ادامزات بالاسى قادىم زاماننان قورشاعان تابيعاتتى, اڭ-قۇستاردى, مال-حايۋانداردى وزىنە باعىندىرىپ, كۇنكورىس كوزى ەتۋ ءۇشىن ءتۇرلى امالداردى قولدانعانى تاريحتان ءمالىم.
مۇنداعى نەشە الۋان سالتتاردىڭ وزەگىندە بايىرعى ميفتىك تانىم اياسىندا قورشاعان ورتانى ءتىرى كەيىپكەر رەتىندە قاتىناس جاساپ, وعان ىرىم-سىرىم ماندەس مۋزىكا, ولەڭ, بي باعىشتاپ ەلىكتىرۋ, ادامعا باعىنىشتى ەتۋ امالى بار. وسىنداي ماعىناداعى حالىق شىعارماسىنىڭ ۇلگىلەرىنىڭ ءبىر پاراسى ەڭبەك-كاسىپ جىرلارىنىڭ قاتارىنا جاتادى. تۇركى-موڭعول
حالىقتارىندا ساقتالعان جەتىم نەمەسە جەرىگەن ءتولدى ەنەسىنە تەلۋ سالتى جىرىن جانرلىق تۇرعىدان تەكسەرگەن زەرتتەۋشىلەر ەڭبەك جىرى قاتارىنا جاتقىزىپ كەلەدى.
قازاقتا بۇل جىر ۇلگىسىنە اعا بۋىن عالىمدار ح.ارعىنباەۆ, ب.ۋاحاتوۆ تاراپىنان نازار اۋدارىلىپ, ۇمىتىلعان, مۇلدە جوعالعان مۇرا ساناتىنا ەنگىزىلىپ كەلدى. شىن مانىسىندە بۇل ولەڭ شەتەل قازاقتارى اراسىندا ساقتالعاندىقتان, تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن كەشەۋىلدەپ بولسىن عىلىمي اينالىمعا تۇسە باستادى. سوڭعى كەزدەگى زەرتتەۋلەر ارقىلى قازاقتا بەس ت ۇلىكتىڭ ءتولىن تەلۋ سالتى جىرى بار ەكەنى انىق بولدى. بۇل جىردىڭ تەك قانا قازاقتا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, موڭعول, بۋريات, قالماق, قىرعىز, وزبەك ەلدەرىنىڭ اراسىندا ساقتالۋى وسى مۇرانىڭ ەستە جوق ەسكى زامانداردا قالىپتاسقاندىعىنىڭ ايعاعى بولسا كەرەك.
جازعىتۇرىم قار استىنان قىلتيعان جاۋقازىنمەن بىرگە ومىرگە ءسان بەرگەن جاس ءتولدىڭ جامىراعان ءۇنى دالانى تەربەيدى. جۋان جىڭىشكەرىپ, جىڭىشكە ۇزىلەتىن ءولىارادا كەيبىر ساۋلىقتار اياقاستىنان جەرىنىپ, اۋىزدانباعان جاس تولگە دە, شوپانعا دا قولايسىزدىق تۋدىرادى. اش قۇرساق قالىپ ماڭىراعان قوزىنى شوپاندار الديلەگەندەي ەلجىرەگەن ۇنمەن تەلۋ جىرىن ايتادى:
تويگە, قويىم, تويگە,
وزىڭنەن تۋعان بالا عوي,
باۋىرىڭا سالا عوي,
الا عوي, قويىم, الا عوي.
جۋسان جەسەڭ جۋىپ بەر,
يزەن جەسەڭ ءيىپ بەر,
تويگە, تويگە, تويگە.
قوڭىرقاي ۇنمەن شوپاندار ايتاتىن جەرىگەن قوي مەن قوشاقاندى دەمدە تابىستىراتىن الديگە ۇقساس بۇل قوڭىر اۋەن ۇلى دالا جۇرتىنا كەڭ تارالعان. وسى ۇلگى موڭعول, قالماق, بۋريات, قىرعىز, سونىمەن بىرگە, وزبەك حالقىندا بەلگىلى بولىپ وتىر.
ادەتتە تەلۋ جىرىنىڭ باسى جاتتاندى دا تاپتاۋرىن تاقپاقتارمەن باستالادى, ءارى قاراي ورىنداۋشىلار ماشىقتى ۇلگىنى ءوز قابىلەت-قارىمىنا سايكەس وڭدەپ-ارلەپ, جورگەپ-جوندەپ ورىنداي بەرەتىن بولعان. مىسالى:
تويگە, قويىم, تويگە.
الا عوي, قويىم, الا عوي,
يiسi بوتەن دەگەنiڭ,
قوزىڭا جاپقان جالا عوي.
باۋىرىنا ەنەڭنiڭ,
قورىقپاي, قوزىم, بارا عوي!
تويگە, قويىم, تويگە.
ءتولدى تەلۋ جىرىنىڭ ماتىندەرى قازاق, قىرعىز, وزبەك, موڭعول, بۋريات, قالماق حالىقتارىندا بىرەگەي داعدىلى سارىندا ورتاق كەزدەسۋى بۇل سالتتىڭ وسى حالىقتاردىڭ وتاۋ تىگىپ, ەنشى الىپ بولىنبەگەن كوگەنتۇپ زامانىندا ابدەن قالىپتاسىپ, مالشىلىق ومىرگە دەندەپ ەنگەندىگىن كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە, سوناۋ ەستە جوق ەسكى زاماننان بەرى كەڭىستىكتەر مەن ۋاقىتتاردى باسىپ ءوتىپ, وسىناۋ سالت جىرىنىڭ سارقىنى ءدال بۇگىنگى كۇنى ەل اراسىندا ورىندالۋى كوشپەلى حالىقتاردىڭ زەردەسىنىڭ بەرىكتىگىن, سونىمەن بىرگە كوكتەمگى كۇيەك ناۋقانىندا جاس ءتولدىڭ امان-ەسەن اياقتانىپ, مال باسىنىڭ ءوسۋىن, ءسۇت ءونىمىنىڭ مول بولۋىن ويلاستىرعان تابيعي قاجەتتىلىكتەن تۋعان شارا دەۋگە بولادى.
ەگەر مال تولىنەن جەرىسە نەمەسە ءتولى ولگەندىكتەن ەمبەسە ەمشەگىن ءسۇت كەرىپ جەلىنساۋ اۋرۋىنا دۋشار بولادى. ال شارعا جەتىم قالعان ءتولدى بوتەن قويعا شۇعىل تەلىپ العىزباسا, شوپكە وتىعىپ ۇلگەرمەگەن جاس قوزى كوكتەمنىڭ كوك وزەك شاعىندا اشتىققا ۇشىراۋى ىقتيمال. وسىنداي پراكتيكالىق سيپاتقا بايلانىستى ءتولدى تەلۋ جىرى, سونىڭ ىشىندە قوزىنى قويعا تەلۋ جىرى باقتاشىلار اراسىندا ءجيى ايتىلىپ, بۇگىنگى كۇنگە ۇلاسىپ وتىر.
ءتولدى تەلۋ جىرىنىڭ قۇرىلىسىن تەكسەرگەندە تومەندەگى سارىندار كەزدەسەتىنى ايقىندالدى: بىرىنشىدەن, مالدى الداۋ-الدارقاتۋ, ماقتاۋ, سول ارقىلى مەيىرلەندىرۋ سارىنى; ەكىنشىدەن, ءتۇسىندىرۋ, ۇگىتتەۋ, سەندىرۋ, كوندىرۋ سارىنى; ۇشىنشىدەن, سەس كورسەتۋ, دوڭايبات جاساۋ, زەكىرۋ, قورقىتۋ, جازعىرۋ, جازالاۋ سارىنى.
قازاق پەن وزبەك, قىرعىزدا وسى نەگىزگى ءۇش سارىن ورتاق ارنادا كەزدەسەدى دەۋگە بولادى. ال موڭعول, بۋريات, قالماقتا ءبىرىنشى مەن ەكىنشى سارىندار ۇقساس كەپتە كەزدەسەدى, ال ءۇشىنشى, ياعني مالعا دوڭايبات كورسەتۋ, زەكىرۋ, قورقىتۋ, جازالاۋ سارىندارى نەكەن-ساياق قانا كەزدەسەدى. جالپى, موڭعول, قالماق, بۋرياتتاعى نەگىزگى ەرەكشەلىك – كوكتەمنىڭ اۋمالى-توكپەلى كۇن رايى كورىنىستەرىن ءتولى ولگەن مالدىڭ حال-كۇيىمەن تەڭدەستىرۋ, شەندەستىرۋ سارىنى. مىسالى, بۋرياتتاعى ولەڭدى قازاقشا اۋدارساق بىلاي بولادى:
تاۋدىڭ قارى ەريدى, تەەگە, تەەگە,
جىلعادان بۇلاق اعادى, تەەگە, تەەگە,
شاعالا قۇسى كەلۋدە, تەەگە, تەەگە,
كوكتەمنىڭ ىزعىرىق جەلىندە,
جانىڭا كىمىڭ جاتادى, تەەگە.
كوكتەم شۋاعىمەن قاردىڭ ەرۋى, بۇلاقتىڭ اعۋى, جىل قۇسىنىڭ كەلۋى, گۇل بالاۋسانىڭ ءوسۋى, ىزعىرىق جەلدىڭ سوعۋى سەكىلدى قۇبىلىستارمەن مالدىڭ جالعىزدىعىن, جاس ءتولدىڭ پاناسىزدىعىن تۇيىلىستىرە, شەندەستىرە ءتۇسىندىرۋ سارىنى موڭعول, بۋريات, قالماقتا ورتاق كەزدەسەدى. مىسالى, قالماقتىڭ «جەلىنى جوق بوزتورعاي, بالاپانىن ەرتەدى, جەلىنى بار قوشاقان, قاسىڭا كىمدى ەرتەسىڭ, بتۋگا, بتۋگا» دەگەن تەلۋ ولەڭى بار.
جينالعان ماتەريالدارعا قاراعاندا, تەلۋ جىرىن باقتاشىلار كوكتەمدە مال تولدەگەن شاقتا قوزى مەن قويعا ارناپ ايتاتىنى, بۇعان جايىلىمدا باعىلاتىن دالالىق قويدىڭ ءوز قوزىسى ولسە, بوتەن قوزىنى جاتىرقاپ المايتىنى نەمەسە تولىنەن تەز جەريتىن كىرپياز, ءيىسشىل مىنەز-قۇلقى سەبەپ بولعان دەۋگە بولادى. سوندىقتان دا باسقا تولدەرگە قاراعاندا قوزىنى تەلۋ جىرى اجەپتاۋىر تولىق ساقتالعان. ونىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, قوي مەن قوزىنىڭ امان-ەسەن اياقتانىپ ءوسىپ-ءونۋى – بۇل حالىقتاردىڭ تىرشىلىگىنىڭ نەگىزگى تىرەگى.
قازاقتا كەزدەسەتىن قوزىنى تەلۋ جىرىنىڭ تومەندەگى ماتىنىندە سالتتىق ءادىس كورىنىس تاپقان:
ءوز بالاڭنان جانۋارىم, ءتوي-ءتوي,
جەرىپ تۇرسىڭ سەن نەعىپ؟
جالاتامىن قوزىڭدى, ءتوي-ءتوي,
مۇرىنىڭنان ءجىپ تاعىپ.
ماتىندە قويشىنىڭ قوزىنى يىسكەتۋ, جالاتۋ ءۇشىن شوندانايىنا تۇز, قانت سەۋىپ, قويدىڭ مۇرىنىنان ءجىپ وتكىزىپ, وعان بايلاۋ, تاڭۋ ارقىلى زورلىق جاسايتىن امالى كورىنىس تاپقان. ال وزبەكتەر قوزىنىڭ قۇيرىعىنا تۇز جاعىپ, ەنەسى ەكەۋىن ور قازىپ, قاراڭعى اپانعا ۋاقىتشا قاماۋ ارقىلى ءبىر-بىرىنە باۋىر باستىرۋ شاراسىن قولداناتىن بولعان. وزبەكتىڭ مىنا ولەڭىندە قوقان-لوقى سارىنى بايقالادى:
بالاڭدى ال, جانۋار, تۋراي-تۋراي,
سەن بالاڭدى الماساڭ, تۋراي-تۋراي,
الا ءيتتى شەشەرمىن, تۋراي-تۋراي,
اياعىڭدى تۇسارمىن, تۋراي-تۋراي,
الا ءيتتى قوسارمىن, تۋراي-تۋراي.
وسىلايشا وزبەكتە دە زەكىرۋ, قورقىتۋ, سونىمەن بىرگە, الدارقاتۋ, ءتۇسىندىرۋ سارىنى الما-كەزەك اۋىسىپ وتىرادى. «بالالىلار بازاردا, تۋراي-تۋراي, بالاسىزدار مازاردا, تۋراي-تۋراي. ال, بالاڭدى جانۋار, تۋراي-تۋراي, سال مەيىرىڭدى جانۋار, تۋراي-تۋراي» دەگەن جولداردا ۇگىتتەۋ, ۇقتىرۋمەن بىرگە وزبەكتەردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىك كارتيناسى دا كورىنىس تاۋىپ, ولار ءۇشىن بازاردىڭ ءمانى زور ەكەنى پايىمدالعان.
قىرعىز قوي تەلۋ جىرىندا قويدى ۇگىتتەۋ, ءتۇسىندىرۋ, سونىمەن بىرگە, قورقىتۋ امالى قاتار بايقالادى:
تۇگوي, قويىم, تۇگوي,
مەنىڭ قويىم الىنشاق,
الا مونشاق سالىنشاق...
كەكىرە جەسەڭ كۇيسەپ بەر,
جۋسان جەسەڭ جۋساپ بەر...
قويدى ۇگىتتەگەن يەسى «الا مونشاق سالىنشاق» دەپ جانۋاردى الدارقاتىپ, مەيرىمدى ەتۋگە تىرىسادى. قويدىڭ ءسۇيىپ جەيتىن كەكىرە, جۋسان سەكىلدى شوپتەرىن ەسىنە سالىپ, ەمشەگى سۇتكە تولعاندىقتان ەندى مەيىرلەنىپ, ءتولىن ەمىزۋ قاجەت ەكەنىن ۇقتىرادى. بۇل جولدار «جۋسان جەسەڭ جۋىپ بەر, يزەن جەسەڭ ءيىپ بەر» دەيتىن قازاقتاعى نۇسقامەن ۇقساس.
الاتىن بولساڭ التى كۇن,
وت جەرگە ايداپ باعامىز.
المايتىن بولساڭ التى كۇن,
كەرەگەگە تاڭامىز.
قويدى مەيىرىمگە شاقىرىپ انالىق پەيىلىن وياتۋعا كۇش سالعان يەسى ءتولىن الاتىن بولسا, وتتى جەرگە باعاتىنىن, ەگەر المايتىن بولسا, كەرەگەگە تاڭىپ جازالايتىنىن ايتىپ ەسكەرتۋ جاساپ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تالاپ-شارت قويادى. بۇل قازاق جىرىنداعى «ءوز قوزىڭنان جاڭىلما, كەرەگەگە تاڭىلما» دەگەن جولدارعا ۇقساس. سونىمەن بىرگە, قىرعىزدا «ءار قايسى قويعا ءتۇرتتىرىپ, السىرەتپە قوزىڭدى» دەپ قوشاقاندى ايالاۋ كەرەك ەكەندىگىن تۇسىندىرەدى.
تومەندەگى ءبىر ماتىندە ۇركىنشىلىك زامانىندا شىڭجان التاي ايماعىنان موڭعوليانىڭ بايان-ولگي جەرىنە بوسىپ-اۋىپ كەلگەن اعايىننىڭ قامىرىققان كوڭىل-كۇيى, تاعدىر تالكەگىنە ەرىكسىز مويىنسۇنۋى كورىنىس تابادى. ساۋىنشى ايەل جەتىم قوزىنى ەنەسىنە تەلۋمەن بىرگە ءوزىنىڭ تۋعان جەردەن, قاسيەتتى اعاجاي التايداي پاناسىنان ايىرىلىپ, جەتىم حالگە تۇسكەن تورىعىڭقى كۇيىن ايتىپ, موماقان قوشاقانمەن ءان-اۋەز ارقىلى مۇڭ شاعىسادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇل نۇسقادا تەلۋ سالتى جىرىنا تاريحي ولەڭنىڭ بەلگىلەرى ەپتەپ كىرىگە باستاعانى بايقالادى.
بۇرىنعى داۋىردە قاراتاۋدان اۋعان التى الاش بوزداعان بوس تايلاقپەن سىرلاسىپ «ەلىم-اي» دەپ اھ ۇرسا, ەندى التايدان بوسقان ەل موماقان قويمەن باياۋ تىلدەسىپ «زامان-اي» دەپ ىشتەي تىنشىپ, شەرگە باتقانى اڭعارىلادى:
باسقا قوزى ساعان جوق,
بۇدان باسقا بالاڭ جوق.
الماۋىڭا امال جوق,
التايداعى زامان جوق.
تويگە, قويىم, تويگە
تەلۋ جىرىن نەگىزىنەن ساۋىنشى ايەلدەر سوزىلىڭقى مايداقوڭىر بيازى وتىنگەن ماقاممەن مالدىڭ تولىنە دەگەن انالىق تۇيسىگىن وياتۋ ءۇشىن ەلجىرەگەن ۇنمەن ايتاتىن بولعان. بۇل جاعدايدان باقتاشىنىڭ حايۋاناتتار الەمىنە دەگەن جاناشىر مەيىرباندىلىعىن, سونىمەن بىرگە قاتىناس دەڭگەيىن بايقاۋعا بولادى: ايەل ءوز پەرزەنتىن ەركەلەتكەندەي مەيىرلى ۇنمەن اندەتەدى, مال دا اۋەنگە ەلىتىپ ءتولىن جاتىرقاماي ەمىزەدى, ەمىرەنىپ يسىنەدى, ءسۇت بۇلاعىن اعىزادى.
وسىلايشا دۋالى ولەڭ ءسوز, ىرىمي ارەكەت, ءان-اۋەز ۇشتاستىرىلا, تۇتاستىرىلا كەلە باقتاشى قاۋىم جەتىم ءتولدى ەنەلى ەتەدى, ءشوپكە وتىقپاعان قوزىنى اش قالۋدان ساقتايدى.
شوپاندار قوي ت ۇلىگىن تويگەلەسە, ەشكىنى شورەلەۋ ارقىلى تەلىگەن. زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە ەشكىنى تەلۋ جىرى اسا سيرەك كەزدەسەتىنى بەلگىلى بولدى. ازىرشە ونىڭ نۇسقالارى قازاق پەن قىرعىزدا, وزبەكتە ساقتالىپتى.
قازاق حالقىنىڭ ەشكى تەلۋ جىرى مىناداي:
جالپاق ءجۇندى كوك ەشكىم,
ساعان بۇگىن نە كەستىم؟
ءوز لاعىڭدى المايتىن,
سايتانعا قايدان كەڭەستىڭ؟
الىڭدار ەشكىم, الىڭدار,
قوي الدىنان بارىڭدار.
ءوز لاعىڭ ولگەن سوڭ,
ىشىڭدە سەنىڭ زارىڭ بار.
باسىڭدى بايلاپ قويعان سوڭ,
تۋلايتىن قانشا ءحالىڭ بار؟!
ەكسپەديتسيا كەزىندە دەرەك بەرۋشى مالشى قاۋىم لاق تەلۋ جىرىندا ولەڭنىڭ ءسوزىن ايتپاي-اق تەك قانا «شورە-شورە» دەگەن وداعايدى اندەتە قايتالاپ, ەشكىنى ەلىتىپ, باۋراپ الاتىنىن ايتادى. بەلگىلى فولكلورتانۋشى عالىم م.جۋراەۆ «جازعىتۇرىم ءتولدەگەن كەيبىر جاس تۋشالار لاعىنان جەرىسە, شوپاندار «شورە-شورە» جىرىن ايتىپ العىزادى» دەپ, شورەلەۋ جىرىنان ۇلگى كەلتىرەدى:
مۇيىزدەرىڭ ءبىر مۇنار, شورە-شورە,
مۇناراعا قۇس قونار, شورە-شورە.
بالاڭدى الىپ يىسكەسەڭ, شورە-شورە,
كۇيىنگەن جۇرەك قۋانار, شورە-شورە.
قازاقتاعى لاق تەلۋ جىرى «ءوز لاعىڭدى المايتىن, سايتانعا قايدان كەزدەستىڭ» دەپ باستالۋى «ەشكى شوشاڭداپ مولاعا شىعادى, سايتانعا ءۇيىر مال» دەگەن ەسكىلىكتى سەنىمنەن حابار بەرەدى. «ءوز لاعىڭ ولگەن سوڭ, ىشىڭدە سەنىڭ زارىڭ بار» دەۋ مالمەن مۇڭداسۋ, سىرلاسۋ بولسا, «باسىڭدى بايلاپ قويعان سوڭ, تۋلايتىن قانشا ءحالىڭ بار» دەۋ ەشكىگە دوڭايبات جاساپ, قورقىتۋ ءتاسىلى بولادى. قىرعىزدا «باسى جاقسى ەشكىم, باعىپ قالات بالاسىن» «كوزى جاقسى ەشكىم, كورىپ قالات بالاسىن» دەپ ەشكىنى ماداقتاۋ, سونىمەن بىرگە «لاعىڭدى الماساڭ ۇرىپ-سوعىپ ولتىرەم», «ەمشەگىڭدى بەرمەسەڭ, ەتىڭدى كەسىپ ولتىرەم» دەپ قورقىتۋ, تالاپ ەتۋ سارىنى ايتىلادى.
بۇزاۋ تەلۋ جىرى قازاقتا, موڭعولدا, قالماقتا, بۋرياتتا ساقتالعان. مۇنداي ۇلگى قىرعىز بەن وزبەكتە بەلگىسىز. بۇزاۋ تەلۋ جىرى ادەتتەگىدەي مالدى ۇگىتتەۋ, ءتۇسىندىرۋ سارىنىمەن باستالادى:
اۋحاۋ, اۋحاۋ, جانۋار,
يەڭدە سەنiڭ باعى بار.
تاس ەمشەگiن جiبiتكەن,
تار قۇرساعىڭ كەڭiتكەن,
بۇزاۋىڭ سەنiڭ تاعى بار.
مەكiرەنiپ يiسكەشi,
كەزiڭ كەلدi ساۋىلار.
جىردىڭ كەلەسى ءبىر شۋماعىندا ساۋىنشى «زەڭگi بابام ارۋاعى, مەنi سالدى جوراعا» دەپ ت ۇلىكتىڭ رۋح-يەسىنىڭ اتىنان سويلەپ, نەگىزىنەن سيىردى ۇقتىرۋ, ۇگىتتەۋ امالىن جاسايدى, سونىمەن بىرگە, «الىپ قالدىم قوراعا, اقىلىما كونبەسەڭ, دايىن تۇر كيiز قولابا» دەپ سەس كورسەتىپ, ەسكەرتۋ جاسالادى.
بۋريات ەتنوگرافى س.پ.بالداەۆتىڭ جازىپ العان ماتىنىنە قاراعاندا جەرىگەن سيىردىڭ حال-كۇيىن ادەتتەگىدەي تابيعاتپەن ۇندەستىرۋ, شەندەستىرۋ سارىنى بايقالادى. ءماتىندى اۋدارساق بىلاي بولادى:
كوك ءشوپ بيىك وسكەندە,
جەلىنىڭدى ءسۇت كەرەر.
ومىراۋىڭ سىزداسا,
ەمشەگىڭدى كىم ەمەر؟
ازاندا كەتسەڭ ورىسكە,
ارتىڭنان قاراپ كىم ەرەر؟
بۇزاۋىڭ ەگەر بولماسا,
الدىڭنان موڭىرەپ كىم كەلەر؟
قالماقتاعى ماتىندە «حووۆ-حووۆ» وداعايىن قايتالاپ ادەتتەگىدەي تاپتاۋرىن تاقپاقپەن باستالعان تەلۋ جىرى بۇرىنعى ۇلگىلەردەگىدەي قىس مەزگىلىنىڭ ايازىن سيىرعا ەسكەرتىپ, ۇگىتتەۋ امالىن كوزدەيدى. بۇدان بايقايتىنىمىز, قالماق پەن بۋرياتتاعى بۇزاۋ تەلۋ جىرلارىندا جىل مەزگىلى سۋرەتتەرىن مالدىڭ حال-كۇيىنە شەندەستىرۋ, ۇندەستىرۋ داعدىسى ولارداعى قوزى, بوتا تەلۋ ۇلگىلەرىمەن تەكتەس, ۇقساس. مىسالى:
قىستىڭ قارا سۋىعىندا,
قاسىڭا كىمدى ەرتەسىڭ.
جەتىمسىرەپ تۇنەۋگە,
موڭىرەپ جالعىز جەتەسىڭ.
ق ۇلىندى تەلۋ جىرىنىڭ ازىرشە ءبىر عانا ۇلگىسى قازاق حالقىندا ساقتالعانى ىزدەنىستەر ناتيجەسىندە انىق بولدى.
مۇنداي جىردىڭ نۇسقاسى باسقا جۇرتتاردا ازىرگە بەلگىسىز. بۇعان سەبەپ, جىلقى ەشقاشان ءوز ق ۇلىنىن جاتىرقامايتىن سەرگەك, ءتىپتى ءوز يەسىن جىعا تانيتىن ەستى ت ۇلىك بولعاندىقتان وعان ارناپ تەلۋ سالتى زادى ورىندالمايتىن دا بولعان. ايتكەنمەن ءتۇرلى توتەنشە جاعدايلارعا دۋشار بولعاندا بيە ق ۇلىنىنان جەريتىن. مىسالى, جاس تولگە قاسقىر, جىلان جولاسا, نەمەسە كوشى-قون, جۇت كەزىندە تۋعان ق ۇلىندى ەنەسىنەن ءبولىپ تاسىمالداعاندا ونىڭ دەنەسىنە ءتۇرلى قولايسىز ءيىس-قوڭىس سىڭگەندىكتەن بيە مالى جاتىرقاۋى كادىك. كەي جاعدايدا جەتىم قالعان ق ۇلىندى باسقا بيەگە تەلۋ ءۇشىن سالت ورىندالۋى ىقتيمال.
قحر-داعى قازاقتار اراسىنان جازىلىپ الىنعان ق ۇلىن تەلۋ جىرىندا بيەگە دوڭايبات جاساۋ, سەس كورسەتۋ, قورقىتۋ سارىنى ۇستەم. اساۋ مىنەزدى بيەگە اياعىن بايلايتىن شىدەر بار ەكەنىن ەسكەرتىپ, ودان قالسا الدىڭعى اياعىن بۇكپەلەپ كۇردە سالۋ, سول ارقىلى ءۇش اياقتاتىپ جۋاسىتۋ, بۇعان بويۇسىنباسا جىلقىنىڭ اياۋلى دا ايەنشەك مۇشەسى ۇستىڭگى ەرىنىنە قايىسپەن اياماي بۇراۋ سالىپ, شۇرالاۋ امالىن قولداناتىنىن ايتىپ, قورقىتادى, كوزىن تاڭاتىن, تاياقتايتىن جازا دا بار ەكەنىن ەسكەرتەدى:
قۇرۋ-قۇرۋ, قۇرۋ سال,
تاياق جەمەي ق ۇلىنىڭدى ال.
تىپىرلاساڭ تەپكىلەپ,
كۇردە, شىدەر ءبارى بار.
بوتانى تەلۋ جىرىنىڭ ءىزى ايگىلى «نار يدىرگەن» كۇي اڭىزىندا ساقتالىپ قالعان. ول تۋرالى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي بىلاي دەپ جازادى: «ءبىر بوزىنگەن بوتاسىن الماي جەرىپ, سول باياعى كەتبۇعا ...دومبىرانىڭ كۇيىمەن شەرتىپ, ىنگەندى ەسىنەن تاندىرىپ, ماس قىلىپ, بوزىنگەن اۋلىگىپ, ەلتىپ, بوتاسىن العان ەكەن. سونان سول كۇي «بوزىنگەننىڭ كۇيى» اتانعان».
مالىمەت بەرۋشىلەر «تۇيەنىڭ قۇلاعىنا دومبىرا ويناعانداي» دەگەن تىركەستىڭ ارعى ءمانىسى بوتانى تەلىگەندە ىنگەننىڭ قۇلاعىنا كۇي تارتاتىن سالتتان قالعان ءسوز دەپ ءتۇسىندىرەدى. سونداي-اق جەرىگەن ىنگەنگە ايەل ادامدى تەرىس قاراتىپ مىنگىزىپ, اۋىلدان اۋىلعا جەتەلەپ, ابدەن شارشاتىپ, سودان سوڭ بوتانى تەليتىندىگىن ايتادى.
بوتانى تەلۋ جىرى موڭعول مەن قالماقتا ساقتالسا, ازىرشە ءبىر نۇسقانىڭ قازاقتا بار ەكەنى انىق بولدى. موڭعول مەن قالماقتار بوتانى ىنگەنگە تەلىگەندە حۋر (قوبىز) اسپابىن زارلاتىپ تارتۋ, «جاڭگىر» ەپوسىنان سارىن تولعاۋ, «بوتاقان, بوتاشىم» دەگەن كۇيدى ورىنداۋ سەكىلدى امالداردى قولدانىپ, تۇيەنىڭ مۋزىكاعا ەلىتكىش قاسيەتىن پايدالانىپ, بوتەن ءتولدى تەليتىن بولعان. مۇنداي ارەكەتتەن كەيىن ىنگەننىڭ جانارى بوتالاپ, كوزىنەن جاس دومالاپ, بالاجان مەيىرىمى ويانىپ, بوتانى لەزدە ەمىرەنە ەمىزەتىن بولعان.
بوتا تەلۋ جىرى قحر-داعى قازاقتار اراسىنان جازىلىپ الىنعان. جيناۋشىلار بوتانى قالاي تەليتىندىگى تۋرالى مالىمەت بەرمەگەن. ماتىنگە قاراعاندا ىنگەندى تەلۋشى جەتەلەپ جۇرگەنى, تەرلەپ-تەپشىتكەنى بايقالادى. سونىمەن بىرگە, جىردى ورىنداۋشى قاسىنداعى ادامعا ديالوگ جاساپ, سۇراق-جاۋاپ بەرۋ مانىندە ولەڭ ورىنداعانى ءبىلىنەدى.
جەتەلەيىن تاعى دا كوس-كوس,
قولتىعىڭ, شابىڭ تەرلەسىن.
تەز السا ەكەن باعى ما, كوس-كوس,
جەرۋىڭ قايتىپ كەلمەسىن.
(كەلمەيدى, كەلمەيدى!).
موڭعولداعى بوتا تەلۋ سالتىنداعى جىردا ىنگەنگە ساۋال قويۋ يشاراسى بار. ولەڭ ءوتىنۋ, ماقتاۋ, جالىنۋ, ءتۇسىندىرۋ سارىنىندا ايتىلعان. وسىنداي جىردىڭ ءبىر نۇسقاسىندا ىنگەنگە ءسۇيىپ جەيتىن جانتاق, شەڭگەل, قاراعان سەكىلدى بۇتالى شوپتەردى جەپ, تۇنىق سۋدى قانىپ ءىشۋىن, سىزداعان شومىشتەي جەلىنىن بوتاسىنا ءيىپ ەمىزۋىن تۇسىندىرەدى. تەلۋ سالتى موڭعولدا حۋر (قوبىز), قالماقتا دومبىرا اسپابىنىڭ سۇيەمەلىمەن اۋىل ادامدارىنىڭ القالاپ قاتىسۋىمەن ورىندالاتىن بولعان. موڭعولداعى ۇلگى بىلاي:
سارى ۋىز ءسۇتىڭدى,
ەمەتىن ءتۇرتىپ ەرىنمەن.
اق بوتاسىن جاتىرقاپ,
ەنەسى نەگە جەرىنگەن؟
ازاننان تۇرىپ بوزداعان,
ەمىزسەڭشى ءوز بالاڭ!
ءحووس, ءحووس, ءحووس
ىنگەن قوبىز, سىبىزعى, دومبىرا كۇيىنە ەلىككىش, سەزىمتال بولعاندىقتان البەتتە انالىق تۇيسىگى تەز ويانعىش, بالاجان, سول سەبەپتەن دە بوتانى تەز الاتىن بولعاندىقتان قازاق, موڭعول, قالماقتاعى ماتىندەردە ىنگەندى ۇرسۋ-جەكىرۋ, قورقىتۋ, جازالاۋ شارالارى مۇلدە ايتىلمايدى. وسى تۇرعىدان بۇل ءتۇر باسقا تولدەردى تەلۋ جىرلارىنان ەلەۋلى ايىرماشىلىققا يە.
قورىتا ايتقاندا, كەڭ بايتاق ساقارا مەن مىڭعىرعان مالدىڭ يەسى بولعان قازاق حالقىندا بەس ت ۇلىكتىڭ, اتاپ ايتقاندا قوزى, لاق, بۇزاۋ, بوتا, ق ۇلىندى تەلۋ جىرى ماتىندەرى تولىق ساقتالعاندىعى ايقىندالدى. شارۋاقور قازاق جۇرتىندا بايىرعى مۇرانىڭ تۇرلەرى باي ەكەندىگى, اسىرەسە باسقا تۋىسقان ۇلىستاردا كومەسكىلەنىپ كەتكەن كونە ۇلگىلەر بىزدە ساقتالىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتكەنى ولەڭ-جىردى قادىرلەگەن الاش جادىنىڭ بەرىكتىگىن كورسەتەدى.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن ايتار بولساق, تۇركى-موڭعول حالىقتارى مۋزىكا مەن پوەزيانىڭ قۇدىرەتى ارقىلى سانالى ادام بالاسى تۇرماق, ءتىلسىز حايۋان مالدىڭ دا جۇرەگىن ەلجىرەتىپ, ءوز ءامىرىن اينالاسىنا رۋحاني تاسىلدەرمەن جۇرگىزە بىلگەن دەۋگە نەگىز بار.
اقەدىل تويشان ۇلى,
فولكلورتانۋشى عالىم
