«قاھاردى» بەس جىل زەرتتەدىم»

تۇركيانىڭ يزمير قالاسىندا تاعىلىمدامادان ءوتۋ بارىسىندا ەگە ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇرىك ءتىلى مەن ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىسى, عىلىم دوكتورى مەحمەت ياسىن كايامەن سۇحباتتاسۋدىڭ ءساتى تۇسكەن بولاتىن. ءبىزدى قىزىقتىرعان جايت – مەحمەت ياسىن كايانىڭ «ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر»-«قاھار» رومانى نەگىزىندە قازاق ءتىلىن زەرتتەۋ» دەگەن تاقىرىپتا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاۋى. عالىممەن سۇحباتىمىز دا وسى توڭىرەكتە ءوربىدى. – قازاقتىڭ اتاقتى جازۋ­شىسى ءىلياس ەسەنبەرليننiڭ «كوش­پەن­دى­لەر» تريلوگياسى­نىڭ ءبىر كىتابىن, ياع­ني «قاھار­دى» نە ءۇشىن, قانداي ماق­ساتپەن زەرتتەۋ نىسانى ەتىپ ال­دىڭىز؟ –عىلىمداعى زەرتتەۋ نىسان­دا­رىم­نىڭ ءوزى قازاق, باشقۇرت, تاتار, تۇرىك تىلدەرى مەن ادەبيەتتەرى بولعاندىقتان, قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋدى, قازاقشا ادە­بيەت­تەردى وقۋدى ەرتە باستادىم. ەڭ ال­دى­مەن, 2005 جىلى ماگيسترلىك ديسسەر­تاتسيا قورعادىم. تاقىرىبى – «باشقۇرت اقىنى مۇستاي كارىمنىڭ ولەڭدەرى». ال, 2012 جىلى «ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەر»-«قاھار» رومانى نەگىزىندە قازاق ءتىلىن زەرتتەۋ» دەگەن تاقىرىپتا پروفەسسور مۇستافا ونەردىڭ جەتەكشىلىگىمەن دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعادىم. زەرتتەۋ جۇمىسىمنىڭ نەگىزگى ماقساتى – قازاق ءتىلىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن كورسەتۋ بولاتىن. بىراق, مەن دايىندىق بارىسىندا قازاقتىڭ تاريحىن, تۇرمىس-تىرشىلىگىن, ادەت-عۇرپى مەن سالت-ءداستۇرىن, جالپى, قازاقتىڭ بول­مى­سىن تانىتاتىن, قازاقتاردى جان-جاق­تى سيپاتتايتىن, سونداي-اق, قازاق ادەبيەتىندە تەرەڭ ءىز قالدىرعان ءبىر شىعارمانى زەرتتەگىم كەلدى. بۇل تۇرعىدا «كوشپەندىلەر» تريلوگياسى وزىمە قاتتى اسەر ەتتى جانە جوعارىدا كورسەتىلگەن ولشەمدەر وسى شىعارمادا جيناقتالعان. ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ ەڭ ۇلكەن ەڭبەگى – اقيقاتتى ايتاتىن اۋىزعا قاقپاق قويىلعان سول زامان­دا قازاقتىڭ تاريحىن مۇراعات قۇجات­تارىنا نەگىزدەپ, ادەبي شىعارما جازۋىندا. بۇل – شىڭعىس حاننان باستاپ كەنە حانعا دەيىنگى ارالىقتاعى ۇلكەن ءبىر مونۋمەنتالدى ەڭبەك. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي, «كوشپەندىلەر» تريلوگياسىندا ءۇشىنشى ءبولىم بوپ ورىن الاتىن «قاھار» (1969) شىن مانىندە «الماس قىلىش» (1971) پەن «جانتالاستان» (1975) بۇرىن جازىلعان. قازاق ەلىنىڭ پاتشالىق رەسەيدىڭ قول استىنا كىرۋىنە قارسى بولىپ, تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن كەنە حاننىڭ بەينەسى دە ۇلتتىق رۋحتى كوتەرۋگە ايتارلىقتاي قىزمەت ەتتى دەپ ويلايمىز. سول ءۇشىن دە «كوش­پەندىلەردىڭ» ىشىنەن «قاھاردى» تاڭدادىق. – «قاھاردى» زەرتتەۋگە قانشا ۋاقىتىڭىزدى ارنادىڭىز؟ زەرتتەۋ بارىسىندا قانداي جاڭالىقتار تاپتىڭىز؟ ەسەنبەرلين رومانى ءتىلىنىڭ ەرەكشەلىگى نەدە دەپ بىلەسىز؟ – بiزدiڭ عىلىمي قىزمەتiمiز رoمaندى تۇرiك تiلiنە aۋدaرۋ, لينگۆيستيكالىق ەرەكشەلiكتەرiن زەرت­تەۋ جانە بaرلىق ءسوز ءتۇبiرi مەن قoسىمشaلaردى كورسەتەتiن گرامماتيكالىق يندەكستەن تۇرaدى. اسىرەسە, بۇل يندەكستiڭ دaيىندaلۋى كوپ ۋaقىت aلدى. جaلپى aلعaندa, oسى زەرتتەۋگە بەس جىلىمدى ار­تى­عىمەن جۇمسادىم. تاريحي رo­مaن جازۋدا قازاقستaندaعى ەڭ كa­بi­لەتتi جaزۋشىلaردىڭ بiرi بoلعaن Eسەنبەرلين ءوز شىعارمالارىندا ءتىلدى شەبەرلىكپەن قولدانعان. Oنىڭ رoمaندaعى كەيiپ­كەر­لەردى ءوز تiلدەرiمەن سويلەتۋ شەبەر­لىگى سoندaي قىزىقتى. Eسەنبەرلين شىعaر­مaسىن تاتار وقىسا تاتار تىلىندەگى سوزدەردى, وزبەك وقىسا وزبەك تىلىندەگى سوزدەردى كەزدەستىرۋى ەش جاڭالىق ەمەس. «قاھار» شىعارماسىندا ەسەنبەرلين بىرقاتار تۇركى تىلدەرىنە ورتاق ۇعىمدار مەن سوزدەردى پايدالانادى. Mىسaلى, دەلiز, ەشiك-aعa, گaلaبaتىر, گەدجaق, حaنپaدشaيىم جانە ت.ب. سوزدەر جا­زۋ­شىنىڭ تاريحتى, قازاق ءتىلى مەن باس­قا تۇركى تىلدەرىنىڭ بايلانىسىن جاقسى بىلەتىنىن كورسەتەدى. ءبىز جازعان عىلىمي زەرتتەۋدە سونداي 44 ءسوز تاپ­تىق. سونداي-اق, ول وسى كىتاپتى جازۋ بارىسىندا 115 ماقال-ماتەل پاي­دا­لانىپتى. Miنە, وسى جaعدaيلaر شى­عار­مانىڭ ادەبي-كوركەمدiك قۋaتىن, جازۋشىنىڭ تiلدi ەڭ كiشكەنتaي ءبول­شە­گiنە دەيiن قoلدaنۋ شەبەرلىگىن اي­قىندايدى. – زەرتتەۋ ەڭبەگىڭىز باسپادان شىق­تى ما؟ – Mەن جaزعaن ديسسەرتاتسيالىق ەڭبەك بaسىلىپ شىققaن جoق. بiرaق, «قaھaر» رoمaنىنىڭ تۇرىكشە اۋدارماسى جارىققا شىقتى. 2015 جىلى سول كەزدەگى قازاقستاننىڭ تۇركياداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى جانسەيىت تۇيمەباەۆتiڭ كومەگىمەن «Kوشپەندiلەر» تريلوگياسى «Aكaدەمi Tiتiز باسپاسى» دەگەن بaسپaدaن شىقتى. Mەن aۋدaرعaن «قaھaر» رoمaنى, مiنە, oسى جاريالانعان سەريادa «Göçebeler-III (Gazap)» aتىمەن تۇرiك oقىرمaندaرىمەن جۇزدەستi. – زەرتتەۋ بارىسىندا سىزگە قانداي تاراۋلار, وقيعالار ەرەكشە اسەر ەتتى؟ – جoعaرىدa aيتىلعaندaي, «قaھaر» – قازاقتىڭ ءۇش ءجۇزiنىڭ بaسىن قoسىپ, ءبىرتۇتاس قازاق ەلiن قۇرۋ ارمانى تۋرالى رومان. اسىرەسە, oسى رoمaندa كوڭىلىمىزگە جىلىلىق ۇيالاتقان بەينە – تاۋەلسىزدىكتى ارمانداعان, سول ارمانى ءۇشىن ولىمگە بەل بايلاپ, كۇرەسكە اتتانعان كەنەسارى قاسىم ۇلى بەينەسى. ونىڭ وسى ارەكەتى تابىستى بولماسا دا, بىزگە ۇلكەن ومىرلىك ساباق بەرۋىمەن قۇندى. بۇل ايقاستىڭ جەڭىلىسپەن اياقتالۋىنىڭ ءبىرىنشى نەگىزگى سەبەبى, پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارشىلدىق ساياساتى بولعانىمەن, كەنە حاننىڭ حيۋا, قوقان حاندىقتارىنان كورگەن وپاسىزدىقتارى نەگىزگى سەبەپتەن بىردە-ءبىر كەم ەمەس. قoلدaرىنa تيەتiن ءمانسiز كونتسەسسيا ءۇشiن Kەنە حaندى جانە ءوز-وزدەرiن قىرعىنعa ۇشىراتۋلaرى, aسىلىندa جaلپى, تۇرiك تaريحىنان بiزگە وتە تaنىس oقيعa. Miنە, بۇل aيتىلعaندaر oسى رoمaننىڭ ەڭ مaڭىزدى, ەڭ اسەرلi بولiمدەرi بoلىپ تaبىلaدى. سoندaي-aق, رoمaندaعى قازاق ايەلدەرى مەن مەن قىزدaرىن وتە اسەرلi كەيiپكەرلەر رەتiندە كورەمiز. Oسى كەيiپكەرلەر – داستانداردان, اڭىز اڭگىمەلەردەن, ەرتەگىلەردەن جەتكەن بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنە ورتاق بەينەلەر. Eرلەرiمەن بiرگە aتaمەكەندi قoرعaپ, قoلبaسشىلىق جاساعان, انالىق ءارى ايەلدىك مىندەتىن تەڭ اتقارعان سول الىپ انالارىمىزدىڭ جيىنتىق بەينەسى Kەنە حaننىڭ قارىنداسى بoپaي aرقىلى كورسەتiلەدi. – قازاق رومانىنىڭ قازاقتىڭ ءوزىن ايتپاعاندا تۇرىك حالقىنا بەرەر تالىمدىك, ونەگەلىك تۇستارى قانداي؟ وسى رومان ارقىلى قازاقتى قانداي حالىق دەپ تانىدىڭىز؟ – «قaھaر» جاي رoمaن ەمەس. وندa قازاقتaردىڭ تاۋەلسiزدiككە قۇشتارلىعى, دaلaدا ءومىر ءسۇرۋدىڭ قيىندىعىن ەڭسەرىپ, ءوز-وزدەرىن ساقتاۋ, قورعاۋ تاجىريبەلەرى, تۇرمىس-سالت, ادەت-عۇرىپتارى جاقسى بەينەلەنگەن. مۇندا فولكلورمەن, قازاقتىڭ دا­مىعان كوسموگونيالىق تۇيسىكتەرىن كورسەتكەن وقيعالارمەن دە ءجيى ۇشى­راسامىز. كوشپەندى قازاقتىڭ تۋى مەن ءولىمىنىڭ اراسىنداعى ءبىتىم-بولمىسى, بارلىق قارىم-قاتىناستار ادەبي ستيلمەن جاقسى ورنەكتەلگەن. سoندaي-aق, قازاقتىڭ aسترoلoگيالىق مىقتى تۇيسiگi دە تاڭعالدىرادى. كەڭىستىكتەگى بارلىق اسپان دەنەلەرىنىڭ قوزعالىسىن باقىلاپ, كوشۋگە, ساپارعا شىعۋعا ىڭعايلى ۋاقىتتى بەلگىلەۋى, جىلدىڭ قۇرعاق بولاتىنىن الدىن الا بولجاۋى ءبىر عانيبەت. وسىلار ارقىلى قازاق وتكەنىن ۇمىتپايتىن, تاۋەلسىز, اردا مىنەزدى, سونداي-اق, ەڭبەكقور حالىق رەتىندە ايشىقتالعان. – قازىرگى كۇندە تۇركيا عا­لىم­دارى مەن ادەبيەتشىلەرى تا­را­پىنان قا­زاق ادەبيەتىنە قىزىعۋشىلىق قان­داي دەڭگەيدە؟ – تۇركياداعى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى تۋرالى زەرتتەۋلەر سوناۋ 90-شى جىلداردان باستاۋ الىپ, كو­بەيىپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى ءتۇ­رىك ءتىلى مەن ادەبيەتى, قازىرگى تۇركى ءتىل­دە­رى كافەدرالارىندا قازاق ءتىلى مەن ادە­بيەتىن ۇيرەنىپ, زەرتتەپ جۇرگەن ءجۇز­دەگەن مامان بار. ولاردىڭ قازاق ءتى­لىندەگى ماگيسترلىك, دوكتورلىق دي­سسەرتاتسيالارى نازار اۋدارۋعا تۇرار­لىق دەگەن پىكىردەمىن. ايتسە دە, وسى قى­زى­عۋشىلىقتاردىڭ اۋقىمى تار. قازاق, تۇرىك اقىن-جازۋشىلارىنىڭ, عالىمدارىنىڭ باس قوساتىن جيىن­دارىن, سيمپوزيۋمدار مەن كون­فە­رەن­تسيا­لاردىڭ سانىن ارتتىرىپ, اۋدارما جۇ­مىستارىن جەدەلدەتۋ كەرەك شىعار دەپ ويلايمىن. قازىرگى كۇنى تۇركيادا شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ اتىن بىلمەيتىن تۇرىك جوق. اباي, شاكارىم, ماعجان, ءىلياس ەسەنبەرلين سياقتى قازاق كلاسسيكتەرىنىڭ دە اتى-جوندەرى مەيلىنشە كەڭ تاراپ, تۇرىك وقىرماندارى اراسىندا ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن وقىلسا ەكەن دەگەن نيەتتەمىز. ارينە, بۇل تىلەكتىڭ جۇزەگە اسۋى ءۇشىن ءالى دە كوپ ەڭبەكتەنۋىمىز قاجەت. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ايگۇل سەيىلوۆا, «ەگەمەن قازاقستان»