كولىك جۇرگىزۋ مادەنيەتى قاشان قالىپتاسادى؟

جول-كولىك اپاتى كوبەيمەسە, ازايار ەمەس. ارينە, ساراپشىلار جول بويىندا كەزدەسەتىن جانە جول ءجۇرىسى كەزىندەگى ورىن الاتىن نەبىر كەمشىلىكتەر مەن ءتۇرلى كەلەڭسىزدىكتى جويۋ مۇمكىن ەمەس دەيدى. ويتكەنى, جولداعى كەلەڭسىزدىكتەر سالدارىنان تالاي جان وپات بولاتىن اپاتتار سانى جىل وتكەن سايىن ارتا تۇسۋدە. سوندا ەلىمىزدىڭ جولدارىندا ءتارتىپ مۇلدەم جوق بولعانى ما؟ ءتارتىپ جوق دەپ تاعى ايتا المايسىز. جانە كۇن سايىن ەمەس, ءتىپتى ساعات سا­يىن ەمەس, مينۋت سايىن جول-كولىك اپا­تى­نان ادام شىعىنى بولادى دەگەنگە سەنگىڭىز دە كەلمەيدى. بىراق سەن­بەسكە دە امال جوق. ۇلكەندەردىڭ ءوزىن ايت­پاعان­دا, بولاشاعىمىز بالا دەسەك, سول جولداردا ءار ءتورت مينۋت سايىن ءبىر بالا قازا تابادى ەكەن. ولاردىڭ, بۇعان قوسا, تاعى جۇزدەگەنى ءتۇرلى جاراقات الا­دى. جاراقاتتارىنان ايىعىپ كەتسە جاق­سى, ال مۇگەدەك بولىپ قالاتىندارى قان­شاما. ول بالالار ءسىزدىڭ دە بالاڭىز نەمەسە نەمەرەڭىز بولۋى ابدەن مۇمكىن. جانىڭىز تۇرشىگەدى. ەندەشە, بۇل ماسەلەگە كەز كەلگەن ادام نەمقۇرايلى قاراماۋى ءتيىس. البەتتە, ايتىپ كەلمەس بۇل قاسىرەت كەز كەلگەن ادامنىڭ باسىنا ءتۇسۋى بەك مۇمكىن. بۇل – بارىنە ورتاق ماسەلە. «سەن باسشىسىڭ, سەن باعىنىشتىسىڭ» دەپ جول اپاتى ايىرىپ تۇرمايدى. قاراڭىز, تەك 2011 جىلمەن 2015 جىل ارالىعىندا قازاقستاندا جول اپا­تى­نان 1 133 بالا قازا تاپقان, بۇل قازا بول­عانداردىڭ جالپى سانىنىڭ 10 پايى­زىن قۇرايدى, ولاردىڭ ىشىندە 730-ى – مەكتەپ وقۋشىلارى. از سان ەمەس. بالالاردىڭ كوبىن كولىك قاققان. كولدەنەڭنەن كەلگەن اپات جاس عۇمىردى كوكتەي ءۇزىپ جىبەرەتىنى نەتكەن وكىنىشتى. سوڭعى جىلدارى جول-كولىك اپاتى­نان وپات بولعانداردىڭ سانى اۋعان­ستان سوعىسىنداعى ون جىلدا قازا تاپ­قان­داردىڭ سانىنان الدەقاشان اسىپ كەت­كەن. سوندا قاراساڭىز, جولداردا ماي­دان­سىز سوعىس ءجۇرىپ جاتقانداي. ال ەندى, قايت­كەندە بۇل قاسىرەتتىڭ الدىن الۋعا بولادى؟ بۇل ماسەلە جايىندا الاڭداپ, باس قاتىرىپ جاتقان مەملەكەتتىك ءتيىستى ورگاندار دا جوق ەمەس. سونىڭ ءبىرى – باس پروكۋراتۋرانىڭ جانىنداعى قۇ­قىق قورعاۋ اكادەمياسى. ولار جول ءجۇرىسى قاۋىپسىزدىگىنىڭ ۇلتتىق تۇجىرىم­داماسىن دا جاساپ شىققان. وسى ۇلتتىق تۇجىرىمدامادان بايقاعانىمىزداي, ەگەر بيلىك بۇل ماسەلەگە ناقتى نازار اۋدارىپ, بىلەك تۇرە كىرىسسە, قانداي قاسىرەت بولسىن, ونىڭ الدىن الۋعا, سانىن ازايتۋعا كەپىلدىك بار ەكەن. بىرىنشىدەن, بارلىق ساراپشى بىتكەن ءبىر تۇجىرىمعا كەلگەندەي, الدىمەن, جولدار ناقتى تالاپقا ساي بولۋى قاجەت. ءار كولىك جۇرەتىن جولدا جاياۋ جۇرگىنشىلەر وتەتىن جەر استى نە جەر ءۇستى وتكەلدەرى مىندەتتى تۇردە سالىنۋى كەرەك. مۇنداي وتكەلدەردىڭ بولماۋى ادامداردى اجالعا يتەرمەلەۋمەن بىردەي. مۇكىندىگىنشە كوشە قيىلىستارىندا كولىكتەر كەدەرگىسىز ءوتىپ كەتەتىندەي جاعداي جاسالسا, جول اپاتىنىڭ 80 پايىزى بىردەن كەمىر ەدى. ويتكەنى, جول-كولىك اپاتىنىڭ دەنى وسى جول قيىلىسىندا ورىن الىپ جاتادى. سوزىمىزگە دالەل, 2011 جىلمەن 2015 جىل ارالىعىندا ەل اۋماعىندا 88 814 جول اپاتى بولىپ, ولاردا 13 894 ادام قازا تاپقان, ولاردىڭ ىشىندە جاياۋ جۇرگىنشىلەر 5000-نان استام. 25 مىڭنان استام ادام جاراقات العان. جول-كولىك وقيعاسىنان كەلگەن ەكونوميكالىق شىعىندى ازيا دامۋ بانكى 2012 جىلعى ءىجو-ءنىڭ 3,5 پايىزى مولشەرىندە دەپ باعالاپتى. سوندا, قازىرگى جولدارداعى جكو-لارعا ساي ەسەپتەسەك جانە سوعان ساي جۇيەلى شارالار قابىلداماعان جاعداي­دا قازاقستان 2022 جىلعا دەيىن تاعى 21 مىڭ­نىڭ ۇستىندە ادامىنان ايى­رىلىپ, 266 مىڭ ادام جاراقات الۋى ابدەن مۇمكىن كورىنەدى. بۇعان قوسا, جىل سايىن ەلىمىزدىڭ جولدارىندا ورتا ەسەپپەن 17 جاسقا دەيىنگى 160 بالا قازا تاباتىندىعىن دا ۇمىتپاعان ءجون. كوشە جولدارىنىڭ ساپاسى دا سىن كوتەرمەيدى. ال جالپى جولداردى سالۋ مەن رەكونسترۋكتسيا­لاۋعا سوڭعى بەس جىلدا 1,8 ترلن تەڭگە جۇمسالعان ەكەن. اۆتوجول سالاسىن­داعى جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 2016 جىلى ۇلتتىق قوردان 151,3 ملرد تەڭگە قاراجات بولىنگەن... جول­دىڭ تالاپقا ساي ەمەستىگىنەن, تار­لىعىنان, ناشارلىعىنان ادامدار زار­داپ شەگۋدە. بدۇ-نىڭ مالىمەتتەرى بو­يىن­شا, جولدارداعى بارلىق ءولىم-ءجىتىم جاعدايلارىنىڭ جارتىسى موتو­تسيكل جۇرگىزۋشىلەرگە (23 پايىز), جاياۋ ءجۇر­گىن­شىلەرگە (22 پايىز) جانە ۆەلو­سيپەد­شىلەرگە (4 پايىز) تيەسىلى ەكەن. ال قازاقستاندا جاياۋ جۇرگىنشىلەردىڭ وپات بولۋى 34 پايىزدى قۇرايدى دەلىنىپ وتىر. ارينە, جول-كولىك اپاتتارىنىڭ ءبارىن بىردەي جولدىڭ ساپاسىزدىعىنا تەلىپ قويۋعا بولماس. بۇل جەرگە ءبىرىنشى كەزەكتە جۇرگىزۋ مادەنيەتىنىڭ جەتىسپەي جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس. ال جولدار جىل سايىن دەرلىك جوندەلەدى. ياعني, زاڭ بار, قاراجات جەتكىلىكتى, جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. بىراق, ساپاسىز سالىنعاندىقتان, تەز ب ۇلىنەدى. ال ودان كىناسىز ادامدار زارداپ شەگىپ جاتادى.ويلاناتىن تۇستار كوپ... الەكساندر تاسبولاتوۆ, «ەگەمەن قازاقستان»