ابىرويلى ارداگەر

ونىڭ كوزىنەن قاشاندا مەيىرىم شۋاعى ەسىپ تۇرادى. اركەز ويى سەرگەك, بويى شيراق. گەنەرالعا ءتان تالاپشىلدىق پەن قاتالدىق تا بار. ءومىر جولىندا ءبىلىم مەن بىلىكتى قوس قانات ەتىپ بايلاعان ول ادامي بيىك بولمىسىمەن دە, تەرەڭ پاراساتىمەن دە كەز كەلگەنگە ۇلگى. ال ونىڭ وفيتسەرلىك ءومىرى, جوعارى كاسىبي بىلىكتىلىگى كەيىنگى ىزباسارلارعا ونەگە. ول تۋرالى ويلاعاندا ۇلى ابايدىڭ: «بولماساڭ دا, ۇقساپ باق, ءبىر عالىمدى كورسەڭىز» دەگەن قاناتتى ءسوزى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. گەنەرال-مايور ءسلام مۇحامەدجان ۇلى يساباەۆپەن بىرگە قىزمەتتەس بولماسام دا, ەتەنە جاقىن ارالاسپاسام دا, ارا-تۇرا قىزمەت بابىمەن كەزدەسە قالسام, وسىنداي ويلار مەنى الىسقا جەتەلەيدى... ءسلام مۇحامەدجان ۇلى – شىعىس قازاقستان ءوڭىرىنىڭ تۋماسى. ياعني, ونىڭ ءومىرى – دالا مەن تاۋدىڭ, وزەن مەن كولدىڭ, ورمان مەن توعايدىڭ ەرەكشە سۇلۋلىقپەن ۇندەسكەن جەرىنەن باستاۋ الادى. كەزىندە ۇلكەن نارىن اۋدانى اتالعان, بۇگىندە قاتونقاراعاي اۋدانىمەن بىرىككەن تابيعاتى عاجاپ مەكەندە دۇنيەگە كەلگەن ءسلام مۇحامەد­جان ۇلىنىڭ مىنەزى دە تۋعان جەردىڭ تابيعاتىنا ۇقسايتىنداي – ءدال سونداي ەرەكشە, ءدال سونداي عاجايىپ. 1937 جىلى مالوكراسنوياركا اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن ءسلام مۇحامەدجان ۇلى سوعىس الدىنداعى اۋىرتپالىقتاردى دا, سوعىستان كەيىنگى قيىنشىلىقتاردى دا جۇرتپەن بىرگە كورەدى. نەبارى 5 جاسىندا اكەسى قايتىس بولادى, ەكى اعاسى سوعىستان ورالمايدى. اناسى قاپىش پەن 13 جاستاعى اعاسى بايكەن تاڭ سارىدەن قارا كەشكە دەيىن كولحوزدا جۇمىس ىستەپ, ناپاقاسىن ايىرادى. قابىرعاسى قاتىپ, بۇعاناسى بەكىمەي جاتىپ تاعدىر تالكەگىن كورگەن ءسلام يساباەۆ تۋرالى ەستەلىكتەردى وقىپ وتىرىپ, مىنا ءبىر اڭگىمە ەرەكشە اسەر ەتتى. 1945 جىلى ءبىرىنشى سىنىپقا بارعان بالا سلامعا سوعىستان ورالعان مايدانگەر پاۆەل ارحيپوۆيچ پولكين ساباق بەرەدى. «ءسلامنىڭ ءوزىن دە, وتباسىن دا 60 جىلدان ارتىق بىلەمىن, ەكەۋمىز جاقسى دوسپىز. سولاي بولا تۇرا, ارامىزداعى «ۇستاز – شاكىرت» دەگەن ۇعىم جويىلعان ەمەس. ەكەۋىمىز دە زەينەتكەرمىز, بىراق ءسلام مۇحامەدجانوۆيچ مەنى ءالى كۇنگە دەيىن «ءسىز» دەيدى, اتى-جونىممەن اتايدى. وتكەن جىلى اۋرۋحاناعا ءتۇسىپ قالدىم. ەسىمدى جيسام, پالاتامدا ءسلام وتىر. مەنىڭ اۋرۋحاناعا جاتىپ قالعانىمدى ەستي سالىسىمەن, بىردەن جەتكەن. سوناۋ الماتىدان! «پال ارحيپىچ, ءسىز ءبىزدى بۇلاي قورقىتپاڭىز, ەكەۋمىز ءالى بالىق اۋلاۋعا بارۋىمىز كەرەك», دەيدى. ول سونداي قامقور, ەرەكشە مەيىرىمدى جان. «ونىڭ بويىندا كوشباسشىلىق قاسيەت بالا كەزدەن بايقالاتىن. سپورت ويىندارىنا قىزىعۋشىلىعى زور ەدى. ءوزى كىپ-كىشكەنتاي بولىپ, اركەز السىزدەردى قورعاپ جۇرەتىن. يساباەۆتار وتباسى وتە كەدەي تۇردى, اسىرەسە, سوعىستان كەيىن تۇرمىستارى تىم اۋىر بولدى. ءالى ەسىمدە, ءسلامنىڭ ەسكى, سۇر تونى بار ەدى. اشۋلانعاندا الگى تونىن لاقتىرىپ تاس­تاپ, العا ۇمتىلاتىن. مەكتەپتە بارلىق جارىستاردا ءوز كومانداسىن اركەز العا سۇيرەپ, قاناتتاندىرىپ, جىگەرلەندىرىپ جۇرەتىن. سانى جاعىنان از بولسا دا, يساباەۆتىڭ كومانداسى اركەز جەڭىپ شىعاتىن...» 1952 جىلى مالوكراسنويارسكىدە جەتى­جىلدىق مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ اۋدان ورتالىعى ۇلكەن نارىن اۋىلىندا وقۋىن جالعاستىرادى. بالا كەزىنەن بىلىمگە قۇشتار, العىر دا زەرەك ءسلام مەكتەپ جاسىنان گۋمانيتارلىق پاندەرگە ەرەكشە قىزىعادى, قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەنە ارالاسادى. ال 1955 جىلى 18 جاسىندا قازمۋدىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. بالاسىن الىس ساپارعا, بەيتانىس قالاعا شىعارىپ سالىپ تۇرعان اناسى قاپىش قانداي كۇيدە بولدى ەكەن؟ ارينە, ول كەزدە جاس ءسلامنىڭ, اراعا ۇزاق جىلدار سالىپ, سەمەي قالاسىنىڭ جانە شىعىس قازاقستان وبلىسى كوكپەكتى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى بولاتىنىن, ناعىز گەنەرال بولاتىنىن ەشكىم بىلگەن جوق. ال ونداي بيىك شىڭعا شىعۋ ءۇشىن كوپتەگەن اسۋلار مەن بەلەستەردى باعىندىرۋى ءتيىس ەدى... ءبىزدىڭ, كەيىنگى بەيبىت زامان ۇرپاق­تارىنىڭ ءبىر اقيقاتقا كوزىمىز جەتتى: سوعىسقا دەيىنگى, سوعىستان كەيىنگى جىلدارى تۋعان بالالاردان ايرىقشا ادامدار شىققان ەكەن. زامانى ولاردى بولاتتاي بەرىك ەتىپ شىنىقتىرىپتى. ەرتە جەتىم قالعان, قايعى-قاسىرەتتىڭ ءدامىن ەرتە تارتقان, اۋىر تۇرمىس يلەۋىن ەرتە كورگەن كىشكەنتاي ءسلامنىڭ ادامي قاسيەتى, ازاماتتىق مىنەزى سول جىلدارى قالىپتاسقانى ايقىن. سونداي بولمىس-ءبىتىمى, ەڭبەكقور كەلبەتى, ادال جانى, تالاپشىل تابيعاتى ونى ءومىر جولىندا سۇرىندىرمەي, بيىكتەرگە جەتەلەدى. ەڭبەك جولىن قاتارداعى ەكسپەرت-كريميناليست قىزمەتىنەن باستاعان ءسلام يساباەۆ – قازاقستان ىشكى ىستەر مي­نيسترىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە دەيىن ءوستى, وسى سالانىڭ ءار باسپالداعىن ادال ەڭبەگىمەن ءجۇرىپ ءوتتى. 1960 جىلى س.م.كيروۆ اتىنداعى قازمۋ-ءدىڭ (بۇگىندە ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ) زاڭ فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, قازاق سوت ەكسپەرتيزاسى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا جولداما الادى. اعا ەكسپەرت-كريميناليست قىزمەتىنە قابىلدانعان ءسلام مۇحامەدجان ۇلى 1961 جىلى ماسكەۋدە ەكسپەرتتەردىڭ 6 ايلىق كۋرسىن وقيدى. كوپ ۇزاماي-اق ونى قازكسر ىشكى ىستەر مينيسترلىگى عىلىمي-تەحنيكالىق بولىمىنە اعا ەكسپەرت-كريميناليست قىزمەتىنە شاقىرادى. ال 1964 جىلى ءسلام يساباەۆتىڭ قازكسر تەرگەۋ باسقارماسىنداعى جەمىستى ەڭبەك جىلدارى باستالادى: تەرگەۋشى, اعا تەرگەۋشى, اسا ماڭىزدى ىستەر بويىنشا تەرگەۋشى, ءبولىم باستىعى, قازكسر تەرگەۋ باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارادى. ول ءومىرىنىڭ 19 جىلىن تەرگەۋ بولىمىنە ارناپتى. بۇل – تەرگەۋشى يساباەۆتىڭ كاسىبي تۇرعىدا ءبىلىم كوكجيەگى كەڭەيىپ, جان-جاقتى ءوسىپ, تاجىريبەسى جەتىلگەن جىلدارى دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ءدال سول كەزەڭدە ءسلام مۇحامەدجان ۇلى نا­شا­قورلىققا بايلانىس­تى تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, وزبەكستان, قىرعىزستان, چەشەن­ستان, ينگۋشەتيا اۋماعىندا كوپتەگەن ءىرى قىلمىستىق ىستەردى اشقان ەدى. ودان كەيىن تالدىقورعان وبلىسى ىشكى ىستەر باسقارماسى باستىعىنىڭ ورىنباسارى (1983-85), الماتى وبلىسى ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ باستىعى (1985-90), الماتى قالاسى ىشكى ىستەر باسقارماسىنىڭ باستىعى (1990-94) قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقاردى. الماتى وبلىسىنىڭ ىشكى ىستەر باسقارماسىن باسقارىپ تۇرعان كەزىندە, دالىرەك ايتساق, 1987 جىلى, ءالى كەڭەس وداعىنىڭ تاراماعان, بارلىق قۇرىلىمدار تىكەلەي ماسكەۋگە باعىنىشتى بولعان كەزدە كسرو ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ينسپەكتورلىق تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, ناتيجەسىندە, يساباەۆ باسقارىپ وتىرعان الماتى وبلىسى ءىىب-ءنىڭ جۇمىسىنا وڭ باعا بەرەدى. ال 1988 جىلى كسرو وكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن يساباەۆقا گەنەرال-مايور شەنى بەرىلەدى. ول ۋاقىتتا گەنەرال شەنى جىلىنا ەكى-اق ادامعا بەرىلەتىن جانە لايىقتى ادامدى تىكەلەي ماسكەۋ بەكىتەتىن. بۇل شەندى بەكىتۋ ءۇشىن مۇقيات تەكسەرىس, ايرىقشا قاداعالاۋلاردىڭ بولعانى ءسوزسىز. ءسلام مۇحامەدجان ۇلىنىڭ قانداي باسشى, قانداي ادام بولعانىن وسىدان-اق بىلۋگە بولادى. ول وسىنداي لاۋازىمدى قىزمەتتەردى اتقارا ءجۇرىپ, قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەنە ارالاستى. وزگە ەڭبەكتەرىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, 1990 جىلى كوكتەمدە گەنەرال يساباەۆ قازكسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانادى. ءدال سول شاقىرىلىمداعى دەپۋتاتتارعا قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ, قازاقستاننىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسىن قابىلداۋ باقىتى بۇيىرىپتى... يساباەۆ ءومىرىنىڭ ءار كەزەڭى ەرەكشە. اسىرەسە, ونىڭ الماتى قالاسى ىشكى ىستەر باسقارماسى باستىعى قىزمەتىن اتقارعان كەزەڭى – الىپ يمپەريانىڭ ىدىراپ, 90-شى جىلداردىڭ قيىندىعى مەن قوعامداعى بەي-بەرەكەتسىزدىك ورىن العان كەز ەدى. ول جىلدارى قىلمىستىڭ سانى دا ارتىپ, ءتۇرى دە كوبەيدى. مىنە, سونداي كۇردەلى كەزەڭدە الماتىداي ۇلكەن مەگاپوليستىڭ ىشكى ىستەر سالاسىن باسقارۋ كەز كەلگەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن اۋىر دا جاۋاپتى ءىس. ءسلام مۇحامەدجان ۇلى سول جاۋاپكەرشىلىكتى ابىرويمەن اتقاردى. ءسلام يساباەۆ – قازاقستان تاريحىندا «قالالىق باسقارما باستىعى – ءمينيستردىڭ ورىنباسارى» دەگەن ەكى قىز­مەت­تى قاتار الىپ جۇرگەن جالعىز ادام. باسشى رەتىندە تالانتتى ۇيىمداستىرۋشى بولعانىن, جاڭاشىل, تالاپشىل جانە ليبەرال باسشى بولعانىن ول كىسىمەن بىرگە قىزمەت ەتكەندەر كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن ەسكە الادى. ءومىرىنىڭ 32 جىلىن قىلمىسپەن كۇرەسۋگە ارناعان يساباەۆ 1994 جىلى 57 جاسىندا – ناعىز دەر شاعىندا زەينەتكە شىقتى. ارينە, ىسكەر باسشى, تاجىريبەلى ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە ونىڭ ءالى دە بەرەرى مول ەدى. دەگەنمەن, «جاستارعا جول بەرۋ كەرەك, ولاردىڭ دا ۇيرەنۋىنە, وسۋىنە جول اشۋ كەرەك» دەپ, قىزمەتتەن باس تارت­قان گەنەرالدىڭ ازاماتتىق ۇستانىمى قۇر­مەتتەۋگە ابدەن لايىق. تاعى دا ۇلى ابايدىڭ قاناتتى ءسوزى ويعا ورالادى: «اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا, سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بولەك...», دەمەي مە؟! دانىشپان ايتقان وسىناۋ ءۇش قاسيەتتى – «ىستىق جۇرەك, سالقىن اقىل, شىدامدى قايراتتىڭ» باسىن تەڭ ۇستاعان ءسلام مۇحامەدجانوۆتى «تولىق ادام» دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ناعىز ادامعا ءتان شىنايى بول­مىسىن, ادال دا وجەت, مەيىرىمدى دە قاي­ىرىم­دى مىنەزىن ول ءومىر بويى جوعالتقان جوق. «ەرجۇرەك گەنەرالدىڭ ساربازى قورقاق بولمايدى» دەيدى جاپون ناقىلى. گەنەرال يساباەۆ ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ, وزىنەن كەيىن قانشاما ءىزباسار شاكىرت تاربيەلەدى. بۇگىندە وسى سالانىڭ مايتالماندارىنا اينالعان – ىشكى ىستەر ءمينيسترى گەنەرال-پولكوۆنيك ق.قاسىموۆتان باستاپ, گەنەرال-لەيتەنانت ۆ.سيماچەۆ, گەنەرالدار: ك.وسكەمباەۆ, ا.شپەكباەۆ, م.نۇكەنوۆ, ت.كۋليباەۆ, س.دوسىموۆ, ب.بەيسەنوۆ, س.كۇنعوجينوۆ, ب.بايجاساروۆ, ە.تۇرعىمباەۆ, ب.بيسەنقۇلوۆ, اسىل-كەنەي, پولكوۆنيكتەر: ا.ماتاقباەۆ, ك.ارىستانوۆ, س.گلۋششەنكو, ا.شنيتكوۆسكي, ۆ.ەفرەمەنكوۆ – ءبارى دە يساباەۆ مەكتەبىنەن وتكەن مىقتىلار. ولار ءار جىلدارى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە باسشى, ورىنباسار, دەپارتامەنت باسشىلارى سياقتى جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى جانە اتقارىپ كەلەدى. ولار «يساباەۆتىڭ شاكىرتى» دەگەن ماقتانىشتى ءارى جاۋاپكەرشىلىگى زور «لاۋازىمدى» ابىرويمەن جالعاستىرىپ, ۇستازدان العان ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن كەيىنگى ۇرپاققا اماناتتايتىنى انىق. سەرىك كۇدەباەۆ, پوليتسيا گەنەرال-مايورى, الماتى قالالىق ءىىد باستىعى