكتەستىك ورايىندا جازىلعان ماقالانىڭ قازاقشا نۇسقاسىن جاريالاۋدى ءجون كوردىك.
ءبىز, كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە بۇگىنگى تمد اتالاتىن كۇللى مەملەكەتتەردىڭ جازۋشىلارى ءبىر-بىرىمىزبەن تىعىز ارالاسىپ, كەزدەسىپ, كەڭەسىپ شۇرقىراسىپ جاتۋشى ەدىك. گازەت-جۋرنالدا قىزمەت ىستەگەن جىلدارى «تۋىسقان ايبەكتىڭ تۋعانىنا سەكسەن جىل تولىپتى, نەگە اتامايمىز؟», «عافۋر عۇلام ولەڭدەرىن قازاقشاعا تارجىمە ەتۋىمىز كەرەك. ءويتكەنى, تۋىسقان حالىقتىڭ ۇلكەن اقىنى, ۇلكەن سىيلىققا ۇسىنىلىپتى», – دەسىپ قۋانىسىپ, ءبىر-بىرىمىزگە ايتىپ, گازەت بەتىندە ماقالا جازىپ جاتار ەدىك. سول سياقتى وزبەك اعايىن دا ۇلى ابايدىڭ, م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ كەزەكتى مەرەيتويلارىنىڭ ەشقايسىسىن قاپى جىبەرمەي, وزبەك گازەت-جۋرنالدارى بەتىندە ناسيحاتتاپ جاتتى. ولاردىڭ ءوزى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ 80, 90, 100 جىلدىق تويلارى دا وزبەكستاندا عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسياعا اينالىپ ءوتىپ جاتتى. بۇل جونىنەن ءبىز وزبەك اعايىنعا ءدان ريزامىز. وسىنداي كەزدەسۋ, كونفەرەنتسيا وتكىزۋ ماسەلەلەرىندە ۇدايى سەبەپكەر بولىپ جۇرەتىن ازاماتىمىزدىڭ ءبىرى – ناسىر فازىلوۆ.
بالكىم, تۇركىستان سەكىلدى ءبىر قازاق قانا ەمەس, تۇركى حالىقتارىنا ورتاق جەردە كىندىك قانى تامعاندىقتان با, بولماسا تابيعاتىنداعى باۋىرمالدىق پا, ءتىپتى شىعارماشىلىق قادامىن م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ايبەك, مىرتەمىر ۇناتقاننان با – ايتەۋىر, الگىندەي قازاق-وزبەك ۇلتتارىنىڭ اراسىن بايلانىستىرىپ, ۇلى پەرزەنتتەرىمىزدىڭ شىعارمالارىنىڭ تۋىس ءتىلدىڭ بىرىنەن ەكىنشىسىنە اۋدارىلۋىنا سەبەپكەر بولىپ جۇرەدى. ولار دۇنيەدەن ءوتىپ كەتكەن سوڭ ادەبي مۇراسىنا ارناپ كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرۋدى دا ناسىر اعا ەشكىم مىندەتتەمەي-اق ءوزى باس بولىپ وزبەكستاندا مۇقاڭ, سابەڭ, عابەڭدەردىڭ 100 جىلدىعىن ۇيىمداستىرىپ, بىزگە تەلەفونداپ الىشەر ناۋاي, ايبەك, ع.عۇلام, مىرتەمىر تويلارىن ۇيىمداستىرتىپ جاتقانى. قازاق پەن وزبەك سىندى ءبىر تامىردان تاراپ, ءوسىپ-ونگەن ۇلتتار عانا ەمەس, تۇركى حالىقتارىنىڭ كەز-كەلگەنىمەن, ءتىپتى سلاۆيان تەكتى حالىقتارمەن دە ارامىزدا ادەبي بايلانىس ءداستۇرى ورنىقتى بولاتىن. دوستارىمىز دا كوپ ەدى. الايدا, سونىڭ ىشىندەگى ەڭ قاستەرلىسى – وزبەك حالقىمەن بايلانىس, ەڭ ءتاتتىسى – وزبەك ادەبيەتىمەن ارالاس-قۇرالاستىق بولعانىن جاسىرعىم كەلمەيدى. ويتكەنى, ساياساتقا يەك سۇيەگەن دوستىق ءجايى ءبىر باسقا دا, ءبىر تامىردان تاراعان – تامىرلاستىق, ءبىر قارىننان شىققان – قارىنداستىق تۋىستىقتىڭ ءجونى ءبىر بولەك. ءبىز شامامىز كەلگەنىنشە ءالى كۇنگە قازاق جانە وزبەك ادەبيەتى اراسىنداعى تۋىستىقتى ساقتاي سويلەپ كەلەمىز, باۋىرلاستىقتى ادەبي ۇيرەنىسكە اينالدىرىپ جازىپ جۇرەمىز. اسىرەسە, ناسىر فازىلوۆتاي ازامات, تاماشا جازۋشىنىڭ ورنىقتىرعان ءداستۇرىن ءۇزىپ الۋدان قورقامىز. ويتكەنى, ول قازاق ادەبيەتىنەن م.اۋەزوۆتىڭ, س.مۇقانوۆتىڭ, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ, ق.ابدىقادىروۆتىڭ شىعارمالارىن وزبەك تىلىنە تىكەلەي ءتارجىمالاپ, ادەبي ونەگە كورسەتتى, جاڭا ءداستۇر تۋعىزدى كەزىندە. ومىردە دە, ادەبيەتتە دە جوق, بۇرىن بولماعان نارسەنى جاساۋ – قيىن, ال ونى جوعالتىپ الۋ وڭاي.
ادەتتە ادەبيەت ومىردەن تۋادى. ونەرگە (ادەبيەتكە) قۇبىلىستار ومىردەن اۋىسىپ جاتادى. ناسىر فازىلوۆ جاعدايىندا كەيبىر جاڭالىقتار, جاقسىلىقتار الدىمەن ادەبيەتتە تۋىپ, سوڭىنان ومىردە ورنىعىپ قالىپ جاتادى. ايتالىق, ول الدىمەن س.مۇقانوۆ, م.اۋەزوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ءا.تاجىباەۆ, ق.ابدىقادىروۆ شىعارمالارىن وزبەك تىلىنە ءتارجىمالادى. سوسىن ولاردىڭ وزىمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, ولاردى وزبەك ادەبيەتىنىڭ جاناشىرىنا اينالدىرىپ جىبەردى. قازاق ادەبيەتىنىڭ الىپتارى قايتىس بولعان ساتتەرى ناسىر اعا قاۋىمداسىپ كەلىپ توپىراق سالىپ, دۇعا وقىدى. ءبىر قىزىق بار. 1973 جىل. ءسابيت مۇقانوۆ قايتىس بولدى. قازاق قارا جامىلدى. حالىق جازۋشىسى قۇلادى. مىنە, وسىنداي ءساتتە ناسىر فازىلوۆ پەن ءنازىر سافاروۆ وزبەك اعايىنداردىڭ اتىنان كەلىپ قابىر باسىندا سويلەدى. وندا: «ءبىز ءسابيت اعانىڭ قايتىس بولعانىن ەستىپ قاتتى قايعىردىق. ومىردە قيماس دوسىنا اينالعان عافۋر عۇلامعا بارىپ, ءسابيت دوسىنىڭ دۇنيەدەن قايتقانىن ەستىرتتىك. سويتتىك تە عافۋر اعانىڭ قابىرىنەن توپىراق الۋعا رۇقسات سۇرادىق. ول كىسىنىڭ رۇقساتىمەن (قۇران وقىعان عوي – ق.ە.) زيراتىنان توپىراق الىپ كەلىپ, سونى ءسابيت دوسىنىڭ توپىراعىنا سالعالى تۇرمىز», دەپ سويلەدى. وزبەك اعايىن اتىنان ارنايى كەلىپ سويلەگەن ەكى جازۋشىنىڭ سوزىنە سول جولى قابىر باسىندا جىلاماعان ادام قالماعان ەدى. ءتىپتى وزگە رەسپۋبليكالاردان كەلگەن دەلەگاتسيالار: «قاپ, مىنا جاي ءبىزدىڭ ەسىمىزگە نەگە كەلمەگەن؟» دەپ وكىنىپ قالىپ جاتتى. الايدا, وزگە رەسپۋبليكا جازۋشىلارى قولىنان كەلمەيتىن تاپقىرلىقتى وزبەك جازۋشىلارى, ونىڭ ىشىندە وسى ناسىر اعا جاسادى. قولىنان كەلمەيتىنى – بىرىنشىدەن, وزگە ەلدەردە اقيرەتتىك دوسى سانارلىق سابەڭنىڭ عافۋرداي دوسى جوق ەدى, ەكىنشىدەن, قاپيادا تاۋىپ كەتەر ناسىر فازىلوۆتاي ۇشقىر جازۋشىلارى جوق ەدى. سول كۇنى-اق «قازاق ادەبيەتى» گازەتى وزبەكتىڭ ەكى جازۋشىسىنىڭ ءسوزىن قازاقشاعا اۋدارىپ, تاسقا باسىپ سول زاماتتا-اق جاريالادى. قازاق قايعىسى ورتايعانداي بولدى, وزبەك اعايىننىڭ مارتەبەسى بيىكتەدى.
مۇنىڭ بارشاسىن ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز – ناسىر فازىلوۆ ومىردە وسىنداي باۋىرلاس ەكى حالىق جازۋشىلارى اراسىن تىعىز بايلانىستىراتىن يگى قادامدار جاساپ جۇرەدى. سونىمەن قاتار, وزبەك, قازاقتىڭ اعا بۋىن جازۋشىلارىنان العان ونەگەسىن كەيىنگى بۋىنعا, اسىرەسە ءالى قالىپتاسىپ جەتپەگەن بالالارعا اۋەزە ەتىپ, اڭگىمە, حيكاياتقا اينالدىرىپ اڭگىمەلەپ بەرىپ جۇرەدى. ونىڭ «تاپتىم, الايدا جوعالتپادىم» («توپديمۋ يۋقوتماديم») اتالاتىن تۋىندىسى دا وسىنداي تاقىرىپتا تۋعان كىتاپ.
«تاپتىم, الايدا جوعالتپادىم» كىتابىنىڭ جانرى نە؟
ءبىر قاراعاندا, وزبەك, قازاق ادەبيەتىنىڭ ءار كەزەڭدە جاساعان اعا بۋىنى جايىندا ەستەلىك دەۋگە بولار ەدى. راسىندا وزبەك ادەبيەتىنىڭ شولپان, فيتراتىنان تارتىپ ايبەك, ابدوللا قاھار, سايد احماد سىندى وزبەك, م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ءا.تاجىباەۆ سىندى قازاق جازۋشىلارى ءومىر ونەگەلەرى جايىندا اڭگىمەلەنەدى. كەزەڭ-كەزەڭدە تىرشىلىك كەشىپ, ومىردەن وتكەن اقىن-جازۋشىلار جايىندا ناسىر اعا جازعان ءىرىلى-ۇساقتى ادەبي دۇنيەلەردى وقىپ وتىرىپ, ماڭگى باقيلىق بولعان جارىقتىقتاردىڭ سىرت ءتۇر كەلبەتىن كوزىڭە ەلەستەتىپ, ولاردىڭ ادامي ونەگەلى ىستەرىن ويىڭا ءتۇيىپ ءسۇيسىنىپ وتىراسىڭ. الايدا, جازۋشى ولار جايىندا قالىپتى ەستەلىك ايتۋدان اۋلاق. «تاپتىم, الايدا جوعالتپادىم» كىتابى قاراپايىم ەستەلىك ەمەس. ەندى نە؟
دومبىرادا تارتىلاتىن قۇرمانعازىنىڭ ادۋىن كۇيلەرىمەن بىرگە تاتتىمبەتتىڭ شەرتپە كۇيلەرى بار. سول سياقتى دۋتاردا ءۇنى كوككە كەتەتىن داۋىلپاز مۋزىكامەن بىرگە جۇرەك قىلىن شەرتەتىن جانعا جايلى ساز دا وينالادى. جانرىنا قاراپ شىعارمانى قولدان اسقاقتاتىپ نەمەسە كەمسىتۋگە جول جوق. ونىڭ ەكەۋى دە كەرەك حالىققا. اسىرەسە, ءاربىر ۇلت وكىلدەرى, ءاربىر حالىق ءوز ىشىنە ءۇڭىلىپ, «قايتسەك ەل بولامىز؟» دەپ وتىرعان قازىرگى تاڭدا جۇرەك قىلىن شەرتەتىن سازدى كۇيلەر جانعا جايلى شىعاتىن بولسا كەرەك. ناسىر فازىلوۆتىڭ قالامىنان شىققان مولتەك-مولتەك دۇنيەلەر دە الگى مۋزىكالىق شىعارمالار سەكىلدى جۇرەكتەن شىعىپ جۇرەككە ءسىڭىپ كەتىپ بارا جاتادى. ولار كىمگە ارنالعان؟
اعا بۋىن جازۋشىلار دانالىعى ەگەر «اۋديتورياسى» تابىلماي سويلەنسە – ادامى تابىلماي ايتىلعان گاپ سەكىلدى بولىپ شىعار ەدى. سونى وزبەك ادەبيەتىنىڭ كانىگى قارت شەبەرى جاقسى بىلگەن. ول اعا بۋىن جازۋشىلار ونەگەسىن شىن جۇرەكپەن قابىلدايتىن بالالارعا ارناپ اڭگىمەلەپ وتىر. بالالارعا ارناپ تۋىندى تۋدىرماق وڭاي ما؟
جالپى الەم ادەبيەتىندە بالالار ادەبيەتى دەگەن ۇعىم كەلتە جاتادى. اسىرەسە ءبىزدىڭ تۇركى حالىقتارىندا. تاقىرىبى اشىلماعان تۋىندى بولسا, بالالارعا ارنالعان بولىپ شىعادى. كوركەمدىگى كوڭىلدەگىدەي بولماسا, بالالارعا ارنالعان عوي دەي سالامىز. ول دۇرىس ەمەس. ەل بولامىز دەسەك, ەڭ اسىلىمىزدى بالالارعا ارناۋىمىز كەرەك. ەڭ كوركەم جازىلعان دۇنيەمىزدى بالالارعا ارناپ جازۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, بۇگىنگى بالا – قوعامنىڭ ەرتەڭگى كەلەشەگى. كەلەشەگىنە ەنجار قاراعان ەلدىڭ بولاشاعى كەمەل دەگەنگە سەنۋگە بولمايدى. وسى تۇرعىدان العاندا اعا بۋىن جازۋشىلار ونەگەسىن ء(ومىرىن) تاقىرىپ ەتىپ العان ناسىر فازىلوۆ ءتاتتى ءسوزىن وزبەك بالالارىنا ارناپ ايتىپ وتىر. «تاپتىم, الايدا جوعالتپادىم» اتالاتىن كىتاپتاعى تۋىندىلار بالالار ادەبيەتىنىڭ ەنشىسىندە, ولار بالالار ادەبيەتىنىڭ جانرلىق شارتتارىنا ساي جازىلعان.
بالالار ادەبيەتى جانرلىق شارتتارى دەپ قالىپ جاتىرمىز... ءيا, بالالار ادەبيەتى تۋىندىلارى ەرەسەكتەرگە ارنالعان شىعارمالارعا قاراعاندا سىرتقى تۇلعاسى قاراپايىم, ال ىشكى مازمۇن بايلىعى كەڭ كوسىلگەن دۇنيەلەر بولۋعا ءتيىستى. سونىڭ بارشاسى بالالار جازۋشىسىنان ايتار يدەياڭا قاراپايىم وڭتايلى ءپىشىن تاۋىپ (بالالار كيىمى سەكىلدى), ايتار ويىڭدى بالا بىلدىرىنا سالىپ ەركەلەتىپ جەتكىزۋدى تالاپ ەتەدى. ال ولاي ەتۋ, ولاي ەتە الۋ – قيىننىڭ قيىنى, اسقان شەبەرلىكتى تالاپ ەتەدى. ناسىر فازىلوۆ – بالالار ادەبيەتىنىڭ كانىگى شەبەرى. ول بالالار پسيحولوگياسىن جەتىك بىلەدى. نە ايتسا دا, نە جازسا دا بالا قابىلداۋىنا (ۆوسپرياتيە) لايىقتاپ جاراتادى. «بالالار ادەبيەتى ءۇشىن قالىپتاسۋ قيىن, بالالار جازۋشىسى بولىپ تۋ كەرەك» (ۆ.گ.بەلينسكي). ول ءۇشىن ءار ءسوزدى قولىنا ۇستاپ كورگەندەي, اۋزىنا سالىپ ءدامىن العانداي ء(بارى دە بالا ارەكەتى ەمەس پە؟!) اسا ساقتىقپەن پايدالانۋ شارت. ناسىر فازىلوۆ – سولاي ەتەتىن, بالالار ءۇشىن تۋعان جازۋشى. بالالارعا نەنى ايتۋدى, قالاي ايتۋدى جاقسى بىلەتىن ايتۋلى شەبەر, وزبەك بالالار ادەبيەتىنىڭ بايىرعى وكىلى.
ءبىز ناسىر فازىلوۆتىڭ «قارعا جازىلعان حات» پوۆەسىن (قازاقشاعا وزبەك تىلىنەن تىكەلەي تارجىمالانعان تاماشا تۋىندىسىن) وقىعاندا بۇعان انىق كوز جەتكىزگەنبىز. ءبىز ونىڭ «تۇركىستان حيكايالارىن» وقىعاندا ناسىر فازىلوۆتىڭ كانىگى بالالار ادەبيەتى شەبەرى ەكەنىنە دەن قويعانبىز. ءبىز دەپ كوپشە سويلەپ وتىرۋدا ءمان بار. ناسىر فازىلوۆتى وزبەك جازۋشىسى رەتىندە كەزىندە ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ جاقسى كوردى. ولار ءباسپاسوز بەتىندە وزدەرىنىڭ ءسۇيسىنىستى پىكىرلەرىن ايتۋمەن ءوتتى. ابەن ساتىبالديەۆ, كوبەي سەيدەحانوۆ سىندى اياۋلىلارىمىز دا ناسىر فازىلوۆتى شىن جۇرەگىمەن ءسۇيدى. دوسىنا اينالدى. ولار دا ءبىرىنىڭ اۋزىنان ءبىرى ءىلىپ الىپ, «ءبىزدىڭ ناسىر» اتاپ ماقالا جازعان كەزىندە. وسى جولداردىڭ اۆتورى مىنا ءبىز دە ناسىر فازىلوۆ تۋرالى «ەگەمەن قازاقستان» (№67 (25464) 18.02.2009 ج.), «جەتىسۋ» (№168-169 1983 ج.), «قازاق ادەبيەتى» (1985 ج.) گازەتتەرى, «جۇلدىز» (1986) جۋرنالى بەتتەرىندە, ءوزىمىزدىڭ «تۇركىستان جيناعى-1» (2010 ج.), «تۇركىستان جيناعى -2» (2011 ج.) اتالاتىن ەلەۋلى ەڭبەكتەرىمىزدە دۇركىن-دۇركىن ارنايى ماقالا جازىپ, قازاق اراسىنا وزبەك بالالار جازۋشىسى ءھام تارلان ءتارجىمان رەتىندە جەتكىزە ناسيحاتتاپ كەلە جاتقانىمىزدى ايتا كەتەلىك. بۇعان ەڭ سوڭىندا ءتىپتى قالامگەر جانبولات اۋپباەۆتىڭ «پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى» اتتى تالدامالى-تانىمدىق دۇنيەسىن قوسىڭىز. سوندا بارىمىزگە ناسىر فازىلوۆتاي وزبەك جازۋشىسى قانداي قالامگەرلىك ەرەكشەلىگىمەن ۇنايدى؟ ول تاقىرىبىن ءبىلىپ جازادى, كەيىپكەرلەرىن ءسۇيىپ جازادى. ءبىلىپ جازعاندىقتان تاقىرىبىن ەركىن يگەرەدى, ەركىن يگەرگەن تاقىرىپتا ءسۇيىپ جازعاندىقتان كەيىپكەرلەرىن ادەمى ادىپتەپ سۇيىسپەنشىلىككە وراپ ءسۇيسىنتىپ جازادى.
مىنە, وسىنداي سۇيكىمدى قادىرمەن قارت جازۋشىمىزدىڭ «تاپتىم, الايدا جوعالتپادىم» اتالاتىن شىعارماسىن وقىپ سۇيسىندىك. شىعارمالارىندا كانىگى بايىرعى وزبەك ادەبيەتىنىڭ شەبەرى الدىمىزدان شىقتى. كىتاپقا ەنگەن تۋىندىلار ەكى جاقتى قۇندى: ءبىرى – بىرىمىزگە-ءبىرىمىز سالقىن تارتىپ سۋىسىپ بارا جاتقان بۇگىنگى تاڭدا ناسىر فازىلوۆ وزبەك, قازاق ادەبيەتىنىڭ ءىرى تۇلعالارىن ۇلتىن سۇيگەن, حالقى ءۇشىن كۇيگەن عاجايىپ ادام رايىندا كورسەتەدى. 1937 جىلى شاكىرتى عايىپتان تايىپ اداسىپ ۇستازىنىڭ ۇستىنەن ارىز جازىپ كورسەتىپ (نكۆد-عا), سوڭىنان جان ازاسىن باستان كەشىپ, كەشىرىم سۇرايتىن ءبىر ءسات بار. ۇستاز ويلانىپ وتىرىپ شاكىرتىن «اداستىرعان ۋاقىت قوي» دەپ كەشىرىم ەتەدى. ونى جازۋشى «كەڭشىلىك» اتايدى. كوردىڭىز بە؟ تاقىرىپ قالاي اشىلعان؟ ول وتكەن كۇننىڭ اڭگىمەسى عانا ەمەس, ۇلت تۇتاستىعىن, ىنتىماعىن ويلايتىن بۇگىننىڭ دە, ەرتەڭنىڭ دە اڭگىمەسى دەپ بىلەمىن. ناسىر قالامىنىڭ ماقساتى – باۋىرلاس ەكى حالىقتى سۋىستىرۋ ەمەس, تۋىستىرۋ! ايتپەسە, قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ءسابيت مۇقانوۆ ومىرىنەن جازىلعان نوۆەللالاردى الىپ قاراڭىز. بىردە ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ءوزى سويلەيدى. ەندى بىردە سابەڭە قاتىستى جەكە شتريح, دەتالداردى سويلەتەدى. سويتەدى دە قازاق جازۋشىسىنىڭ كىسىلىك سىرىن, قالامگەرلىك قىرىن اشادى. قىسقا, قاراپايىم, ويلى دۇنيەلەر. قازاق جازۋشىسى تاعدىرىنا وزبەك جازۋشىسىنىڭ كوزىمەن قاراۋ دا ۇتىمدى, قىزىقتى ەكەن.
سونداي-اق, ۇزاق جىلدىق قالامگەرلىك ەڭبەكتىڭ قورىتىندىسى سىندى تۋىندىلارىن جازۋشى وزبەك بالالارىنا ارناپ وتىر. تۋىندىلاردا وزبەك بالالارىنىڭ جاس ەرەكشەلىگى, پسيحولوگياسى, ولاردىڭ قابىلداۋ مۇمكىندىگى... ءبارى-ءبارى ەسكەرىلگەن. وزبەك بالاسى – وزبەك حالقىنىڭ كەلەشەگى. وزبەكستاننىڭ ۇلكەن جازۋشىسى ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق جولىن, بالكىم, وزبەك بالالارىنا ارناپ كىتاپ جاراتۋ ارقىلى ادەمى, اقىلدى تۇيىندەگەلى وتىر!
وزبەك ادەبيەتىن ءبىر كىسىدەي بىلەتىن مامان سىنشى رەتىندە ناسىر فازىلوۆتىڭ «تاپتىم, الايدا جوعالتپادىم» اتالاتىن ەڭبەگىن وزبەكستان مەملەكەتتىك سىيلىعىنا ابدەن لايىقتى تۋىندى دەپ بىلەمىن. ول – حالىقارالىق ورەدە تانىمال تۇلپاردىڭ جاڭا تۋىندىسى, جاڭا قالام تىنىسى, اتاقتى جۇيرىكتىڭ تىڭ شابىسى. ءتىپتى الداعى ۋاقىتتا تۋىندىنى وزبەك تىلىنەن قازاق تىلىنە تىكەلەي ءتارجىمالاسام با دەگەن دە وي كەلىپ وتىر.
جاقىندا تەگى تۇركىستاندىق وزبەك جازۋشىسى ناسىر فازىلوۆتىڭ «تاپتىم, الايدا جوعالتپادىم» («توپديمۋ يۋقوتماديم») اتالاتىن كىتابىنا وزبەكستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى. بۇل جايىندا گازەتىمىزدە قۋانىشپەن حابارلادىق تا («ەق» 31.08.2011 ج.). ادەبي جولىن قازاق ادەبيەتى كلاسسيكتەرى شىعارمالارىن وزبەك تىلىنە تىكەلەي تارجىمالاۋمەن باستاعان ول باۋىرلاس ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى رۋحانيات كوپىرى سەكىلدى جازۋشى. قالامگەردىڭ بۇعان دەيىن قوعامدىق ەڭبەگى ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ تاتۋلىق جانە كەلىسىم سىيلىعىمەن, تارجىماندىق ەڭبەگى ءۇشىن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ب.مايلين اتىنداعى سىيلىعىمەن ماراپاتتالۋى دا ءبىرسىپىرا جايدى اڭعارتسا كەرەك. ەندى, مىنە, تۋىس ەل ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن داڭقتى جازۋشىعا ەكىنشى مارتە بەرىپ وتىر. شىعارما تالقىعا تۇسكەن ساتتە جازۋشىمەن ءوزارا سىيلاستىقتا جۇرگەن ادەبيەت سىنشىسى ق.ەرگوبەك ارنايى ماقالا جازىپ, ماقالا وزبەك تىلىنە اۋدارىلىپ جاريالانىپتى. وزبەك ادەبيەتىمەن بىرگە قازاق ادەبيەتىنە دە اۋدارماشى رايىندا ۇلەس قوسىپ, سىرت جەردە ناسيحاتشىسىنا اينالىپ كەلە جاتقان جازۋشىنى مارتەبەلى سىيلىققا يە بولۋىمەن قىزۋ قۇتتىقتاي وتىرىپ, جاڭا تۋىندىسى كادەلى سىيلىققا ۇسىنىلعان ساتتە تىلەكتەستىك ورايىندا جازىلعان ماقالانىڭ قازاقشا نۇسقاسىن جاريالاۋدى ءجون كوردىك.
ءبىز, كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدە بۇگىنگى تمد اتالاتىن كۇللى مەملەكەتتەردىڭ جازۋشىلارى ءبىر-بىرىمىزبەن تىعىز ارالاسىپ, كەزدەسىپ, كەڭەسىپ شۇرقىراسىپ جاتۋشى ەدىك. گازەت-جۋرنالدا قىزمەت ىستەگەن جىلدارى «تۋىسقان ايبەكتىڭ تۋعانىنا سەكسەن جىل تولىپتى, نەگە اتامايمىز؟», «عافۋر عۇلام ولەڭدەرىن قازاقشاعا تارجىمە ەتۋىمىز كەرەك. ءويتكەنى, تۋىسقان حالىقتىڭ ۇلكەن اقىنى, ۇلكەن سىيلىققا ۇسىنىلىپتى», – دەسىپ قۋانىسىپ, ءبىر-بىرىمىزگە ايتىپ, گازەت بەتىندە ماقالا جازىپ جاتار ەدىك. سول سياقتى وزبەك اعايىن دا ۇلى ابايدىڭ, م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ كەزەكتى مەرەيتويلارىنىڭ ەشقايسىسىن قاپى جىبەرمەي, وزبەك گازەت-جۋرنالدارى بەتىندە ناسيحاتتاپ جاتتى. ولاردىڭ ءوزى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ 80, 90, 100 جىلدىق تويلارى دا وزبەكستاندا عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسياعا اينالىپ ءوتىپ جاتتى. بۇل جونىنەن ءبىز وزبەك اعايىنعا ءدان ريزامىز. وسىنداي كەزدەسۋ, كونفەرەنتسيا وتكىزۋ ماسەلەلەرىندە ۇدايى سەبەپكەر بولىپ جۇرەتىن ازاماتىمىزدىڭ ءبىرى – ناسىر فازىلوۆ.
بالكىم, تۇركىستان سەكىلدى ءبىر قازاق قانا ەمەس, تۇركى حالىقتارىنا ورتاق جەردە كىندىك قانى تامعاندىقتان با, بولماسا تابيعاتىنداعى باۋىرمالدىق پا, ءتىپتى شىعارماشىلىق قادامىن م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ايبەك, مىرتەمىر ۇناتقاننان با – ايتەۋىر, الگىندەي قازاق-وزبەك ۇلتتارىنىڭ اراسىن بايلانىستىرىپ, ۇلى پەرزەنتتەرىمىزدىڭ شىعارمالارىنىڭ تۋىس ءتىلدىڭ بىرىنەن ەكىنشىسىنە اۋدارىلۋىنا سەبەپكەر بولىپ جۇرەدى. ولار دۇنيەدەن ءوتىپ كەتكەن سوڭ ادەبي مۇراسىنا ارناپ كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرۋدى دا ناسىر اعا ەشكىم مىندەتتەمەي-اق ءوزى باس بولىپ وزبەكستاندا مۇقاڭ, سابەڭ, عابەڭدەردىڭ 100 جىلدىعىن ۇيىمداستىرىپ, بىزگە تەلەفونداپ الىشەر ناۋاي, ايبەك, ع.عۇلام, مىرتەمىر تويلارىن ۇيىمداستىرتىپ جاتقانى. قازاق پەن وزبەك سىندى ءبىر تامىردان تاراپ, ءوسىپ-ونگەن ۇلتتار عانا ەمەس, تۇركى حالىقتارىنىڭ كەز-كەلگەنىمەن, ءتىپتى سلاۆيان تەكتى حالىقتارمەن دە ارامىزدا ادەبي بايلانىس ءداستۇرى ورنىقتى بولاتىن. دوستارىمىز دا كوپ ەدى. الايدا, سونىڭ ىشىندەگى ەڭ قاستەرلىسى – وزبەك حالقىمەن بايلانىس, ەڭ ءتاتتىسى – وزبەك ادەبيەتىمەن ارالاس-قۇرالاستىق بولعانىن جاسىرعىم كەلمەيدى. ويتكەنى, ساياساتقا يەك سۇيەگەن دوستىق ءجايى ءبىر باسقا دا, ءبىر تامىردان تاراعان – تامىرلاستىق, ءبىر قارىننان شىققان – قارىنداستىق تۋىستىقتىڭ ءجونى ءبىر بولەك. ءبىز شامامىز كەلگەنىنشە ءالى كۇنگە قازاق جانە وزبەك ادەبيەتى اراسىنداعى تۋىستىقتى ساقتاي سويلەپ كەلەمىز, باۋىرلاستىقتى ادەبي ۇيرەنىسكە اينالدىرىپ جازىپ جۇرەمىز. اسىرەسە, ناسىر فازىلوۆتاي ازامات, تاماشا جازۋشىنىڭ ورنىقتىرعان ءداستۇرىن ءۇزىپ الۋدان قورقامىز. ويتكەنى, ول قازاق ادەبيەتىنەن م.اۋەزوۆتىڭ, س.مۇقانوۆتىڭ, ع.مۇسىرەپوۆتىڭ, ق.ابدىقادىروۆتىڭ شىعارمالارىن وزبەك تىلىنە تىكەلەي ءتارجىمالاپ, ادەبي ونەگە كورسەتتى, جاڭا ءداستۇر تۋعىزدى كەزىندە. ومىردە دە, ادەبيەتتە دە جوق, بۇرىن بولماعان نارسەنى جاساۋ – قيىن, ال ونى جوعالتىپ الۋ وڭاي.
ادەتتە ادەبيەت ومىردەن تۋادى. ونەرگە (ادەبيەتكە) قۇبىلىستار ومىردەن اۋىسىپ جاتادى. ناسىر فازىلوۆ جاعدايىندا كەيبىر جاڭالىقتار, جاقسىلىقتار الدىمەن ادەبيەتتە تۋىپ, سوڭىنان ومىردە ورنىعىپ قالىپ جاتادى. ايتالىق, ول الدىمەن س.مۇقانوۆ, م.اۋەزوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ءا.تاجىباەۆ, ق.ابدىقادىروۆ شىعارمالارىن وزبەك تىلىنە ءتارجىمالادى. سوسىن ولاردىڭ وزىمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, ولاردى وزبەك ادەبيەتىنىڭ جاناشىرىنا اينالدىرىپ جىبەردى. قازاق ادەبيەتىنىڭ الىپتارى قايتىس بولعان ساتتەرى ناسىر اعا قاۋىمداسىپ كەلىپ توپىراق سالىپ, دۇعا وقىدى. ءبىر قىزىق بار. 1973 جىل. ءسابيت مۇقانوۆ قايتىس بولدى. قازاق قارا جامىلدى. حالىق جازۋشىسى قۇلادى. مىنە, وسىنداي ءساتتە ناسىر فازىلوۆ پەن ءنازىر سافاروۆ وزبەك اعايىنداردىڭ اتىنان كەلىپ قابىر باسىندا سويلەدى. وندا: «ءبىز ءسابيت اعانىڭ قايتىس بولعانىن ەستىپ قاتتى قايعىردىق. ومىردە قيماس دوسىنا اينالعان عافۋر عۇلامعا بارىپ, ءسابيت دوسىنىڭ دۇنيەدەن قايتقانىن ەستىرتتىك. سويتتىك تە عافۋر اعانىڭ قابىرىنەن توپىراق الۋعا رۇقسات سۇرادىق. ول كىسىنىڭ رۇقساتىمەن (قۇران وقىعان عوي – ق.ە.) زيراتىنان توپىراق الىپ كەلىپ, سونى ءسابيت دوسىنىڭ توپىراعىنا سالعالى تۇرمىز», دەپ سويلەدى. وزبەك اعايىن اتىنان ارنايى كەلىپ سويلەگەن ەكى جازۋشىنىڭ سوزىنە سول جولى قابىر باسىندا جىلاماعان ادام قالماعان ەدى. ءتىپتى وزگە رەسپۋبليكالاردان كەلگەن دەلەگاتسيالار: «قاپ, مىنا جاي ءبىزدىڭ ەسىمىزگە نەگە كەلمەگەن؟» دەپ وكىنىپ قالىپ جاتتى. الايدا, وزگە رەسپۋبليكا جازۋشىلارى قولىنان كەلمەيتىن تاپقىرلىقتى وزبەك جازۋشىلارى, ونىڭ ىشىندە وسى ناسىر اعا جاسادى. قولىنان كەلمەيتىنى – بىرىنشىدەن, وزگە ەلدەردە اقيرەتتىك دوسى سانارلىق سابەڭنىڭ عافۋرداي دوسى جوق ەدى, ەكىنشىدەن, قاپيادا تاۋىپ كەتەر ناسىر فازىلوۆتاي ۇشقىر جازۋشىلارى جوق ەدى. سول كۇنى-اق «قازاق ادەبيەتى» گازەتى وزبەكتىڭ ەكى جازۋشىسىنىڭ ءسوزىن قازاقشاعا اۋدارىپ, تاسقا باسىپ سول زاماتتا-اق جاريالادى. قازاق قايعىسى ورتايعانداي بولدى, وزبەك اعايىننىڭ مارتەبەسى بيىكتەدى.
مۇنىڭ بارشاسىن ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز – ناسىر فازىلوۆ ومىردە وسىنداي باۋىرلاس ەكى حالىق جازۋشىلارى اراسىن تىعىز بايلانىستىراتىن يگى قادامدار جاساپ جۇرەدى. سونىمەن قاتار, وزبەك, قازاقتىڭ اعا بۋىن جازۋشىلارىنان العان ونەگەسىن كەيىنگى بۋىنعا, اسىرەسە ءالى قالىپتاسىپ جەتپەگەن بالالارعا اۋەزە ەتىپ, اڭگىمە, حيكاياتقا اينالدىرىپ اڭگىمەلەپ بەرىپ جۇرەدى. ونىڭ «تاپتىم, الايدا جوعالتپادىم» («توپديمۋ يۋقوتماديم») اتالاتىن تۋىندىسى دا وسىنداي تاقىرىپتا تۋعان كىتاپ.
«تاپتىم, الايدا جوعالتپادىم» كىتابىنىڭ جانرى نە؟
ءبىر قاراعاندا, وزبەك, قازاق ادەبيەتىنىڭ ءار كەزەڭدە جاساعان اعا بۋىنى جايىندا ەستەلىك دەۋگە بولار ەدى. راسىندا وزبەك ادەبيەتىنىڭ شولپان, فيتراتىنان تارتىپ ايبەك, ابدوللا قاھار, سايد احماد سىندى وزبەك, م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ, ع.مۇسىرەپوۆ, ءا.تاجىباەۆ سىندى قازاق جازۋشىلارى ءومىر ونەگەلەرى جايىندا اڭگىمەلەنەدى. كەزەڭ-كەزەڭدە تىرشىلىك كەشىپ, ومىردەن وتكەن اقىن-جازۋشىلار جايىندا ناسىر اعا جازعان ءىرىلى-ۇساقتى ادەبي دۇنيەلەردى وقىپ وتىرىپ, ماڭگى باقيلىق بولعان جارىقتىقتاردىڭ سىرت ءتۇر كەلبەتىن كوزىڭە ەلەستەتىپ, ولاردىڭ ادامي ونەگەلى ىستەرىن ويىڭا ءتۇيىپ ءسۇيسىنىپ وتىراسىڭ. الايدا, جازۋشى ولار جايىندا قالىپتى ەستەلىك ايتۋدان اۋلاق. «تاپتىم, الايدا جوعالتپادىم» كىتابى قاراپايىم ەستەلىك ەمەس. ەندى نە؟
دومبىرادا تارتىلاتىن قۇرمانعازىنىڭ ادۋىن كۇيلەرىمەن بىرگە تاتتىمبەتتىڭ شەرتپە كۇيلەرى بار. سول سياقتى دۋتاردا ءۇنى كوككە كەتەتىن داۋىلپاز مۋزىكامەن بىرگە جۇرەك قىلىن شەرتەتىن جانعا جايلى ساز دا وينالادى. جانرىنا قاراپ شىعارمانى قولدان اسقاقتاتىپ نەمەسە كەمسىتۋگە جول جوق. ونىڭ ەكەۋى دە كەرەك حالىققا. اسىرەسە, ءاربىر ۇلت وكىلدەرى, ءاربىر حالىق ءوز ىشىنە ءۇڭىلىپ, «قايتسەك ەل بولامىز؟» دەپ وتىرعان قازىرگى تاڭدا جۇرەك قىلىن شەرتەتىن سازدى كۇيلەر جانعا جايلى شىعاتىن بولسا كەرەك. ناسىر فازىلوۆتىڭ قالامىنان شىققان مولتەك-مولتەك دۇنيەلەر دە الگى مۋزىكالىق شىعارمالار سەكىلدى جۇرەكتەن شىعىپ جۇرەككە ءسىڭىپ كەتىپ بارا جاتادى. ولار كىمگە ارنالعان؟
اعا بۋىن جازۋشىلار دانالىعى ەگەر «اۋديتورياسى» تابىلماي سويلەنسە – ادامى تابىلماي ايتىلعان گاپ سەكىلدى بولىپ شىعار ەدى. سونى وزبەك ادەبيەتىنىڭ كانىگى قارت شەبەرى جاقسى بىلگەن. ول اعا بۋىن جازۋشىلار ونەگەسىن شىن جۇرەكپەن قابىلدايتىن بالالارعا ارناپ اڭگىمەلەپ وتىر. بالالارعا ارناپ تۋىندى تۋدىرماق وڭاي ما؟
جالپى الەم ادەبيەتىندە بالالار ادەبيەتى دەگەن ۇعىم كەلتە جاتادى. اسىرەسە ءبىزدىڭ تۇركى حالىقتارىندا. تاقىرىبى اشىلماعان تۋىندى بولسا, بالالارعا ارنالعان بولىپ شىعادى. كوركەمدىگى كوڭىلدەگىدەي بولماسا, بالالارعا ارنالعان عوي دەي سالامىز. ول دۇرىس ەمەس. ەل بولامىز دەسەك, ەڭ اسىلىمىزدى بالالارعا ارناۋىمىز كەرەك. ەڭ كوركەم جازىلعان دۇنيەمىزدى بالالارعا ارناپ جازۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, بۇگىنگى بالا – قوعامنىڭ ەرتەڭگى كەلەشەگى. كەلەشەگىنە ەنجار قاراعان ەلدىڭ بولاشاعى كەمەل دەگەنگە سەنۋگە بولمايدى. وسى تۇرعىدان العاندا اعا بۋىن جازۋشىلار ونەگەسىن ء(ومىرىن) تاقىرىپ ەتىپ العان ناسىر فازىلوۆ ءتاتتى ءسوزىن وزبەك بالالارىنا ارناپ ايتىپ وتىر. «تاپتىم, الايدا جوعالتپادىم» اتالاتىن كىتاپتاعى تۋىندىلار بالالار ادەبيەتىنىڭ ەنشىسىندە, ولار بالالار ادەبيەتىنىڭ جانرلىق شارتتارىنا ساي جازىلعان.
بالالار ادەبيەتى جانرلىق شارتتارى دەپ قالىپ جاتىرمىز... ءيا, بالالار ادەبيەتى تۋىندىلارى ەرەسەكتەرگە ارنالعان شىعارمالارعا قاراعاندا سىرتقى تۇلعاسى قاراپايىم, ال ىشكى مازمۇن بايلىعى كەڭ كوسىلگەن دۇنيەلەر بولۋعا ءتيىستى. سونىڭ بارشاسى بالالار جازۋشىسىنان ايتار يدەياڭا قاراپايىم وڭتايلى ءپىشىن تاۋىپ (بالالار كيىمى سەكىلدى), ايتار ويىڭدى بالا بىلدىرىنا سالىپ ەركەلەتىپ جەتكىزۋدى تالاپ ەتەدى. ال ولاي ەتۋ, ولاي ەتە الۋ – قيىننىڭ قيىنى, اسقان شەبەرلىكتى تالاپ ەتەدى. ناسىر فازىلوۆ – بالالار ادەبيەتىنىڭ كانىگى شەبەرى. ول بالالار پسيحولوگياسىن جەتىك بىلەدى. نە ايتسا دا, نە جازسا دا بالا قابىلداۋىنا (ۆوسپرياتيە) لايىقتاپ جاراتادى. «بالالار ادەبيەتى ءۇشىن قالىپتاسۋ قيىن, بالالار جازۋشىسى بولىپ تۋ كەرەك» (ۆ.گ.بەلينسكي). ول ءۇشىن ءار ءسوزدى قولىنا ۇستاپ كورگەندەي, اۋزىنا سالىپ ءدامىن العانداي ء(بارى دە بالا ارەكەتى ەمەس پە؟!) اسا ساقتىقپەن پايدالانۋ شارت. ناسىر فازىلوۆ – سولاي ەتەتىن, بالالار ءۇشىن تۋعان جازۋشى. بالالارعا نەنى ايتۋدى, قالاي ايتۋدى جاقسى بىلەتىن ايتۋلى شەبەر, وزبەك بالالار ادەبيەتىنىڭ بايىرعى وكىلى.
ءبىز ناسىر فازىلوۆتىڭ «قارعا جازىلعان حات» پوۆەسىن (قازاقشاعا وزبەك تىلىنەن تىكەلەي تارجىمالانعان تاماشا تۋىندىسىن) وقىعاندا بۇعان انىق كوز جەتكىزگەنبىز. ءبىز ونىڭ «تۇركىستان حيكايالارىن» وقىعاندا ناسىر فازىلوۆتىڭ كانىگى بالالار ادەبيەتى شەبەرى ەكەنىنە دەن قويعانبىز. ءبىز دەپ كوپشە سويلەپ وتىرۋدا ءمان بار. ناسىر فازىلوۆتى وزبەك جازۋشىسى رەتىندە كەزىندە ءسابيت مۇقانوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ جاقسى كوردى. ولار ءباسپاسوز بەتىندە وزدەرىنىڭ ءسۇيسىنىستى پىكىرلەرىن ايتۋمەن ءوتتى. ابەن ساتىبالديەۆ, كوبەي سەيدەحانوۆ سىندى اياۋلىلارىمىز دا ناسىر فازىلوۆتى شىن جۇرەگىمەن ءسۇيدى. دوسىنا اينالدى. ولار دا ءبىرىنىڭ اۋزىنان ءبىرى ءىلىپ الىپ, «ءبىزدىڭ ناسىر» اتاپ ماقالا جازعان كەزىندە. وسى جولداردىڭ اۆتورى مىنا ءبىز دە ناسىر فازىلوۆ تۋرالى «ەگەمەن قازاقستان» (№67 (25464) 18.02.2009 ج.), «جەتىسۋ» (№168-169 1983 ج.), «قازاق ادەبيەتى» (1985 ج.) گازەتتەرى, «جۇلدىز» (1986) جۋرنالى بەتتەرىندە, ءوزىمىزدىڭ «تۇركىستان جيناعى-1» (2010 ج.), «تۇركىستان جيناعى -2» (2011 ج.) اتالاتىن ەلەۋلى ەڭبەكتەرىمىزدە دۇركىن-دۇركىن ارنايى ماقالا جازىپ, قازاق اراسىنا وزبەك بالالار جازۋشىسى ءھام تارلان ءتارجىمان رەتىندە جەتكىزە ناسيحاتتاپ كەلە جاتقانىمىزدى ايتا كەتەلىك. بۇعان ەڭ سوڭىندا ءتىپتى قالامگەر جانبولات اۋپباەۆتىڭ «پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى» اتتى تالدامالى-تانىمدىق دۇنيەسىن قوسىڭىز. سوندا بارىمىزگە ناسىر فازىلوۆتاي وزبەك جازۋشىسى قانداي قالامگەرلىك ەرەكشەلىگىمەن ۇنايدى؟ ول تاقىرىبىن ءبىلىپ جازادى, كەيىپكەرلەرىن ءسۇيىپ جازادى. ءبىلىپ جازعاندىقتان تاقىرىبىن ەركىن يگەرەدى, ەركىن يگەرگەن تاقىرىپتا ءسۇيىپ جازعاندىقتان كەيىپكەرلەرىن ادەمى ادىپتەپ سۇيىسپەنشىلىككە وراپ ءسۇيسىنتىپ جازادى.
مىنە, وسىنداي سۇيكىمدى قادىرمەن قارت جازۋشىمىزدىڭ «تاپتىم, الايدا جوعالتپادىم» اتالاتىن شىعارماسىن وقىپ سۇيسىندىك. شىعارمالارىندا كانىگى بايىرعى وزبەك ادەبيەتىنىڭ شەبەرى الدىمىزدان شىقتى. كىتاپقا ەنگەن تۋىندىلار ەكى جاقتى قۇندى: ءبىرى – بىرىمىزگە-ءبىرىمىز سالقىن تارتىپ سۋىسىپ بارا جاتقان بۇگىنگى تاڭدا ناسىر فازىلوۆ وزبەك, قازاق ادەبيەتىنىڭ ءىرى تۇلعالارىن ۇلتىن سۇيگەن, حالقى ءۇشىن كۇيگەن عاجايىپ ادام رايىندا كورسەتەدى. 1937 جىلى شاكىرتى عايىپتان تايىپ اداسىپ ۇستازىنىڭ ۇستىنەن ارىز جازىپ كورسەتىپ (نكۆد-عا), سوڭىنان جان ازاسىن باستان كەشىپ, كەشىرىم سۇرايتىن ءبىر ءسات بار. ۇستاز ويلانىپ وتىرىپ شاكىرتىن «اداستىرعان ۋاقىت قوي» دەپ كەشىرىم ەتەدى. ونى جازۋشى «كەڭشىلىك» اتايدى. كوردىڭىز بە؟ تاقىرىپ قالاي اشىلعان؟ ول وتكەن كۇننىڭ اڭگىمەسى عانا ەمەس, ۇلت تۇتاستىعىن, ىنتىماعىن ويلايتىن بۇگىننىڭ دە, ەرتەڭنىڭ دە اڭگىمەسى دەپ بىلەمىن. ناسىر قالامىنىڭ ماقساتى – باۋىرلاس ەكى حالىقتى سۋىستىرۋ ەمەس, تۋىستىرۋ! ايتپەسە, قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ءسابيت مۇقانوۆ ومىرىنەن جازىلعان نوۆەللالاردى الىپ قاراڭىز. بىردە ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ءوزى سويلەيدى. ەندى بىردە سابەڭە قاتىستى جەكە شتريح, دەتالداردى سويلەتەدى. سويتەدى دە قازاق جازۋشىسىنىڭ كىسىلىك سىرىن, قالامگەرلىك قىرىن اشادى. قىسقا, قاراپايىم, ويلى دۇنيەلەر. قازاق جازۋشىسى تاعدىرىنا وزبەك جازۋشىسىنىڭ كوزىمەن قاراۋ دا ۇتىمدى, قىزىقتى ەكەن.
سونداي-اق, ۇزاق جىلدىق قالامگەرلىك ەڭبەكتىڭ قورىتىندىسى سىندى تۋىندىلارىن جازۋشى وزبەك بالالارىنا ارناپ وتىر. تۋىندىلاردا وزبەك بالالارىنىڭ جاس ەرەكشەلىگى, پسيحولوگياسى, ولاردىڭ قابىلداۋ مۇمكىندىگى... ءبارى-ءبارى ەسكەرىلگەن. وزبەك بالاسى – وزبەك حالقىنىڭ كەلەشەگى. وزبەكستاننىڭ ۇلكەن جازۋشىسى ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق جولىن, بالكىم, وزبەك بالالارىنا ارناپ كىتاپ جاراتۋ ارقىلى ادەمى, اقىلدى تۇيىندەگەلى وتىر!
وزبەك ادەبيەتىن ءبىر كىسىدەي بىلەتىن مامان سىنشى رەتىندە ناسىر فازىلوۆتىڭ «تاپتىم, الايدا جوعالتپادىم» اتالاتىن ەڭبەگىن وزبەكستان مەملەكەتتىك سىيلىعىنا ابدەن لايىقتى تۋىندى دەپ بىلەمىن. ول – حالىقارالىق ورەدە تانىمال تۇلپاردىڭ جاڭا تۋىندىسى, جاڭا قالام تىنىسى, اتاقتى جۇيرىكتىڭ تىڭ شابىسى. ءتىپتى الداعى ۋاقىتتا تۋىندىنى وزبەك تىلىنەن قازاق تىلىنە تىكەلەي ءتارجىمالاسام با دەگەن دە وي كەلىپ وتىر.
قۇلبەك ەرگوبەك.
تۇركىستان.
