عاسىر جوباسى

ايگىلى «تەڭىز» كەنىشىنىڭ يگەرىلۋى ەلىمىزگە شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ قۇيىلۋىنا داڭعىل جول اشتى  «تەڭىز» قالاي يگەرىلدى؟ قا­زاق­ستان­نىڭ تاۋەلسىز ەل اتانۋى, ءسويتىپ, الەۋەتى زور ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ دارەجەدە ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس, ەكونوميكالىق بايلانىس ور­ناتۋى شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ باعىتىن بەرى بۇردى. دەگەنمەن, باعىتىن تاۋەلسىز قا­زاق­ستان­عا بۇرعان ينۆەستيتسيانىڭ ءوزىن ەلگە اكە­لىپ, ءتۇرلى جوبالارعا سالۋ دا وڭاي بىتەر شارۋا ەمەس ەكەن. وسى جولدا قازاقستاننىڭ تۇڭ­عىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ تىكەلەي وزىنە دە, دەربەس مەملەكەت اتانا باس­تا­عان قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ سول كەزدەگى مۇشە­لەرىنە دە تالاي كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋىنە تۋرا كەلدى. ءبارىنىڭ ويلاعانى ءبىر عانا ماقسات – بيىككە سامعاۋعا ەندى-ەندى تالپىنىپ, قانا­تىن قومداعان بالا قىران بەينەسىندەگى قا­زاق ەلىن تىعىرىقتان شىعارىپ, وركەنيەت كو­شىنەن قالدىرماۋ ءۇشىن ۇلتتىق ەكونوميكانى ساۋ­ىق­ت­ىرۋ, ءسويتىپ, تۇرالاعان ءوندىرىستى دامىتۋ. ارينە, وداقتىڭ ىدىراۋىمەن بىرگە كەلگەن ەكونوميكالىق داعدارىستان شىعۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ەلگە شەتەل ينۆەستي­تسيا­سىن تارتۋ. وسى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاباندىلىقپەن جۇرگىزگەن سىندارلى ساياسا­تىنىڭ ءبىزدىڭ جاس مەملەكەتىمىزگە اعىلعان سىرتقى ينۆەستيتسياعا داڭعىل جول اشقان جوبانىڭ باستاۋىندا «تەڭىز» كەنىشىنىڭ يگەرىلۋىن ايتۋعا بولادى. بۇل بىرىنشىدەن, كەزىندەگى وداق كولەمىندە, قالا بەردى كومىرسۋتەك شيكىزاتى مول وزگە دە مەملەكەتتەردەگىمەن سالىستىرا قاراعاندا, شيكىزاتتىق قورى وتە مول كەنىش ەدى. ەكىنشىدەن, سىرتقى ينۆەس­تي­تسياسىن تارتۋ ارقىلى, شەتەلدىك ينۆەستورلارمەن بىرلەسە يگەرىلگەن العاشقى مۇناي كەنىشى بولاتىن بۇل. ۇشىنشىدەن, سول كەزدە «عاسىر جوباسى» اتالىپ, الەم نازارىن اۋ­دارعان دا وسى كەنىشتىڭ يگەرىلۋى ەدى. ءويت­كە­نى, 1993 جىلعى 6 ساۋىردە قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسى مەن «شەۆرون» كورپوراتسياسى ارا­سىن­داعى ورتاق كەلىسىمگە سايكەس «تەڭىز­شە­ۆ­رويل» بىرلەسكەن كاسىپورنىن قۇرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. وعان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اتىنان تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن «شەۆرون» كورپو­راتسياسىنىڭ باسقارما توراعاسى – اكىمشى ديرەكتورى كەننەت ت.دەرر قول قويىپ, «تە­ڭىز» كەنىشىن يگەرۋ ماقساتىندا 40 جىلدا 20 ميلليارد اقش دوللارىنان اساتىن ينۆەستيتسيا سالىناتىنىنا ۋاعدا جاسالدى. – بۇگىن قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن دە جانە «شەۆرون» ءۇشىن دە تاريحي كۇن. رەسپۋبليكا ءىرى كۇردەلى قارجىلاردى ءىس جۇزىندە تارتۋ ۇستىندە جانە وسى ارقىلى الەمدىك بيزنەسكە ونىمەن ءوزارا پايدا نەگىزىندە جۇمىس ىستەۋ جونىندەگى ءوزىنىڭ شىن نيەتى تۋرالى مالىمدەيدى, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇر­سۇلتان نازارباەۆ «عاسىر جوباسى» اتال­عان كەلىسىمگە قول قويىلعاننان كەيىن. تاۋەلسىزدىك العانىنا ەكى جىل وتەر-وتپەس ۋاقىتتا قازاقستان ەكونوميكاسى ءۇشىن وس­ىن­شا مول كولەمدە شەتەل ينۆەستيتسياسىن تار­تۋ­عا قول جەتكىزۋ, ارينە, ۇلكەن ولجاعا كەنەلگەنمەن بىردەي ەدى. دەگەنمەن, بۇل ءمۇم­كىن­دىك­كە قالاي قول جەتكىزگەن ەدىك؟ «تەڭىز» كەنىشىن يگەرۋدى نەگە «شەۆروننىڭ» قاتىسۋىمەن قول­عا الدىق؟ بۇل ساۋالدار كەزىندە الەم سا­راپ­شىلارىن دا تولعاندىرعان. ءتىپتى ءوز ەلىمىزدە «الىپ كەنىشتى وتاندىق كاسىپورىندار نەگە يگەرمەيدى؟» دەپ پىكىر ايتۋشىلار دا تابىل­عان. ءبىر قاراعاندا, بۇل پىكىردىڭ جانى بار سەكىلدى كورىنۋى مۇمكىن. الايدا, عاسىرلار بو­يى تاۋەلسىزدىگىن ارمانداعان, بابالارىنىڭ سول ارمانىنا ەندى-ەندى يەك ارتا باستاعان جاس مەملەكەتتىڭ سول كەزدەگى الەۋەتىن كوز ال­دىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى. وداق ىدىرا­عان­­نان كەيىنگى تۇرالاعان ءوندىرىس, بىرىنەن سوڭ ءبىرى جۇمىسىن توقتاتقان زاۋىت, فابريك, ين­فلياتسياعا ۇشىراعان ورتاق رۋبل, ايلاپ, جىل­داپ قولعا تيمەگەن جالاقى مەن زەينەت­اقى, جۇمىسسىز قالعان ادامدار... وسىنىڭ ءبارىن شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتپاي-اق, ءوز كۇشىمىزبەن وڭالتۋعا بولار-اۋ. بىراق, وعان قانشاما قارجى, قانشاما جىل كەتەر ەدى. سىناپتاي سىرعىعان ۋاقىتتىڭ دا, ەكونو­مي­كا­لىق تيىمدىلىككە قۇرىلعان نارىقتىڭ ءدوڭ­گەلەگى ءبىر ساتكە بولسا دا توقتاپ تۇرار ما ەدى؟ ونىڭ ۇستىنە «تەڭىزدەي» الەمگە ايگىلى كە­نىشتى وتاندىق كاسىپورىندارىمىز وزدىگى­نەن يگەرە الاتىنداي بىزدە تەحنولوگيا دا بولمادى. مىنە, وسىنداي سەبەپتەر بۇل كە­نىش­تى شەتەل ينۆەستيتسياسىن تارتۋمەن يگەرۋدى كەشەۋىلدەتپەي باستاۋعا جەتەلەدى. شىنتۋايتىندا, تمد ەلدەرى ىشىندە وس­ىنداي ءىرى جوبانى ىسكە اسىرۋداعى قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باتىل قادامىن ورىندى باعالاۋىمىز قاجەت. ءويت­كەنى, وداق قۇرامىندا بولعان وزگە ەلدەر ءىش­ىندە قازاقستانداعىداي مۇناي-گاز ونەر­كا­سى­بىن ورگە باستىرۋعا سەرپىن بەرەر حالىق­ارا­لىق جوبالار جوققا ءتان. بىزدەگى عاسىر جو­با­سىنا «شەۆروننىڭ» اۋقىمدى كولەمدە ينۆەستيتسيا سالۋىنا, الدىمەن ەلباسىنىڭ نا­رىق تالابى­­نان تۋىنداعان ومىرشەڭ رەفور­ما­لارعا ساي ەلدەگى ينفراقۇرىلىمداردى جەتىلدىرۋدەگى تاۋە­كە­ل­شىلدىگى مەن باتىلدىعى دا, تاباندىلىعى مەن كورەگەندىگى دە, باتىس ەلدەرى ساياساتكەرلەرى اراسىنداعى بەدەلىنىڭ ارتۋى دا سەپ بولع­ا­نى داۋسىز. بۇل قا­زاق­ستانمەن ءوزارا ىسكەرلىك, ەكونوميكالىق باي­لا­نىس ورناتۋعا باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ىقى­لاسىن تۋدىردى. ءبىزدىڭ ەلدە ينۆەستيتسيا سالۋعا قولايلى احۋالدىڭ قالىپتاسۋى دا زور ىقپال ەتتى. ال, الەمدە تەڭدەسى جوق «تەڭىز» كەنىشىن يگەرۋگە «شەۆروننىڭ» تاڭدالۋىنىڭ دا ءوز­ىن­دىك سەبەبى بار. ويتكەنى, 1979 جىلى اشىل­عان كەن ورنىنىڭ كومىرسۋتەكتى شيكىزات قورى 750 ميلليون توننادان 1 ميلليارد 125 ميلليون توننا ارالىعىندا بولجامدالعان. كول­لەك­تور­داعى مۇنايدىڭ باستاپقى قور ولشەمى 3 ميلليارد 133 ميلليون تونناعا جۋىق دەگەن بولجام جاسالعان. وسىنداي بولجامدارمەن پاي­دالانۋعا بەرىلگەن كەنىش جەر قاتپا­رى­نىڭ قالىپتان تىس جوعارى قىسىمىمەن, تەمپە­را­تۋ­راسىمەن, كۇكىرتتى سۋتەكتىڭ, مەركاپتان قو­سى­لىستارىنىڭ, سونىمەن قاتار, كومىر قىش­­­قىل گازىنىڭ ايتارلىقتاي كوپ مولشەردە بو­لۋىمەن ەرەكشەلەندى. وسى ەر­ەك­شەلىكتەر كە­نىش­تى يگەرۋدە قيىندىق تۋعى­زۋى مۇمكىن ەكەندىكتەن, وسىعان ۇقساس كەن ورنىن يگەرۋدە ءتا­جى­ريبەسى جەتىلگەن سەرىكتەس ىزدەستىرۋگە تالپىن­دىردى. «شەۆرون» كورپو­راتسياسىمەن كەلىسىم-شارتتىڭ جاسالۋىنا وسى جايلار اسەر ەتىپ, كەنىشتى يگەرۋ بارى­سىندا 40 جىل بويىنا ينۆەستيتسيا سالۋ باستى تالاپ رەتىندە قويىلدى. «شەۆروننىڭ» وزىنە توقتالار بولساق, بۇل الەمدەگى مۇناي ءوندىرىسى سالاسىنداعى ەڭ ءىرى كومپانيالاردىڭ ءبىرى. ءبىر ەلدە ەمەس, الەمنىڭ 30-دان استام ەلىندە «قارا التىن» وندىرۋدەگى تاجىريبەسى تولىسقان, وسى زامانعى تەحنولوگيامەن جۇمىس ىستەي الاتىن بىلىكتى ماماندار شوعىرىن توپتاستىرعان حالىقارالىق كوم­پانيا. ال ونىڭ قازاقستان ەكونوميكا­سى­نا سالعان مول ينۆەستيتسياسىن باياندى ەتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان «تەڭىزشەۆرويل» بىرلەسكەن كاسىپورنىندا قازاقستاننىڭ ۇلەسى بار. ياعني, كەنىشتى يگەرۋدەن تابىلاتىن پايدادان ءبىزدىڭ ەل دە ۇلەس الىپ وتىر. وسى كا­سىپ­ورىننىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن «تەڭىز» كە­نىشىن يگەرۋ جوباسىنا «شەۆرونمەن» (50%) بىرگە, «ەكسونموبيل» (25%), «لۋكاركو» (5%) كومپانيالارى دا اتسالىسۋدا. بۇدان ءوزىمىزدىڭ وتاندىق مۇناي-گاز ونەركاسىبىندەگى الىپ – «قازمۇنايگاز» دا تىس قالماعان. قا­زىر وتان­دىق بۇل كومپانيا «تەڭىزشەۆرويل­دىڭ» 20% اكتسياسىنا يەلىك ەتەدى. ال بىرلەسكەن كاسىپ­ورىنعا مەردىگەرلىككە تارتىلعان وتاندىق كا­سىپ­ورىندار قاتارى جىل سايىن تولىعا تۇسۋدە. «قارا التىن» قايدا بارادى؟ بۇل كۇندەرى «تەڭىزشەۆرويلدىڭ» قۇرىلعا­نى­نا 18 جىلدان استى. وسى بىرلەسكەن كاسىپ­ورىن قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز ونەركاسىبىندە جەتەكشى ءرول اتقارىپ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ دا­مۋى­­­نا ەلەۋلى سەرپىن بەردى. ءوندىرىستى ءور­كەن­دەتۋمەن بىرگە, ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى ارت­تى­رۋعا ەرەكشە نازار اۋدارادى. مۇنى كاسىپ­ورىننىڭ وسى كەزگە دەيىن قول جەتكىزگەن كور­سەتكىشتەرىنەن اڭعارۋعا بولادى. دەرەككە ءجۇ­گىنەر بولساق, بىرلەسكەن كاسىپورىن كەنىشتەگى العاشقى قادامىن 1993 جىلى ءتاۋلى­گى­نە 60 مىڭ باررەل مۇناي وندىرۋدەن باستا­دى. بۇل كورسەتكىش جىل ساناپ رەكوردتىق كور­سەتكىش­تەرمەن تولىعىپ وتىرعان. ماسە­لەن, كاسىپ­ور­ىن­نىڭ مۇناي ءوندىرۋ كولەمى العاشقى جىلى 1,3 ميلليون توننانى قۇرا­دى. ال ارادا بەس جىل وتكەندە (1998 ج.) 6,5 ميلليون تونناعا جەتتى. وسىدان ەكى جىلدان سوڭ, ياعني 2000 ج. 10,5 ميلليون توننا «قارا التىن» وندىرىلگەن. دەمەك, تاۋلىگىنە 228 مىڭ باررەل مۇناي ال­ىندى دەگەن ءسوز. بۇل باس­تاپقى جىلى ءوندى­رىل­گەن ونىمنەن 3,8 ەسەگە مولايعانىن كورسەتەدى. «تەڭىزدەي» ايگىلى كەنىشتەن مۇناي ءوندى­رۋ­دى ەل تاۋەلسىزدىگىمەن بايلانىستىرۋعا بو­لا­دى. ويتكەنى, وسى كەنىشتىڭ العاشقى مۇنا­يى 1991 جىلعى 6 ساۋىردە الىنىپ, تاۋەل­سىز­دىك­تىڭ جىلناماسىندا ەرەكشە ماڭىزعا يە بولدى. سودان بەرگى كەزەڭدە مۇناي ءوندىرۋ كولەمى استە كەمىگەن جوق. كەرىسىنشە, جىل ءوت­كەن سايىن مولايىپ كەلەدى. تاعى دا دەرەكتەر تىلىمەن ايتساق, تەك وتكەن جىلى 25,9 ميلليون توننا مۇناي وندىرۋگە قول جەتتى. بۇل ءاري­نە, 2009 جىلى وندىرىلگەن «قارا التىننان» 15 پايىزعا ارتتى, دەيدى تشو باسشىلارى. قازاقستاننىڭ ءبىر عاسىردان استام تاريحى بار مۇناي-گاز ونەركاسىبىندە ءبىر كەنىشتەن ءدال مۇنداي رەكوردتىق دەڭگەيدە مۇناي ال­ىن­عان ەمەس. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىق تاريحىندا ءبىر كەنىشتەن وندىرىلەتىن ءونىمدى وسىنشا مول كولەمگە جەتكىزۋ ءۇشىن بىرنەشە جوبانى ىسكە اسىرۋدىڭ قولعا الىنعانىن ايتۋ كەرەك. بۇل – ەكىنشى بۋىن زاۋىتى مەن شيكى گازدى كەرى ايداۋ جوبالارى. وسى ەكى جو­بانى ىسكە اسىرۋ ارقىلى بىرلەسكەن كاسىپ­ور­ىن ينۆەستيتسيا اۋقىمىن دا ۇلعايتتى. مۇ­ناي ءوندىرۋ كولەمى ارتقانى ءوز الدىنا, ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ وزگە دە سالالارىن وركەن­دە­تۋدەگى ماڭىزىن جاڭا جوبالاردىڭ ىسكە قو­سىلۋ سالتاناتىنا قاتىسقان ەلباسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆ بىلايشا باعالاعان ەدى: – «تەڭىزشەۆرويل» – قازاقستاننىڭ مۇ­ناي-گاز سالاسىنداعى ناعىز كورپوراتيۆتىك كوش­باسشى. بۇل جوبالار بۇكىل ايماقتى دا­مىتۋعا جاڭا سەرپىن بەرەدى. بۇل –ينۆەس­تورلاردىڭ مۇددەسىنە جانە حالىقتىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتەتىن ۇلكەن جەتىستىك. «تەڭىزدەن» مۇناي الۋ وتە قيىن. ويتكەنى, ونىڭ مۇنايى تىم تەرەڭدە. كەنىشتىڭ تەرەڭ­دىگى 3810 مەتردەن كەم بولمايدى. مۇناي كەي ۇڭعىمالاردا بۇدان دا تەرەڭدە جاتىر. ءما­سەلەن, 2001 جىلى بۇرعىلانعان ۇڭعىما­لار­دىڭ بىرىنەن 5235 مەتر تەرەڭدىكتەن مۇناي الىنعان. جالپى, «تەڭىز» كەنىشىنىڭ اۋقىمى وتە ۇلكەندىگىنە ونىڭ ەنى 19 شاقىرىمدى, ۇز­ىندىعى 21 شاقىرىمدى قۇرايتىنى دالەل بو­لا الادى. جەر استىنداعى مۇنايدىڭ قا­لىڭ­دىعى 1,6 شاقىرىمدى قۇرايتىندىعى كە­­­نىش قورىنىڭ ۇزاق مەرزىمگە جەتەتىندىگىنە داۋ تۋدىرمايدى. وسىنداي ماڭىزدى كەنىش­تەن بيىلعى ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا 13 ميل­ليون توننا وندىرىلگەنى بىرلەسكەن كاسىپ­ورىن جۇمى­سىنىڭ توقتاۋسىز ءارى قاۋىپسىز اتقارىلاتىنىن اڭعارتا تۇسەدى. كەنىشتەن الىنعان «قارا التىن» نەگىزىنەن الەمدىك مۇناي رىنوگىنا جول تارتادى. ونى جەتكى­زۋ­دىڭ جولدارى دا ءار­تۇرلى. ناقتىلاي ايتقاندا, قۇبىرمەن دە, تەمىر جولمەن دە, تانكەرمەن دە تاسىمالدانادى. مۇناي تاسىمالى دەگەننەن شىعادى, «تە­ڭىزدىڭ» يگەرىلۋىمەن قازاقستان ءۇشىن اسا ما­ڭىزدى مۇناي قۇبىرىنىڭ جاڭا ءبىر با­عىتىن قالىپتاستىرۋعا جول اشىلدى. بۇل – قارا تەڭىز جاعالاۋىنا توتەلەي تارتىلعان كاسپي قۇبىرلى وتكىزگىش. «شەۆرون» كورپوراتسياسى بۇل جوباعا دا ينۆەستيتسيا سالىپ, سەرىكتەس بولۋعا ىنتا ءبىلدىردى. ويتكەنى, «شەۆرون» ءۇشىن «تەڭىز» مۇنايىن قارا تەڭىز جاعالاۋ­ىن­داعى ايلاققا توتەلەي شىعارۋعا بۇل قۇ­بىر­دىڭ قاجەتتىلىگى ايرىقشا ەدى. قازىر وسى قۇبىر جەلىسىمەن «تەڭىزشەۆرويل» وندىرگەن مول مۇنايدىڭ باسىم بولىگى تاسىمالدانادى. ماسەلەن, وتكەن جىلى قارا تەڭىز باعىتىن­دا­عى قۇبىرمەن 35 ميلليون تونناعا جۋىق مۇناي تاسىمالدانسا, مۇنىڭ ىشىندە «تەڭىز­شەۆرويلدىڭ» مۇنايى مولىراق. سونىمەن بىرگە, بىرلەسكەن كاسىپورىن مۇنايدى تەمىر جولمەن ودەسسا, فەودوسيا مەن اقتاۋداعى ايلاققا دەيىن تاسىمالدايدى. بۇل كوپ جىل­دان بەرى قالىپتاسقان ءادىس. اقتاۋ ايلاعىنان ءارى باتۋمي, كۋلەۆيگە تۇراقتى جەتكىزىلەدى. قورىتا ايتقاندا, تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا قازاقستان ەكونوميكاسىنا شەتەل ينۆەستيتسياسىنىڭ قۇيىلۋىنا داڭعىل جول اشقان العاشقى جوبا ءساتتى يگەرىلۋدە. ال سول كەزەڭدە قۇرىلعان العاشقى بىرلەسكەن كاسىپ­ورىن تابىستى جۇمىس ىستەپ, مۇنايلى ءوڭىر­دىڭ الەۋمەتتىك احۋالىن جاقسارتۋعا ۇنەمى ۇلەس قوساتىنىن ءىس جۇزىندە دالەلدەدى. جىل سايىن اتىراۋ وبلىسىنىڭ الەۋمەتتىك دا­مۋى­نا 20 ميلليون دوللار بولەدى. 1993 جىل­دان بەرى الەۋمەتتىك سالانىڭ احۋالىن جاق­سار­تۋ جوبالارىنا بولىنگەن قارجى 645 ميلليون دوللاردى قۇرادى. سونداي-اق, قازاق­ستان­دىق ۇلەستى ارتتىرۋعا دا باسا كوڭىل بولىنۋدە. 1995 جىلدان بەرگى كەزەڭدە قازاق­ستان­دىق قاتىسۋشىلارمەن سەنىمدى ارىپتەستىك جۇمىستىڭ قارجىلىق جيىنتىعى 9,6 ميلليارد دوللارعا دەيىن وسكەن. كاسىپورىندا قا­زاقستاندىق مامانداردىڭ شوعىرى قالىپ­تا­سىپ كەلەدى. العاشقى جىلدارى كاسىپورىندا جۇمىسقا تارتىلعان قازاقستاندىقتار ۇلەسى 50 پايىزدى قۇراسا, بيىلعى جىل باسىندا 85 پايىزعا جەتتى. جوعارى جانە ورتا بۋىن­دا­عى باسشىلىققا تاعايىندالعان قازاق­ستان­­دىقتار –77 پايىز. قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماقساتىندا وتكەن ون جىلدا 2,2 ميلليارد جۇمساسا, ەندى 2011-2013 جىلدارى ەكولو­گيا­لىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا تاعى دا 225 ميلليون دوللار جاراتۋدى كوزدەپ وتىر. جولداسبەك شوپەعۇل. اتىراۋ وبلىسى.