«ۇشقانى بىلىنبەيتىن ۇشقىر زامان. بيلىك ايتساڭ – ءتۇزۋ كەس, ادالىن ايت. تياناق كورمە جالعاندى», – دەپ فيلوسوف-اقىن شاكارىم مەڭزەگەندەي ۇلتىمىزعا جاقسىلىق جاساپ كەلدىك دەگەن زىميان ساياسات قۇردىمعا كەتكەلى اق پەن قارانى تاڭىپ, قازاقتىڭ قىرعا ورلەگەنىنەن گورى قۇلديعا قۇلاعانى كوپ بولعانىن ءبىلىپ – بۇگىنگى كۇنگە جەتكەنىمىزگە شۇكىر دەيسىڭ. ۇستەمدىكتىڭ ۇسكىرىگىنە ۇرىنىپ جويىلىپ, جوعالىپ كەتكەن ۇلىستار قانشاما؟ بۇل ويدى تەرەڭنەن قوزعاۋعا ۇلت قۇندىلىقتارى مەن حالقىمىزدىڭ قيلى كەزەڭدەرىندەگى تاريحي وقيعالاردى ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ زەردەلەۋ ەڭبەكتەرىنە ارقاۋ ەتىپ جۇرگەن بەكەن قايرات ۇلىنىڭ «قازاقيا قالاي وتارلاندى؟» دەگەن كىتابى سەبەپ بولىپ وتىر. مۇنىڭ الدىندا ونىڭ «قازاقتىڭ اتبەگىلىك ونەرى» دەگەن جيناعى جارىق كورىپ, جۇرتشىلىقتان جاقسى باعاسىن الىپ ەدى. وتارلاۋ مەن وتارلانۋدىڭ ويرانى تالدانعان قۇندى دۇنيەنىڭ ءار بەتىن وقىعاندا, قازاقتىڭ بۇگىنگى كوزى ءتىرى جوقشىسى, كورنەكتى عالىم, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ «قازاق قالاي ورىستاندىرىلدى؟» دەگەن كىتابى ەسكە ءتۇسىپ, ۇلت ساناسىنىڭ ۋلانعان تۇستارى ويعا ورالدى.
جۋرناليستىك ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە جارىق كورگەن ب.قايرات ۇلىنىڭ جاڭا جيناعى سەگىز بولىمنەن تۇرادى. XI-XV عاسىرداعى التىن وردا داۋىرىنەن باستاپ, كەڭەستىك كەزەڭدەگى ۇلت داعدارىسى, دەموگرافيالىق احۋال, رۋحاني جۇتاڭدىق – ءبارى كورىنىس تاپقان. كىتاپتا دەرەك كوزدەرىن ايتا وتىرىپ, ۇلت زيالىلارىنىڭ وي-بايلامدارىنان مىسالدار كەلتىرىلگەن. اسىرەسە, تەلجان شونان ۇلىنىڭ پاتشالىق رەسەي تاراپىنان قازاق جەرى مەن ەلى قالاي وتارلانعانى تۋرالى ەڭبەگى 1937 جىلعا دەيىن الدەنەشە رەت جارىق كورىپ, ۇستەم كۇشتىڭ زىميان ساياساتى جۇرتقا جەتكىزىلىپ وتىرعانى العا تارتىلادى. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ 1992 جىلى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءبىرىنشى قۇرىلتايىندا: «پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارشىلدىعى باسقا ەلدەردىڭ وتارشىلدىعىنان اسىپ تۇسپەسە, كەم تۇسكەن جوق. ۇلان-عايىر دالامىز يمپەريا مەنشىگىنە اينالدى. ءدىنىمىز تارك, ءتىلىمىز عارىپ, مادەنيەتىمىز مۇشكىل, ءوزىمىز مۇسكىن حالگە ۇشىرادىق», دەگەن اتالى ءسوزىن مىسالعا كەلتىرىپ, «...قىرعىز-قايساق ورداسىن ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءبىر-اق پاراق قاعازبەن رەسەيگە قاراتۋ ءىسى اتقارىلاتىن بولسىن!» دەگەن پاتشا تاراپىنان ا.تەۆكەلەۆكە جىبەرگەن تاپسىرماسى دايەككە كەلتىرىلەدى.
ءيا, وتارلاۋ كەزىندە جەر شارىنىڭ ءبىراز جۇرتى جۋان جۇدىرىقتىڭ ۋىسىندا قالعانىن ايتا وتىرىپ, قازاق جەرىنىڭ تاعدىرىنا كەلگەندە نەبىر جانتۇرشىگەرلىك وقيعالاردى تىلگە تيەك ەتەدى. «وتارلاۋشىلار ءتىپتى مەنىڭ ىشكى جان دۇنيەمدى تونادى. مەن باسقاشا ويلاي المايمىن. ءوزىمدى ازات, تاۋەلسىزبىن دەپ ويلاعاننىڭ وزىندە بىرەۋ جان-جاعىمنان انتالاپ, قامالاپ, ەڭسەمدى باسىپ تۇرعانداي سەزىمدە ءومىر سۇرەمىن», دەگەن ماروككا ەلىنىڭ تاريحشىسى ابدۋللا لاۋري مەن «قولايلى, جاقسى اۋرۋ-دەرت بولمايتىنى سياقتى, جاعىمدى وتارشىلىق تا بولمايدى», دەگەن يندونەزيا ەلىنىڭ كوسەمى سۋكارنو سوزدەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, اسىرەسە, ەلىمىزدىڭ ناعىز وتارلانعان ءۇش عاسىر مەرزىمىندەگى قاسىرەتتەردى العا تارتادى. سونىڭ باستىسى, جەرىنە قاراي حالقى قاۋلاپ ءوسىپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ دەموگرافيالىق احۋالى جايلى ءمالىمەتتەر جان دۇنيەڭدى جارالاماي قويمايدى. ماسەلەن, 1897 جىلى بولعان ساناقتا تەك قازاق توپىراعىنداعى ۇلتىمىز 4 147 701 ادامدى قۇرسا, ونىڭ 80 پايىزى قازاقتار ەكەنى ناقتى دەرەك كوزدەرىندە كورسەتىلگەنىن ايتادى. بۇل سان ودان دا كوپ بولعانىن شىعىستانۋشى پ.گالۋزونىڭ 1929 جىلى جارىق كورگەن «وتار تۇركىستان» اتتى ەڭبەگىندە قازاق «...6 ملن-عا جەتتى» دەپ جازعان. م.تىنىشباەۆ ەڭبەكتەرىنەن دە مىسالدار كەلتىرەدى. سول سەكىلدى, بوداندىق بۇعاۋىنىڭ ارعى استارىندا حاندىق بيلىكتى جويىپ, پاتشالىق اكىمشىلىكتى ەنگىزۋ, بۇل ىستە رۋ ارالىق الاۋىزدىقتى قوزدىرۋ جايى ءبىرىنشى كەزەككە شىققانى, بايىرعى ادەت-عۇرىپ زاڭدارىن تەجەۋ, اقىلدى بيلەردىڭ بيلىگىن سوت جۇيەسىنە الماستىرۋ, ءدىني وتارلاۋ, وتكەن عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنداعى اشارشىلىق, قۋعىن-سۇرگىن, حالىقتىڭ وي-ساناسىن دامىتپاۋ جولىنداعى سۇمدىقتار جان-جاقتى تالدانادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اۆتوردىڭ دەرەكتى پۋبليتسيستيكالىق تولعاۋ كىتابىنان ۇلتىمىزدىڭ ارعى-بەرگى كەزەڭدەرىندەگى نەبىر سۇرقاي سۇمدىقتاردى وقي وتىرىپ, سودان ساباق الساق, ازات ەلدىڭ بۇگىنگى كەمەل تىرلىگىنىڭ التىن ارقاۋى ىركىلىسسىز جالعاسا بەرمەك.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
«ۇشقانى بىلىنبەيتىن ۇشقىر زامان. بيلىك ايتساڭ – ءتۇزۋ كەس, ادالىن ايت. تياناق كورمە جالعاندى», – دەپ فيلوسوف-اقىن شاكارىم مەڭزەگەندەي ۇلتىمىزعا جاقسىلىق جاساپ كەلدىك دەگەن زىميان ساياسات قۇردىمعا كەتكەلى اق پەن قارانى تاڭىپ, قازاقتىڭ قىرعا ورلەگەنىنەن گورى قۇلديعا قۇلاعانى كوپ بولعانىن ءبىلىپ – بۇگىنگى كۇنگە جەتكەنىمىزگە شۇكىر دەيسىڭ. ۇستەمدىكتىڭ ۇسكىرىگىنە ۇرىنىپ جويىلىپ, جوعالىپ كەتكەن ۇلىستار قانشاما؟ بۇل ويدى تەرەڭنەن قوزعاۋعا ۇلت قۇندىلىقتارى مەن حالقىمىزدىڭ قيلى كەزەڭدەرىندەگى تاريحي وقيعالاردى ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ زەردەلەۋ ەڭبەكتەرىنە ارقاۋ ەتىپ جۇرگەن بەكەن قايرات ۇلىنىڭ «قازاقيا قالاي وتارلاندى؟» دەگەن كىتابى سەبەپ بولىپ وتىر. مۇنىڭ الدىندا ونىڭ «قازاقتىڭ اتبەگىلىك ونەرى» دەگەن جيناعى جارىق كورىپ, جۇرتشىلىقتان جاقسى باعاسىن الىپ ەدى. وتارلاۋ مەن وتارلانۋدىڭ ويرانى تالدانعان قۇندى دۇنيەنىڭ ءار بەتىن وقىعاندا, قازاقتىڭ بۇگىنگى كوزى ءتىرى جوقشىسى, كورنەكتى عالىم, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ «قازاق قالاي ورىستاندىرىلدى؟» دەگەن كىتابى ەسكە ءتۇسىپ, ۇلت ساناسىنىڭ ۋلانعان تۇستارى ويعا ورالدى.
جۋرناليستىك ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە جارىق كورگەن ب.قايرات ۇلىنىڭ جاڭا جيناعى سەگىز بولىمنەن تۇرادى. XI-XV عاسىرداعى التىن وردا داۋىرىنەن باستاپ, كەڭەستىك كەزەڭدەگى ۇلت داعدارىسى, دەموگرافيالىق احۋال, رۋحاني جۇتاڭدىق – ءبارى كورىنىس تاپقان. كىتاپتا دەرەك كوزدەرىن ايتا وتىرىپ, ۇلت زيالىلارىنىڭ وي-بايلامدارىنان مىسالدار كەلتىرىلگەن. اسىرەسە, تەلجان شونان ۇلىنىڭ پاتشالىق رەسەي تاراپىنان قازاق جەرى مەن ەلى قالاي وتارلانعانى تۋرالى ەڭبەگى 1937 جىلعا دەيىن الدەنەشە رەت جارىق كورىپ, ۇستەم كۇشتىڭ زىميان ساياساتى جۇرتقا جەتكىزىلىپ وتىرعانى العا تارتىلادى. ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ 1992 جىلى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ ءبىرىنشى قۇرىلتايىندا: «پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارشىلدىعى باسقا ەلدەردىڭ وتارشىلدىعىنان اسىپ تۇسپەسە, كەم تۇسكەن جوق. ۇلان-عايىر دالامىز يمپەريا مەنشىگىنە اينالدى. ءدىنىمىز تارك, ءتىلىمىز عارىپ, مادەنيەتىمىز مۇشكىل, ءوزىمىز مۇسكىن حالگە ۇشىرادىق», دەگەن اتالى ءسوزىن مىسالعا كەلتىرىپ, «...قىرعىز-قايساق ورداسىن ءتۇپتىڭ تۇبىندە ءبىر-اق پاراق قاعازبەن رەسەيگە قاراتۋ ءىسى اتقارىلاتىن بولسىن!» دەگەن پاتشا تاراپىنان ا.تەۆكەلەۆكە جىبەرگەن تاپسىرماسى دايەككە كەلتىرىلەدى.
ءيا, وتارلاۋ كەزىندە جەر شارىنىڭ ءبىراز جۇرتى جۋان جۇدىرىقتىڭ ۋىسىندا قالعانىن ايتا وتىرىپ, قازاق جەرىنىڭ تاعدىرىنا كەلگەندە نەبىر جانتۇرشىگەرلىك وقيعالاردى تىلگە تيەك ەتەدى. «وتارلاۋشىلار ءتىپتى مەنىڭ ىشكى جان دۇنيەمدى تونادى. مەن باسقاشا ويلاي المايمىن. ءوزىمدى ازات, تاۋەلسىزبىن دەپ ويلاعاننىڭ وزىندە بىرەۋ جان-جاعىمنان انتالاپ, قامالاپ, ەڭسەمدى باسىپ تۇرعانداي سەزىمدە ءومىر سۇرەمىن», دەگەن ماروككا ەلىنىڭ تاريحشىسى ابدۋللا لاۋري مەن «قولايلى, جاقسى اۋرۋ-دەرت بولمايتىنى سياقتى, جاعىمدى وتارشىلىق تا بولمايدى», دەگەن يندونەزيا ەلىنىڭ كوسەمى سۋكارنو سوزدەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, اسىرەسە, ەلىمىزدىڭ ناعىز وتارلانعان ءۇش عاسىر مەرزىمىندەگى قاسىرەتتەردى العا تارتادى. سونىڭ باستىسى, جەرىنە قاراي حالقى قاۋلاپ ءوسىپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ دەموگرافيالىق احۋالى جايلى ءمالىمەتتەر جان دۇنيەڭدى جارالاماي قويمايدى. ماسەلەن, 1897 جىلى بولعان ساناقتا تەك قازاق توپىراعىنداعى ۇلتىمىز 4 147 701 ادامدى قۇرسا, ونىڭ 80 پايىزى قازاقتار ەكەنى ناقتى دەرەك كوزدەرىندە كورسەتىلگەنىن ايتادى. بۇل سان ودان دا كوپ بولعانىن شىعىستانۋشى پ.گالۋزونىڭ 1929 جىلى جارىق كورگەن «وتار تۇركىستان» اتتى ەڭبەگىندە قازاق «...6 ملن-عا جەتتى» دەپ جازعان. م.تىنىشباەۆ ەڭبەكتەرىنەن دە مىسالدار كەلتىرەدى. سول سەكىلدى, بوداندىق بۇعاۋىنىڭ ارعى استارىندا حاندىق بيلىكتى جويىپ, پاتشالىق اكىمشىلىكتى ەنگىزۋ, بۇل ىستە رۋ ارالىق الاۋىزدىقتى قوزدىرۋ جايى ءبىرىنشى كەزەككە شىققانى, بايىرعى ادەت-عۇرىپ زاڭدارىن تەجەۋ, اقىلدى بيلەردىڭ بيلىگىن سوت جۇيەسىنە الماستىرۋ, ءدىني وتارلاۋ, وتكەن عاسىردىڭ 20-30 جىلدارىنداعى اشارشىلىق, قۋعىن-سۇرگىن, حالىقتىڭ وي-ساناسىن دامىتپاۋ جولىنداعى سۇمدىقتار جان-جاقتى تالدانادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اۆتوردىڭ دەرەكتى پۋبليتسيستيكالىق تولعاۋ كىتابىنان ۇلتىمىزدىڭ ارعى-بەرگى كەزەڭدەرىندەگى نەبىر سۇرقاي سۇمدىقتاردى وقي وتىرىپ, سودان ساباق الساق, ازات ەلدىڭ بۇگىنگى كەمەل تىرلىگىنىڭ التىن ارقاۋى ىركىلىسسىز جالعاسا بەرمەك.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
سوڭعى جاڭالىقتار
قازاقستاندىق شاڭعىشى قىزداردىڭ جەكەلەي سايىستاعى ناتيجەسى قانداي؟
وليمپيادا • كەشە
ەرتەڭ استانادا ءبىرىنشى اۋىسىم وقۋشىلارى قاشىقتان وقيدى
اۋا رايى • كەشە
قازاقستاندا وڭدەۋ ونەركاسىبى 6,4%-عا ءوستى
ءوندىرىس • كەشە
